GE2025 Waangalizi wa Uchaguzi wa Afrika Mashariki na Pembe ya Afrika: Serikali ya Tanzania isitishe amri ya kutotoka nje na kurejesha huduma za Intaneti

[Makumbele]

TAARIFA YA AWALI KUHUSU UCHAGUZI MKUU WA TAREHE 29 OKTOBA 2025 KATIKA JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA​

Leo, tarehe 31 Oktoba 2025 - Sambamba na dhamira yake ya kukuza chaguzi za kuaminika, amani, huru, na haki kupitia uangalizi wa kikanda usio na upendeleo na uchambuzi kote Afrika Mashariki na Pembe ya Afrika, Mtandao wa Uangalizi wa Uchaguzi wa Afrika Mashariki na Pembe ya Afrika (EHORN) ulifuatilia maendeleo yahusuyo Uchaguzi Mkuu uliofanyika tarehe 29 Oktoba 2025 katika Jamhuri ya Muungano wa Tanzania. Uchaguzi huo ulifanyika kwa ajili ya kumchagua Rais, Wabunge wa Bunge la Kitaifa, na wawakilishi wa Serikali za Mitaa kote nchini.

Utangulizi

Kwa mujibu wa Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi (INEC), jumla ya wapiga kura 37,647,235 waliosajiliwa walitarajiwa kupiga kura zao katika vituo 99,895 vya kupigia kura nchi nzima. Kati ya hivi, vituo 97,348 vilikuwa Tanzania Bara, huku 2,547 vikiwa Zanzibar. Uchaguzi ulihusisha ngazi mbalimbali za uwakilishi, zikijumuisha:

• Urais;
• Majimbo ya uchaguzi 272 (222 Tanzania Bara na 50 Zanzibar); na
• Kata 3,960 za serikali za mitaa kwa nafasi za udiwani Tanzania Bara.

Huko Zanzibar, wapiga kura 717,557 waliosajiliwa walishiriki katika chaguzi za Muungano na za ndani, kukiwa na upigaji kura wa mapema tarehe 28 Oktoba 2025 kwa ajili ya maafisa usalama, maafisa wa uchaguzi, na makundi mengine yaliyoidhinishwa katika vituo 50 maalum vya kupigia kura vilivyoteuliwa Visiwani.

Mbinu ya Uangalizi

Kama chombo cha kikanda, E-HORN ilifanya uangalizi wake wa Uchaguzi Mkuu wa 2025 nchini Tanzania kupitia utaratibu wake wa Chumba cha Hali ya Uchaguzi kwa Njia ya Mbali (ESR), badala ya kupeleka waangalizi wa ardhini. Mbinu hii ilihakikisha ufuatiliaji na uthibitishaji wa wakati halisi huku ikitanguliza usalama wa washirika na uadilifu wa data iliyokusanywa.

ESR ilitumika kama kitovu cha uchambuzi na uratibu cha E-HORN, ikiwa na jukumu la kupokea, kufuatilia, na kuthibitisha taarifa za uchaguzi kutoka vyanzo vingi vilivyothibitishwa. ESR ilikusanya na kutathmini data kupitia njia zifuatazo:

1. Ufuatiliaji endelevu wa vyombo vya habari na vyanzo vya wazi ili kufuatilia maendeleo yanayohusiana na uchaguzi na mawasiliano ya umma;
2. Ripoti kutoka kwa watendaji wa ndani na washirika wa kikanda, ikijumuisha asasi za kiraia na taasisi za utafiti;
3. Taarifa kutoka kwa taasisi za kuaminika, jumbe za waangalizi wa kimataifa, na taarifa za kidiplomasia; na
4. Uthibitishaji wa matukio kupitia mitandao ya kikanda ya E-HORN na washirika wa haki za binadamu.

Mbinu hii iliiruhusu E-HORN kudumisha ufahamu wa hali halisi, kulinganisha taarifa, na kutoa mtazamo wa kikanda wenye usawa kuhusu mwenendo wa uchaguzi. Taarifa hii ya sasa ni ya awali, ikiakisi taarifa zilizopatikana hadi tarehe 30 Oktoba 2025 (saa 13:30 EAT). Ripoti ya mwisho na ya kina zaidi ya uchambuzi wa kikanda itafuata, ikijumuisha maendeleo na matokeo yaliyothibitishwa baada ya uchaguzi.

