Wote hapa jamvini mnajua mimi ni critical wa Waziri Katambi, kuna vingi nimeandika hapa kumlaumu na kumpiga mawe lakini hapa nataka niweke wazi kama ana point ama la. Ni vyema tukaweka malumbano pembeni na kuangalia sheria zetu za nchi zinasemaje kwa ubaridi na uelewa mpana.
Ukitazama kwa umakini, hoja ya Mheshimiwa Katambi ina msingi thabiti kisheria chini ya sheria kuu mbili za nchi yetu:
1. Sheria ya Usajili na Utambuzi wa Watu (Sura ya 36):
Kifungu cha 16(1): Sheria hii inaeleza kuwa mtoa huduma yeyote halali au afisa wa umma anayo haki ya kisheria kukuomba uonyeshe kitambulisho chako ili kuthibitisha kama wewe ndiye mhusika halisi. Kadi ya NIDA imetengenezwa kuwa hati ya umma (Public Document) kwa ajili ya utambuzi wa wazi, na si hati ya kufichwa siri [nida.go.tz].
2. Sheria ya Ulinzi wa Taarifa Binafsi ya Mwaka 2022:
Kuna mkanganyiko mdogo hapa mtandaoni; wengi wetu tunadhani "ulinzi wa data" unamaanisha kuficha namba ya NIDA (NIN) au jina lako lisijulikane kabisa.
Kifungu cha 22 na 23: Sheria hii inaruhusu kabisa taasisi husika kukusanya na kutumia taarifa zako za msingi (kama namba ya NIDA) pale inapohitajika kisheria au kwa maslahi ya umma—kama vile kusajili laini za simu au kufungua akaunti za benki.
Tofauti ya Kisheria: Waziri hajasema kuwa watu wanaruhusiwa kuingia kwenye kanzidata (database) ya NIDA na kuchukua alama za vidole (biometrics) au siri za familia zilizopo ndani—hilo ni kosa kubwa la kisheria. Hoja yake ni kwamba namba ya NIDA na kadi yenyewe zimeundwa zionyeshwe ili kukutambulisha.
Kuangalia kwa undani uhalisia wa kisheria na wapi "walakini" huo unapotokea kunafichua mambo yafuatayo:
1. Walakini wa Kiuhalisia (Practical Flaw)
Kuna hoja kubwa mbili zinazoonyesha walakini wa agizo hili katika uhalisia wa maisha ya Kitanzania:
- Upatikanaji wa Vitambulisho: Mamilioni ya Watanzania hadi sasa wana namba tu za NIDA (NIN) lakini hawajapata kadi zenyewe za plastiki, na wengine wengi hawajajisajili kabisa kutokana na changamoto za kijiografia au kimfumo.
- Hali ya Dharura: Mtu anaweza kusafiri au kupata dharura usiku wa manane na akahitaji hifadhi ya gesti haraka. Kumnyima chumba kwa sababu hana kitambulisho cha NIDA mkononi kunaathiri haki yake ya msingi ya usalama na makazi ya muda.
2. Upande wa Sheria Unavyomlinda Waziri (Legal Ground)
Pamoja na walakini wa kiuhalisia, Waziri Katambi anapotumia dhana ya "Sheria" hajidondoshi hivi hivi; anajificha nyuma ya misingi ya Ulinzi na Usalama (National Security Statutes):
- Sheria ya Kuzuia Uhalifu kwenye Hoteli/Gesti: Chini ya sheria za ulinzi, wamiliki wa hoteli na gesti kisheria wanawajibika kuweka daftari la wageni (Visitor's Register) na kuhakikisha wanajua utambulisho halisi wa kila mtu anayelala pale ili kuzuia wahalifu au wahamiaji haramu kujificha.
- Matumizi ya NIDA kama "Kigezo cha Huduma": Ingawa hakuna sheria inayokulazimu kutembea nacho barabarani, sheria za taasisi mbalimbali (kama TCRA kwenye laini za simu, au Benki Kuu kwenye kufungua akaunti) zinazo haki ya kuweka NIDA kama sharti la lazima la kupata huduma hiyo. Katambi anachofanya hapa ni kuhamishia sharti hilo kwenye sekta ya malazi kwa sababu za kiusalama.
Hitimisho: Huu ni Mvutano wa "Sheria" dhidi ya "Uhalisia"
Kauli ya Waziri Katambi ina walakini mkubwa wa kiutekelezaji (Operational Flaw) kwa sababu miundombinu ya NIDA bado haijamfikia kila mwananchi kwa asilimia 100. Hata hivyo, haina walakini wa kisheria (Legal Flaw) kwa sababu serikali inayo mamlaka ya kuweka utaratibu wa kiusalama kwenye maeneo ya biashara ya malazi.
Ili kutatua changamoto hii ya kiuhalisia bila kuathiri ulinzi na usalama wa nchi, ni vyema serikali ikaruhusu rasmi matumizi ya
nyaraka mbadala za utambuzi pale mwananchi anapokuwa hana kadi ya NIDA, ikiwemo:
- Kadi ya Mpiga Kura (Ambayo imesambaa kwa wananchi wengi zaidi).
- Leseni ya Udereva au Pasipoti ya Kusafiria (Zenye picha na taarifa rasmi).
- Kitambulisho cha Mfanyakazi au Mwanafunzi kutoka taasisi zinazotambulika.
- Barua ya Utambuzi ya Serikali ya Mtaa (Hasa kwa dharura za usiku wa manane).
NB: Tatizo la kurekebisha haya yote ni kuiandika upya katiba yetu ama sivyo hawa watu watakua wanatunyanyasa sana na sheria ambazo zina vipengele vya siri vinavyowalinda. Tuendelee kuipigia kelele katiba mpya ipatikane ili kuachana na viongozi wababishaji kama hawa kina Katambi, Makonda na wengine wengi.
