Je, Tanzania Inaweza Kupata Amani Chini ya Samia? Uchambuzi Mpana Baada ya Oktoba 29

[uhuruborn]

Tarehe 29 Oktoba 2025 imebaki katika kumbukumbu za Watanzania kama siku iliyogeuza mwelekeo wa taifa na kufichua wazi ukubwa wa mgogoro wa kisiasa uliokuwa ukijengeka kimya kimya kwa miaka kadhaa. Siku hiyo, badala ya kufanyika kwa uchaguzi mkuu kama ilivyotangazwa, taifa lilishuhudia machafuko makubwa, mauaji, ukamataji holela, na matumizi ya nguvu kupita kiasi kutoka kwa vyombo vya usalama.

Hali hii, pamoja na taarifa zilizovuja zikidai kuwa matokeo ya uchaguzi yalikuwa tayari yameshaandaliwa kabla ya zoezi lenyewe kufanyika, imezua mjadala mpana kuhusu uhalali wa utawala na mustakabali wa amani nchini.

Lakini swali kubwa linalojitokeza ni hili:
Tanzania inaweza kweli kuwa na amani ya kudumu chini ya utawala wa Samia Suluhu Hassan?

Taswira ya Mgogoro: Nini Kilipelekea Hapa?

Matukio ya Oktoba 29 hayakutokea ghafla. Badala yake, yalikuwa kilele cha mwenendo wa miaka kadhaa wa mambo manne makuu:

• Kudidimia kwa utawala bora,
• Kukandamizwa kwa demokrasia,
• Utekaji, mauaji, na vitisho,
• Ufisadi, rushwa, na uporaji wa mali za umma.

Wachambuzi wa siasa wanasema kuwa serikali ilikuwa inakwenda kwenye mgogoro wa uhalali kwa muda mrefu na kilichotokea Oktoba 29 kilikuwa matokeo ya mvutano uliokuwa ukijengeka.

1. Utekaji, Mauaji na Siasa za Hofia
Katika miaka ya uongozi wa Samia Suluhu Hassan, Watanzania wamekumbana na wimbi la matukio ya kutoweka kwa watu, utekaji, na mauaji ya raia. Matukio haya yamehusishwa na vyombo vya dola au watu wanaoaminika kuwa na ushawishi wa kisiasa.

Haya si matukio ya kawaida katika taifa linalojinasibu kuwa na utawala wa sheria. Badala ya kujenga imani kwa wananchi, serikali ilijenga mazingira ya hofu na ukimya wa kulazimishwa.

Wachambuzi wanaeleza kuwa huwezi kujenga amani ya kweli katika nchi ambako wananchi wanaishi kwa woga, na ambako ukisema sana unaweza kupotea "kwa mazingira tatanishi".

2. Rushwa Iliyokithiri na Kulindwa na Mfumo
Tanzania imekuwa ikipambana na rushwa kwa miongo mingi, lakini wachambuzi wanasema kiwango kilichofikiwa katika kipindi hiki kimezidi hata viwango vilivyozoeleka.

Rushwa imekuwa sehemu ya maamuzi ya serikali, uteuzi wa viongozi, zabuni za umma, na miradi mikubwa. Wahusika wakuu wamelindwa na mfumo, huku taasisi za ufuatiliaji zikipokonywa meno au kuingiliwa kisiasa.

Matokeo yake?
Upotevu wa rasilimali,
Kudidimia kwa huduma za jamii,
Na kukosekana kwa dhamira ya dhati ya kupambana na ufisadi.

3. Wizi na Upotevu wa Mali za Umma
Ripoti nyingi kutoka kwa wadadisi huru, wachumi, na waandishi wa habari za uchunguzi zinaonyesha kupotea kwa mabilioni ya fedha za umma katika miradi ya kimkakati, manunuzi ya serikali, na safari za viongozi.

Lakini kilichoshtua wengi si kiwango cha upotevu ni ukimya na utetezi wa serikali dhidi ya wahusika.

