Ulikuwepo? Humiliki facts za Bunge la Pili na kujaribu kumsafisha Nyerere kwa sababu eti "nilikuwepo."
Hansard, October 1st, 1968, Collumn 23
Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
African Journal of Political Science (2002), Vol 7 No. 2
Mohabe Nyirabu
TANU – "The Nationalist"
Oktoba 21, 1968
Raia Mwema
Januari 26, 2011
Joseph Migangwa
"Kwenye Kikao cha Bunge cha Oktoba 1968, Mbunge wa Taifa, Wilfred Mwakitwange, kwa kukerwa na ubabe wa Chama dhidi ya Bunge, aliitaka Serikali ifafanue, kama TANU ndicho kilichoongoza Serikali au Serikali ndiyo iliyoongoza TANU. Alijibiwa kwa hasira na vitisho na aliyekuwa Naibu Waziri, Ofisi ya Makamu wa Pili wa Rais, Richard Wambura kwamba:
"Nataka ieleweke kuwa, ni Chama kilicho juu ya vyote; Wabunge wanapaswa kufanya kazi chini ya Chama ambacho ndicho kilichowateua, na hivyo kina haki ya kuwashikisha adabu ……Bunge hili ni la TANU" [Hansard, Oktoba 1, 1968].
Mwakitwange akasimama tena na kuuliza: "Kama ndivyo hivyo; ni nani anayepaswa kukishikisha adabu Chama?".
Ndipo Makamu wa Pili wa Rais mwenyewe, Rashidi Mfaume Kawawa, akasimama na kusema: "Chama hakina mpinzani wala mshindani…….. Hili nataka lieleweke mara moja kwa wote; na iwe mwisho kuhoji hoji Chama".
Kabla ya hapo, mapema Julai 1968, Mbunge wa Iringa Mashariki, M. Chogga, wakati akichangia Muswada wa Marekebisho ya Katiba, alitaka ibara ya 6 (2) ya Katiba irekebishwe kulifanya Bunge kuwa Mshauri Mkuu wa Rais, ili atekeleze shughuli zake tu kwa ushauri wa Bunge ambalo alisema ndilo kuu na kiongozi wa mihimili mingine yote.
Alitaka pia mambo makuu yote ya kitaifa yanayoshughulikiwa na chombo chochote cha Kitaifa, kama vile Bunge na Baraza la Mawaziri, hatimaye yawasilishwe bungeni kwa hatua na idhini ya mwisho.
"Hii ndiyo demokrasia sahihi kwa Tanzania; sikubaliani na mfumo mwingine wowote kuitwa wa kidemokrasia", alisema Chogga.
Kisha akaendelea kushambulia sharti la Wabunge kuwa wanachama wa TANU akisema kuwa, wakati Chama hicho kilikuwa na wanachama robo tu ya Watanzania wote, hakikuwa na uhalali wowote wa kumfukuza Mbunge aliyechaguliwa na robo tatu ya Watanzania wasiokuwa na kadi za TANU. Kwa maelezo hayo, akawa amewasha moto wa vita juu ya ukuu wa Chama dhidi ya Bunge.
Suala hili liliibuliwa tena na Chogga mwezi Oktoba 1968, wakati wa kujadili Muswada wa Kurekebisha idadi ya Majimbo ya Uchaguzi, alipohoji uhalali wa Bunge kuwa na Wajumbe 204, wakiwamo 107 wa kuchaguliwa, 10 wa kuteuliwa na Rais kutoka Tanzania Bara na Visiwani, 15 wa kuchaguliwa na Bunge kuwakilisha Taasisi za Umma, Wakuu wa Mikoa 20, Wajumbe 32 wa Baraza la Mapinduzi; na Wajumbe 20 kutoka Visiwani wa kuteuliwa na Rais kwa kushauriana na Makamu wa Rais na Rais wa Zanzibar.
Kuhusu madai yake kwamba Wabunge wa kuteuliwa hawawakilishi watu wala mhimili wa Bunge, Chogga alisema: "Siamini kitu hiki kinachoitwa uteuzi. Mtu anapomteua mwingine, mteuliwa huyo lazima afuate na akubaliane na kila kitu cha aliyemteua. Na kama Wahenga walivyosema, ‘amlipaye mpiga zumari ndiye huchagua wimbo', Wabunge wa kuteuliwa si Wabunge wa wananchi, bali ni wapiga zumari wa Rais", alifafanua Chogga.
Akapendekeza pia kwamba Rais aondolewe robo tatu ya madaraka aliyokuwa nayo (anayo mpaka sasa) chini ya Katiba, yahamishiwe kwenye Bunge; na kwamba, Tanzania iwe nchi inayofuata mfumo wa Vyama vingi vya Siasa na kuwe na wagombea Urais zaidi ya mmoja.
Akamaliza kwa kusema, Bunge lilikuwa juu ya Chama na Serikali, na si kinyume chake. Hapa tena, Chogga akawa amewasha moto na kuchokoza hasira za wahafidhina wa Katiba ya kidikteta.
Hasira ya TANU haikuwabakiza Wabunge wote waliotaka ukuu wa Bunge, kwani Halmashauri Kuu ya TANU ilipokaa mjini Tanga, Oktoba 1968, iliwavua uanachama na ubunge Mwakitwange, Chogga, G. Kaneno (Karagwe), T. Bakampenja (Ihangiro), Joseph Kasella-Bantu (Nzega Mashariki) na J. Kibuga (Mufindi), kwa kosa la kupungukiwa maadili mema na kwa kuhoji ukuu wa Chama.
Wengine mashuhuri waliofukuzwa ni aliyekuwa Waziri wa Tawala za Mikoa na Mbunge wa Morogoro Mashariki, Oscar Kambona, ambaye baadaye alikimbilia uhamishoni nchini Uingereza na Mbunge wa Rungwe Kaskazini ambaye pia alikuwa Katibu Mkuu wa Umoja wa Vijana wa TANU [TYL] Elli Anangisye, ambaye pia alitiwa kizuizini na baadaye kuachiwa.
Sababu za kufukuzwa kwa viongozi hao, kama zilivyoelezwa na gazeti la TANU – "The Nationalist" la Oktoba 21, 1968, zilikuwa ni "kujaribu kuhujumu Serikali ya TANU…..Hao wawili ilibidi wafukuzwe kwa sababu hawakuwa waumini wa TANU wala itikadi ya Ujamaa."