Leo nitaelezea tofauti ya serikali ya Kenya na ya Tanzania hususani Cabinet.
Kwa utangulizi Tanzania inafuata mfumo unaoitwa Fusion of Powers na Kenya inafuata mfumo unaoitwa Separation of Powers.
AKA Mfumo wa Tanzania (Westminster Model) na Mfumo wa Kenya (Pure Presidential System).
Tanzania tunaiga mfumo wa Uingereza lakini Kenya wameiga mfumo wa USA. Sasa naomba nieleze tofauti ya mifumo hii kiutendaji Kati ya Kenya na Tanzania:
Ulinganifu wa Mifumo ya Utawala: Tanzania (Fusion of Powers) vs. Kenya (Separation of Powers)
Ili kuelewa kwanini Tanzania ina utulivu wa kiutendaji na Kenya ina mfumo wa ushindani mkali, ni lazima tuchambue kiini cha mifumo yao ya Baraza la Mawaziri (Cabinet).
1. Chimbuko la Mifumo (The Models)
- Tanzania: Inafuata Westminster Model (kutoka Uingereza). Huu unajulikana kama mfumo wa Fusion of Powers (Mshikamano wa Madaraka). Hapa, muhili wa Serikali na Bunge imefungamanishwa; huwezi kuwa Waziri kama wewe si Mbunge.
- Kenya: Inafuata Pure Presidential System (kutoka Marekani). Huu unaitwa mfumo wa Separation of Powers (Utengano wa Madaraka). Mawaziri (Cabinet Secretaries) wako nje ya Bunge, na kuna ukuta mkali wa kisheria kati ya watunga sheria na watekelezaji.
2. Mwendelezo wa Taasisi na "Institutional Memory"
Hapa ndipo penye tofauti kubwa ya kiutendaji ambayo huamua hatari au usalama wa miradi ya nchi:
Tanzania: Career Civil Service (Makatibu Wakuu kama Walinzi wa Dola)
Nchini Tanzania, wizara inaendeshwa na
Katibu Mkuu (Permanent Secretary).
- Utaalamu (Technocracy): Hawa ni watumishi waandamizi wa umma ambao wamekulia ndani ya mfumo (Career Diplomats/Administrators). Sio wanasiasa.
- Mwendelezo (Continuity): Katibu Mkuu ndiye "Accounting Officer." Hata Serikali ikimaliza muda wake au Baraza la Mawaziri likivunjwa, Katibu Mkuu anabaki ofisini. Miradi ya kimkakati haisimami kwa sababu "injini" ya wizara (Katibu Mkuu) haiondoki na wanasiasa. Hii inahakikisha kuwa nchi inaendeshwa kama Dola (State) na si kama kundi la kisiasa.
Kenya: Political Appointees (Wateule wa Rais)
Nchini Kenya, mfumo unaruhusu Rais kuteua si tu Mawaziri (Cabinet Secretaries) , bali hata Makatibu (Principal Secretaries) kutoka nje ya utumishi wa umma.
- Utii kwa Rais: Wateule hawa mara nyingi wanakuwepo kutekeleza ilani ya Rais aliyepo pekee. Hawana mizizi ndani ya utumishi wa umma.
- Athari (Policy Rupture): Rais mmoja akiondoka madarakani, huondoka na timu yake yote hadi ngazi ya utendaji. Hii inasababisha nchi "kuanza upya" (Resetting) kila baada ya uchaguzi. Miradi mingi hukwama au kutelekezwa kwa sababu hakuna Makatibu wa kudumu wa kuilinda dhidi ya mabadiliko ya upepo wa kisiasa.
3. Uwajibikaji na Ufanisi wa Bajeti
Tanzania: Uwajibikaji wa Pamoja (Collective Responsibility)
Kwa sababu Mawaziri ni Wabunge, wanawajibika kwa wananchi na kwa Rais wakati mmoja.
- Waziri anapokuwa Bungeni, analazimika kujibu hoja za kitalamu zilizotayarishwa na Katibu Mkuu wake. Hii inatengeneza muunganiko imara (Synergy) kati ya Siasa (Waziri) na Utaalamu (Katibu Mkuu).
Kenya: Utengano wa Kimamlaka (Check and Balance)
Mawaziri wa Kenya huonekana kama "wafanyakazi" wa Rais kuliko wawakilishi wa watu.
- Hii inasababisha msuguano wa mara kwa mara kati ya Bunge na Serikali. Bunge la Kenya linaweza kukataa bajeti au mipango ya Waziri kwa sababu tu hakuna ufungamanishi wa kikazi wa kila siku kati ya mawaziri na wabunge.
Mfumo wa Tanzania umelenga
Uthabiti (Stability). Uwepo wa Makatibu Wakuu ambao ni watumishi wa kudumu unailinda nchi dhidi ya migogoro ya kisiasa. Miradi ya maendeleo nchini Tanzania inatambuliwa kama mali ya Dola, ndiyo maana hata awamu zikibadilika, mwelekeo wa kitaifa unabaki palepale.
Kenya, kwa kuiga mfumo wa Marekani, wameingia kwenye changamoto ya nchi kuendeshwa kwa "Msimu wa Rais" mmoja mmoja. Hii inapunguza kasi ya maendeleo ya muda mrefu (Long-term Development) kwani kila uongozi unakuja na watu wake wapya na vipaumbele vipya, huku ukiondoa watendaji wa zamani wenye uzoefu.
Kwa kifupi: Tanzania ina
Mfumo (System) unaojiendesha, wakati Kenya ina
Watu (Personalities) wanaoendesha mfumo.