Wakati wananchi wanahangaika na maisha magumu, sehemu ya viongozi walipewa uhuru wa kushughulikia mali za taifa kama mali binafsi.

4. Mfumuko wa Kiburi, Dharau na Jeuri ya Viongozi
Mazingira ya kisiasa yalizidi kuwa magumu kutokana na kauli za dharau na jeuri kutoka kwa baadhi ya viongozi wa serikali.
Kauli za kubeza, vitisho, na ukataa kusikiliza hoja za wananchi ziliibua chuki, hasira na kukata tamaa.

Badala ya majadiliano, kulikuwepo na miamko ya mamlaka.
Badala ya majibu, kulikuwepo na vitisho.
Badala ya maridhiano, kulikuwepo na ukandamizaji.

5. Kuminya Upinzani na Kesi Bandia kwa Viongozi wa Kisiasa
Madai ya muda mrefu kuhusu Katiba Mpya na Tume Huru ya Uchaguzi yalipuuzwa. Badala yake, viongozi wa upinzani hasa kutoka CHADEMA akiwemo Mh. Tundu Lissu walikabiliwa na kesi za uongo na vitisho vya mara kwa mara.

Katika mfumo wowote wa kidemokrasia, kushamiri kwa upinzani ni sehemu ya afya ya kisiasa. Lakini chini ya Samia, upinzani uligeuzwa adui, sio mshirika wa kujenga taifa.

Hitimisho la Wachambuzi: Uhalali Ulishaanguka Kabla ya Machafuko

Kwa mujibu wa wataalam wa masuala ya utawala, si tarehe 29 Oktoba tu iliyoivua serikali uhalali uhalali huo ulikuwa tayari umeshaporomoka muda mrefu kabla. Matukio hayo yalikuwa tu uthibitisho wa mwisho.

Kwa viwango vya kimataifa, serikali inasema kuwa ina uhalali pale ambapo:

• Wananchi wanaamini mfumo wa uchaguzi,
• Taasisi zinaheshimu sheria,
• Raia wako salama,
• Nchi inaendeshwa kwa ridhaa, si kwa hofu.

Chini ya Samia, misingi hii yote ilivunjika.

Je, Amani Inawezekana? Wachambuzi Wanasema “La—Mpaka Hatua Kubwa Ichukuliwe”

Kwa hali ilivyo sasa, wachambuzi wa ndani na nje ya nchi wanakubaliana kwenye jambo moja:

Tanzania haiwezi kupata amani ya kudumu chini ya mfumo uliopo.

Kwa nini?

Kwa sababu amani ya kweli hutegemea mambo manne:

1. Uhalali wa utawala
2. Imani kwa taasisi
3. Haki na uwajibikaji
4. Ridhaa ya wananchi

Mambo haya manne hayapo kwa sasa.

Suluhisho Pekee: Kujiuzulu kwa Serikali na Kuundwa kwa Serikali ya Mpito

Kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya usimamizi wa migogoro (transitional justice), njia pekee ya kuondoa mgogoro wa uhalali ni:

1. Samia Suluhu Hassan na serikali yake kujiuzulu rasmi
Kwa sababu:

• Hawana tena ridhaa ya wananchi,
• Wamepoteza uhalali wa utawala,
• Wameshindwa kulinda maisha, mali na demokrasia ya taifa.

Kuendelea kubaki madarakani kunazidisha mgogoro.

2. Kuundwa kwa Serikali ya Mpito isiyokuwa na maslahi ya kisiasa
Serikali hii itakuwa na majukumu makuu:

• Kuandaa Katiba Mpya,
• Kuunda Tume Huru ya Uchaguzi,
• Kusimamia majadiliano ya kitaifa,
• Kuandaa uchaguzi huru na wa haki,
• Kurejesha imani ya wananchi kwa dola.

Hii ndiyo njia pekee ya kurejesha utulivu wa kudumu.