A: Mazingira ya Kabla ya Uchaguzi

Awamu ya kabla ya uchaguzi kwa Uchaguzi Mkuu wa Tanzania wa 2025 ilifanyika chini ya mazingira yenye vikwazo vya kisiasa na kiraia, ikijaribu dhamira ya taifa ya uwazi wa kidemokrasia kama ilivyoainishwa katika katiba yake na wajibu wake chini ya vyombo vya kimataifa. Ingawa usalama kwa ujumla ulidumu kuwa tulivu, kulikuwa na mapungufu ya kudumu kwenye uhuru na haki za msingi ikiwemo kukusanyika, kujieleza, na ushindani wa kisiasa.

a. Uandikishaji Wapiga Kura: Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi (INEC) ilikamilisha uandikishaji wapiga kura katikati ya mwaka 2025, ikiandikisha wapiga kura milioni 37.6 nchi nzima, ikijumuisha 717,557 Zanzibar. Mchakato ulikuwa wa amani lakini ulikabiliwa na changamoto kama vile uelewa mdogo kwa umma, ufikiaji usio sawa kwa maeneo ya mbali, ucheleweshaji wa utoaji wa kadi za mpiga kura, na masuala ya kiufundi katika ukusanyaji wa data za kibayometriki. Vijana na wapiga kura wa mara ya kwanza waliathirika hasa.

b. Kampeni za Kisiasa: Kampeni zilianza rasmi tarehe 8 Septemba 2025 na zilikuwa za amani kwa kiasi kikubwa lakini zisizo na usawa. Chama tawala CCM kilitawala anga la kisiasa kupitia upatikanaji wa vyombo vya habari vya serikali, matumizi ya kumbi za umma, na usaidizi wa kiusalama, huku vyama vya upinzani kama CHADEMA na ACT-Wazalendo vikikabiliwa na kunyimwa vibali vya mikutano, kughairiwa kwa mikutano dakika za mwisho, na utekelezaji wenye upendeleo wa kanuni, jambo lililopunguza ushiriki wao kwa wapiga kura.

c. Uhuru na Haki za Kiraia: Kipindi hicho kilishuhudia udhibiti mkali wa uhuru wa kukusanyika, kushirikiana, na kujieleza. Mikutano ya upinzani mara nyingi ilivurugwa, vyombo vya habari vilikabiliwa na udhibiti na vitisho, na asasi za kiraia zilipata ucheleweshaji au kunyimwa ithibati na shughuli za elimu ya mpiga kura. Hali hii ya hofu na udhibiti ilikandamiza mijadala huru na wingi wa kisiasa.

d. Matumizi ya Rasilimali za Serikali: Ripoti zilionyesha matumizi mabaya ya rasilimali za serikali katika kampeni, ikiwemo magari ya serikali, kumbi za umma, na shughuli rasmi kwa ajili ya shughuli za chama tawala. Vyama vya upinzani viliishutumu serikali kwa kutumia miundo ya usalama na utawala kwa manufaa yake. Licha ya kukanushwa rasmi, vitendo hivi vilififisha mstari kati ya serikali na chama, na kudhoofisha haki katika uchaguzi.

Ingawa kipindi hicho kilikuwa cha amani kwa kiasi kikubwa, kilitawaliwa na vikwazo vya kimfumo kwenye ushindani na ushiriki wa kiraia, kikipendelea chama tawala na kuzuia upinzani kuonekana. Mienendo hii inakinzana na wajibu wa Tanzania chini ya Mkataba wa Afrika wa Haki za Binadamu na Watu (ACHPR) ambao unathibitisha kwamba haki ya chaguzi za mara kwa mara, huru, za haki, na za kuaminika ni msingi wa kanuni za kidemokrasia, ikitumika kama njia ya msingi ya utekelezaji wa haki huru ya watu kujitawala chini ya Kifungu cha 20, na haki ya watu binafsi kushiriki katika masuala ya umma chini ya Kifungu cha 13.

Zaidi ya hayo, mienendo iliyoonekana inaenda kinyume na Kanuni na Miongozo ya SADC (2021) ambayo inataka usawa, wingi wa vyombo vya habari, na heshima kwa uhuru wa msingi.