Hitimisho: Tanzania Inahitaji Mwanzo Mpya

• Amani haijengwi kwa mapigo.
• Amani haijengwi kwa unyanyasaji.
• Amani haijengwi kwa matokeo ya uchaguzi ambayo ni ya wizi.
• Amani inajengwa kwa uhalali, ridhaa na haki.

Ili Tanzania irudi kwenye mkondo wa utulivu, inalazimu hatua kubwa na ya kijasiri ichukuliwe:
Uongozi ulio madarakani lazima uachie ngazi na kutoa nafasi kwa mchakato mpya wa kisiasa wenye uhalali, haki na ridhaa ya wananchi.

Hilo ndilo litakaloamua kama taifa litarejea kwenye amani, au litaendelea kuelekea kwenye mgogoro wa kudumu.

 

[Determinantor]

CCM ni kama wale jamaa waliotaka kuwalawiti Malaika waliotumwa, hawa mbwa watakuja kufa kifo kibaya sana sana. Amani haiji ila kwa ncha ya upanga

 

[Doji MD]

reality

 

[Mama Naa]

Kwa hulka ya viongozi tulionao Hilo haliwezekani kamwe... Hawa jamaa wamejaa viburi na ubabe wanadhami wanawakomesha Chadema. Ngoja waendelee kuchochea moto watavuna wanachopanda.

 

[Mama Naa]

Kwa hulka ya viongozi tulionao Hilo haliwezekani kamwe... Hawa jamaa wamejaa viburi na ubabe wanadhami wanawakomesha Chadema. Ngoja waendelee kuchochea moto watavuna wanachopanda.

 

[Lisa Rina]

Ukweli mtupuuu

 

[Yoda]

Ukweli mtupu, tuko katika wakati mbaya na WA hatari kuliko.

 

[Mshana Jr]

 

[Egwugu]

Sidhani kama bado wanayo masikio ya kuwasaidia kusikia hata tone ...

 

[figganigga]

Nadhani hata hao waliopoteza mali wafe ili waweze kuombewa kama wanaona wametengwa.

 

[Tindo]

Tarehe 29 Oktoba 2025 imebaki katika kumbukumbu za Watanzania kama siku iliyogeuza mwelekeo wa taifa na kufichua wazi ukubwa wa mgogoro wa kisiasa uliokuwa ukijengeka kimya kimya kwa miaka kadhaa. Siku hiyo, badala ya kufanyika kwa uchaguzi mkuu kama ilivyotangazwa, taifa lilishuhudia machafuko makubwa, mauaji, ukamataji holela, na matumizi ya nguvu kupita kiasi kutoka kwa vyombo vya usalama.

Hali hii, pamoja na taarifa zilizovuja zikidai kuwa matokeo ya uchaguzi yalikuwa tayari yameshaandaliwa kabla ya zoezi lenyewe kufanyika, imezua mjadala mpana kuhusu uhalali wa utawala na mustakabali wa amani nchini.

Lakini swali kubwa linalojitokeza ni hili:
Tanzania inaweza kweli kuwa na amani ya kudumu chini ya utawala wa Samia Suluhu Hassan?

Taswira ya Mgogoro: Nini Kilipelekea Hapa?

Matukio ya Oktoba 29 hayakutokea ghafla. Badala yake, yalikuwa kilele cha mwenendo wa miaka kadhaa wa mambo manne makuu:

• Kudidimia kwa utawala bora,
• Kukandamizwa kwa demokrasia,
• Utekaji, mauaji, na vitisho,
• Ufisadi, rushwa, na uporaji wa mali za umma.

Wachambuzi wa siasa wanasema kuwa serikali ilikuwa inakwenda kwenye mgogoro wa uhalali kwa muda mrefu na kilichotokea Oktoba 29 kilikuwa matokeo ya mvutano uliokuwa ukijengeka.

1. Utekaji, Mauaji na Siasa za Hofia
Katika miaka ya uongozi wa Samia Suluhu Hassan, Watanzania wamekumbana na wimbi la matukio ya kutoweka kwa watu, utekaji, na mauaji ya raia. Matukio haya yamehusishwa na vyombo vya dola au watu wanaoaminika kuwa na ushawishi wa kisiasa.

Haya si matukio ya kawaida katika taifa linalojinasibu kuwa na utawala wa sheria. Badala ya kujenga imani kwa wananchi, serikali ilijenga mazingira ya hofu na ukimya wa kulazimishwa.

Wachambuzi wanaeleza kuwa huwezi kujenga amani ya kweli katika nchi ambako wananchi wanaishi kwa woga, na ambako ukisema sana unaweza kupotea "kwa mazingira tatanishi".

2. Rushwa Iliyokithiri na Kulindwa na Mfumo
Tanzania imekuwa ikipambana na rushwa kwa miongo mingi, lakini wachambuzi wanasema kiwango kilichofikiwa katika kipindi hiki kimezidi hata viwango vilivyozoeleka.

Rushwa imekuwa sehemu ya maamuzi ya serikali, uteuzi wa viongozi, zabuni za umma, na miradi mikubwa. Wahusika wakuu wamelindwa na mfumo, huku taasisi za ufuatiliaji zikipokonywa meno au kuingiliwa kisiasa.

Matokeo yake?
Upotevu wa rasilimali,
Kudidimia kwa huduma za jamii,
Na kukosekana kwa dhamira ya dhati ya kupambana na ufisadi.

3. Wizi na Upotevu wa Mali za Umma
Ripoti nyingi kutoka kwa wadadisi huru, wachumi, na waandishi wa habari za uchunguzi zinaonyesha kupotea kwa mabilioni ya fedha za umma katika miradi ya kimkakati, manunuzi ya serikali, na safari za viongozi.

Lakini kilichoshtua wengi si kiwango cha upotevu ni ukimya na utetezi wa serikali dhidi ya wahusika.

Wakati wananchi wanahangaika na maisha magumu, sehemu ya viongozi walipewa uhuru wa kushughulikia mali za taifa kama mali binafsi.

4. Mfumuko wa Kiburi, Dharau na Jeuri ya Viongozi
Mazingira ya kisiasa yalizidi kuwa magumu kutokana na kauli za dharau na jeuri kutoka kwa baadhi ya viongozi wa serikali.
Kauli za kubeza, vitisho, na ukataa kusikiliza hoja za wananchi ziliibua chuki, hasira na kukata tamaa.

Badala ya majadiliano, kulikuwepo na miamko ya mamlaka.
Badala ya majibu, kulikuwepo na vitisho.
Badala ya maridhiano, kulikuwepo na ukandamizaji.

5. Kuminya Upinzani na Kesi Bandia kwa Viongozi wa Kisiasa
Madai ya muda mrefu kuhusu Katiba Mpya na Tume Huru ya Uchaguzi yalipuuzwa. Badala yake, viongozi wa upinzani hasa kutoka CHADEMA akiwemo Mh. Tundu Lissu walikabiliwa na kesi za uongo na vitisho vya mara kwa mara.

Katika mfumo wowote wa kidemokrasia, kushamiri kwa upinzani ni sehemu ya afya ya kisiasa. Lakini chini ya Samia, upinzani uligeuzwa adui, sio mshirika wa kujenga taifa.

Hitimisho la Wachambuzi: Uhalali Ulishaanguka Kabla ya Machafuko

Kwa mujibu wa wataalam wa masuala ya utawala, si tarehe 29 Oktoba tu iliyoivua serikali uhalali uhalali huo ulikuwa tayari umeshaporomoka muda mrefu kabla. Matukio hayo yalikuwa tu uthibitisho wa mwisho.

Kwa viwango vya kimataifa, serikali inasema kuwa ina uhalali pale ambapo:

• Wananchi wanaamini mfumo wa uchaguzi,
• Taasisi zinaheshimu sheria,
• Raia wako salama,
• Nchi inaendeshwa kwa ridhaa, si kwa hofu.

Chini ya Samia, misingi hii yote ilivunjika.