B: Mazingira ya Siku ya Uchaguzi

Siku ya Uchaguzi tarehe 29 Oktoba 2025 ilijitokeza katika hali tata na ya wasiwasi, ikitawaliwa na uwepo mkubwa wa usalama, vikwazo kwenye mawasiliano, na ripoti za hapa na pale za ghasia. Ingawa upigaji kura uliendelea katika maeneo mengi kama ilivyopangwa, mazingira mapana yalizua wasiwasi mkubwa kuhusu utekelezaji wa uhuru wa msingi, uwazi, na imani ya umma katika mchakato huo.

1. Uhuru wa Kukusanyika na Kujieleza: E-HORN inabainisha kuwa amri ya kutotoka nje nchi nzima iliyowekwa kuanzia saa 12:00 jioni Siku ya Uchaguzi, iliyotangazwa na Kamanda wa Polisi Kanda Maalum ya Dar es Salaam, ilizuia vikali matembezi na mikusanyiko ya umma. Pamoja na kuzimwa kwa intaneti nchi nzima, hatua hizi zilipunguza ushiriki wa kiraia na kupunguza uchunguzi huru wa mchakato hasa wakati wa kuhesabu kura na usafirishaji wa matokeo. Watendaji wa asasi za kiraia na vyombo vya habari waliripoti matatizo ya kufikia vituo vya kupigia kura au kuthibitisha taarifa kutoka kwa waangalizi na raia, hivyo kupunguza uwazi na uangalizi wa umma. Vikwazo hivi vinaonekana kutokwenda sambamba na wajibu wa Tanzania chini ya Kifungu cha 9 cha Mkataba wa Afrika wa Haki za Binadamu na Watu (ACHPR) ambacho kinahakikisha kila mtu ana haki ya kupokea taarifa na haki ya kutoa na kusambaza maoni ndani ya sheria.
2. Usalama na Usalama wa Mpiga Kura: Upelekaji dhahiri wa maafisa usalama wenye silaha ulionekana katika vituo vikuu vya mijini na wilaya teule za vijijini, ikiripotiwa ili kudumisha utulivu. Ingawa kiwango fulani cha uwepo wa usalama kinatarajiwa wakati wa uchaguzi, Chumba cha Hali cha EHORN na ripoti za vyombo vya habari zilizothibitishwa zilionyesha matukio ya pekee ya vurugu na vitisho, ikiwemo mapigano kati ya polisi na waandamanaji Tunduma na baadhi ya maeneo ya Zanzibar. Katika matukio kadhaa, wafuasi wa upinzani na waangalizi huru walidai kunyanyaswa na kuwekwa kizuizini kiholela, ikichangia hali ya hofu na wasiwasi ambayo inaweza kuwa ilivunja moyo wapiga kura katika maeneo fulani. E-HORN inasisitiza kwamba ingawa utekelezaji wa usalama ni muhimu kwa chaguzi za amani, matumizi ya nguvu kupita kiasi au vitisho hudhoofisha haki ya raia kushiriki kwa uhuru na bila kulazimishwa.
3. Upatikanaji wa Taarifa na Uwazi: Kuzimwa kwa intaneti kulikothibitishwa, kulikohusishwa rasmi na wasiwasi wa usalama wa taifa, kulikuwa na athari kubwa kwa uwazi na mtiririko wa habari. Waandishi wa habari, asasi za kiraia, na raia hawakuweza kushiriki taarifa zilizothibitishwa au kuwasiliana kwa wakati halisi kutoka vituo vya kupigia kura. Usumbufu huu ulikwamisha uratibu wa uangalizi, ulipunguza kasi ya upelekaji wa taarifa za kuaminika, na kuunda mazingira yanayoweza kusababisha upotoshaji. E-HORN inasisitiza kwamba njia wazi za mawasiliano ni muhimu kwa imani ya umma na kwa kuhakikisha uwajibikaji katika kuhesabu kura na usimamizi wa matokeo.
4. Imani ya Umma na Uaminifu: Mchanganyiko wa hatua za usalama zenye vikwazo, upatikanaji mdogo wa taarifa, na nafasi ndogo ya kiraia ulipunguza imani ya umma katika uadilifu wa mchakato. Raia wengi walionyesha kutokuwa na uhakika kuhusu usahihi wa matokeo na uwazi wa taratibu za kuhesabu, wakitaja ukosefu wa taarifa rasmi za wakati halisi na mifumo midogo ya uthibitishaji huru. Hali hii inayoonekana ya kutokuwa wazi, pamoja na utekelezaji usio sawa wa kanuni, ina hatari ya kupunguza imani ya umma katika matokeo ya uchaguzi na inaweza kuathiri utulivu baada ya uchaguzi.

E-HORN inatambua kuwa upigaji kura ulifanyika katika vituo vingi vya kupigia kura na kwamba maandalizi ya vifaa kwa ujumla yalikuwa ya kutosha. Hata hivyo, muktadha wa jumla wa Siku ya Uchaguzi ulitawaliwa na uhuru wenye vikwazo, wasiwasi ulioongezeka, na mifumo midogo ya uwazi.

C: Matukio ya Siku ya Uchaguzi

Chumba cha Hali ya Uchaguzi (ESR) cha E-HORN kiliandika maendeleo kadhaa muhimu wakati na mara baada ya siku ya uchaguzi ambayo yalichangia mazingira ya jumla ya uchaguzi.

a. Amri ya Kutotoka Nje Nchi Nzima na Kuzimwa kwa Intaneti: Mnamo tarehe 29 Oktoba 2025, Serikali iliweka amri ya kutotoka nje nchi nzima kuanzia saa 12:00 jioni, ikitaja ghasia za umma zilizoripotiwa katika maeneo kadhaa. Agizo hilo, lililothibitishwa na Kamanda wa Polisi Kanda Maalum ya Dar es Salaam Jumanne Muliro, lilizuia matembezi ya umma kwa kipindi kisichojulikana. Wakati huo huo, huduma za intaneti zilitatizwa nchi nzima, zikizuia mawasiliano na mtiririko wa habari. Vikwazo hivi viliathiri uratibu miongoni mwa maafisa wa vituo vya kupigia kura, waangalizi, vyombo vya habari, na watendaji wa asasi za kiraia, vikipunguza uwazi katika mchakato wa kuhesabu kura na usafirishaji wa matokeo.

b. Ghasia za Umma na Makabiliano na Polisi: Ripoti zilizothibitishwa za vyombo vya habari na mashahidi zilionyesha mapigano kati ya polisi na waandamanaji katika maeneo mbalimbali, ikiwemo Dar es Salaam na Tunduma, na kusababisha majeruhi. Idadi kamili ya majeruhi bado inathibitishwa wakati wa taarifa hii. E-HORN inabainisha kuwa ingawa utekelezaji wa usalama ni sehemu muhimu ya chaguzi zenye utulivu, matumizi ya nguvu kupita kiasi au vitisho vina hatari ya kudhoofisha haki za raia na imani katika mchakato.

c. Mwitikio wa Kiraia na Kitaaluma: Chama cha Wafanyakazi wa Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (UDASA) kilitoa taarifa ya umma kikionya kuwa ukandamizaji wa uhuru na ukosefu wa uwazi vinatishia utawala bora na kanuni za kidemokrasia. Hii inaonyesha wasiwasi unaoongezeka miongoni mwa makundi ya kitaaluma na kiraia kuhusu athari pana za hatua za vikwazo wakati wa vipindi vya uchaguzi.

d. Uhuru wa Vyombo vya Habari na Udhibiti wa Taarifa: Katika siku yote ya uchaguzi, vikwazo kwenye majukwaa ya mtandaoni, kuripoti moja kwa moja kulikokuwa na mipaka, na matukio ya vitisho kwa waandishi wa habari yaliripotiwa. Vikwazo hivi viliathiri pakubwa upatikanaji wa habari kwa umma na uchunguzi huru wa mchakato, kinyume na kanuni za chaguzi huru na za uwazi.