Je, Amani Inawezekana? Wachambuzi Wanasema “La—Mpaka Hatua Kubwa Ichukuliwe”

Kwa hali ilivyo sasa, wachambuzi wa ndani na nje ya nchi wanakubaliana kwenye jambo moja:

Tanzania haiwezi kupata amani ya kudumu chini ya mfumo uliopo.

Kwa nini?

Kwa sababu amani ya kweli hutegemea mambo manne:

1. Uhalali wa utawala
2. Imani kwa taasisi
3. Haki na uwajibikaji
4. Ridhaa ya wananchi

Mambo haya manne hayapo kwa sasa.

Suluhisho Pekee: Kujiuzulu kwa Serikali na Kuundwa kwa Serikali ya Mpito

Kwa mujibu wa viwango vya kimataifa vya usimamizi wa migogoro (transitional justice), njia pekee ya kuondoa mgogoro wa uhalali ni:

1. Samia Suluhu Hassan na serikali yake kujiuzulu rasmi
Kwa sababu:

• Hawana tena ridhaa ya wananchi,
• Wamepoteza uhalali wa utawala,
• Wameshindwa kulinda maisha, mali na demokrasia ya taifa.

Kuendelea kubaki madarakani kunazidisha mgogoro.

2. Kuundwa kwa Serikali ya Mpito isiyokuwa na maslahi ya kisiasa
Serikali hii itakuwa na majukumu makuu:

• Kuandaa Katiba Mpya,
• Kuunda Tume Huru ya Uchaguzi,
• Kusimamia majadiliano ya kitaifa,
• Kuandaa uchaguzi huru na wa haki,
• Kurejesha imani ya wananchi kwa dola.

Hii ndiyo njia pekee ya kurejesha utulivu wa kudumu.

Hitimisho: Tanzania Inahitaji Mwanzo Mpya

• Amani haijengwi kwa mapigo.
• Amani haijengwi kwa unyanyasaji.
• Amani haijengwi kwa matokeo ya uchaguzi ambayo ni ya wizi.
• Amani inajengwa kwa uhalali, ridhaa na haki.

Ili Tanzania irudi kwenye mkondo wa utulivu, inalazimu hatua kubwa na ya kijasiri ichukuliwe:
Uongozi ulio madarakani lazima uachie ngazi na kutoa nafasi kwa mchakato mpya wa kisiasa wenye uhalali, haki na ridhaa ya wananchi.

Hilo ndilo litakaloamua kama taifa litarejea kwenye amani, au litaendelea kuelekea kwenye mgogoro wa kudumu.

Uchambuzi maridhawa kabisa. Ukijaribu kuangalia vyema ccm ya kushinda kihalali kwenye chaguzi iliishia 2005. Ila uchaguzi wa 2010 ushindi wa ccm ulianza kutegemea vyombo vya dola kidogo kidogo na kwa kificho. Uchaguzi wa 2015, ccm ilajaribu kushindana kihalali almanusra ipoteze dola, kama si cdm kufanya kosa la kumpokea Lowassa.

Alipoongia Magufuli ccm wakajua kabisa hawawezi tena kushindana kihalali kwenye box la kura. Chaguzi zikaanza kuendeshwa kwa nguvu za dola kimachomacho. Na uchaguzi wa 2019 wa SM tukaona ushenzi wa wazi. 2020 uchaguzi ukaharibiwa kwa viwango vya kutisha. Uchaguzi wa 2024 wa SM tukaona muendelezo huo huo, na sasa uchaguzi huu wa 2025 tukashuhudia uchafu mwingine wa wa wazi na kutisha.

Nimesema sana muda mrefu humu toka Magufuli alipoingia madarakani, kuwa machafuko ama mapinduzi ya kijeshi pekee ndio yataleta mabadiliko ya kweli ndani ya nchi hii. Kilichofanyika sasa huenda kikaleta mabadiliko. Lakini yasipofanyika mabadiliko ya kweli, machafuko makubwa na umwagaji mkubwa wa damu ndio utabadilisha nchi hii.
Cc: Kalamu, paskali mayalla, bams