Hitimisho la Awali na Mapendekezo

E-HORN inatambua ushiriki wa amani wa wapiga kura katika maeneo kadhaa ya kupigia kura mapema siku hiyo na inawapongeza raia kwa kujitolea kwao katika mchakato wa kidemokrasia. Hata hivyo, Mtandao unaeleza wasiwasi mkubwa kuhusu hatua za vikwazo na majibu ya kiusalama yaliyofuata, ambayo yanaonekana kutokwenda sambamba na wajibu wa kimataifa na kikanda wa Tanzania hasa Vifungu 19, 21, na 25 vya Mkataba wa Kimataifa wa Haki za Kiraia na Kisiasa (ICCPR), ambao unahakikisha uhuru wa kujieleza, uhuru wa kukusanyika, na haki ya kushiriki katika masuala ya umma.

E-HORN inasisitiza kuwa chaguzi za kweli za kidemokrasia zinahitaji si tu upigaji kura wenye utulivu bali pia ushiriki huru wa kiraia, upatikanaji usiozuiliwa wa taarifa, na uwazi katika usimamizi wa matokeo.

Kwa hivyo E-HORN:

1. Inaisihi Serikali na vyombo vya usalama kuondoa mara moja amri ya kutotoka nje, kurejesha kikamilifu upatikanaji wa intaneti, na kuheshimu haki za kikatiba za raia za kutembea, kujieleza, na kupata taarifa.
2. Inatoa wito kwa Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi (INEC) kuhakikisha uwazi katika ujumlishaji na uchapishaji wa matokeo, ikiruhusu uchunguzi wa kutosha na wadau wote, ikiwemo vyama vya siasa, waangalizi, na umma.
3. Inatoa wito kwa watendaji wa kisiasa na raia kubaki watulivu, kujiepusha na vurugu, na kutafuta suluhu za malalamiko kupitia njia halali na za amani kwa mujibu wa sheria za kitaifa.
4. Inatoa wito kwa Serikali ya Tanzania kuridhia Azimio la Umoja wa Afrika (AU) kuhusu Kanuni Zinazoongoza Chaguzi za Kidemokrasia barani Afrika, lililopitishwa mwaka 2002 ambalo linaweka viwango vya msingi vya chaguzi huru, za haki, na za uwazi kote barani.
5. Inatoa wito kwa serikali ya Tanzania kuridhia Mkataba wa Afrika kuhusu Demokrasia, Uchaguzi na Utawala (ACDEG) ambao una jukumu kubwa katika kuunda na kuboresha chaguzi kote Afrika kwa kuweka kanuni na viwango vya kina vya michakato ya kidemokrasia.
6. Inahimiza washirika wa kikanda na kimataifa ikiwemo Umoja wa Afrika (AU) na Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika (SADC) kuunga mkono uchunguzi/uthibitishaji huru wa matokeo na kutetea mageuzi yanayoimarisha uadilifu na ujumuishwaji katika uchaguzi.
7. Inajitolea E-HORN kuendelea kufuatilia mazingira ya baada ya uchaguzi na kutoa ripoti ya kina ya kikanda yenye mapendekezo yanayotekelezeka ili kukuza ustahimilivu wa kidemokrasia na michakato ya uchaguzi ya kuaminika kote kanda.

Hitimisho

E-HORN inasisitiza tena kwamba chaguzi za kuaminika ndio msingi wa utawala wa kidemokrasia na mabadiliko ya kisiasa yenye amani. Mtandao uko tayari kushirikiana na taasisi za kitaifa, asasi za kiraia, na vyombo vya kikanda ili kuendeleza mageuzi yanayoimarisha uwazi, uwajibikaji, na imani ya raia katika michakato ya uchaguzi.

Imetolewa Nairobi, Kenya, tarehe 30 Oktoba 2025

Mtandao wa Waangalizi wa Uchaguzi wa Afrika Mashariki na Pembe ya Afrika (E-HORN)

info@ehorn.africa | www.ehorn.africa

 

[Profesy]

E-HORN concluded that while voting occurred largely peacefully, the overall process was constrained, opaque, and unequal, calling into question Tanzania’s adherence to democratic norms.
The Network reaffirmed its commitment to promoting free, fair, and credible elections across the East and Horn of Africa.

 

[HAKI KWA WOTE]

Msipoacha tabia za kutunga mambo hamtakaa mjikomboe

 

[Smart911]

Ahsante kwa taarifa...


Cc: Mahondaw