Mimi ni mtoto wa kanda ya ziwa. Nimekua nikitazama mawimbi ya Ziwa Victoria yakipiga fukwe za Musoma, na nimeona kwa macho yangu mabadiliko ya kutisha na mengine nmesimuliwa kuanzia miaka ya 1950 hadi leo.
Wakati wataalamu wa zamani wakisifu kuingizwa kwa Sangara (Nile Perch) kama "mapinduzi ya kiuchumi," mimi nasimama hapa kusema ukweli mchungu: Huu ulikuwa moja ya uamuzi mbaya zaidi wa kimazingira kuwahi kufanywa katika historia ya Afrika Mashariki.
Tuliaminishwa kuwa Sangara ilipandikizwa ili kukuza uchumi Kupitia shughuli za uvuvi. Lakini hii ilikuja na gharama kubwa ambazo tutalipa Kwa miaka yote iliyobakia.
Sangara ni samaki mla nyama (carnivorous) anaishi Kwa kula samaki wengine. Tangu alipoingizwa kutokea Ziwa Albert, amemeza zaidi ya spishi 200 za samaki wa asili.
Samaki hao hawakuwa tu samaki wa chakula; walikuwa "wafanya usafi" wa ziwa. Walikula mimea (phytoplankton) na kuzuia uchafu.
Leo hii, Ziwa Victoria lina kiwango kikubwa cha uchafu na upungufu wa mwanga na kiwango kikubwa Cha turbidity kuliko maziwa mengine kama Tanganyika na Nyasa. Unaweza kudhani ni kwa sababu Victoria ni ziwa lenye kina kifupi kuliko mengine tajwa, bali ni kwa sababu tulimleta "kiumbe" aliyewala walinzi wa mazingira ya maji.
Siyo nadharia; mimi ni mwathirika wa hali hii. Baba yangu alifanya kazi kwenye viwanda vya kuchakata minofu ya samaki mkoani Mara. Nakumbuka miaka ya nyuma, viwanda kama Nile Perch, Mara Fish, na Kwa Obeto vilikuwa vikifanya kazi usiku na mchana (shift ya mchana na usiku).
Mji wa Musoma ulichangamka, samaki walikuwa wengi, na kila mmoja aliona fursa nmeshuhudia watu wengi wakitajirika Kupitia biashara ya Sangara mfano Chikwakala na wengine wengi. Lakini kuanzia mwaka 2010, kilele cha mafanikio kilianza kuporomoka.
2010 - 2012: Shift za usiku zilikufa. Viwanda vilianza kufanya kazi mchana pekee.
2013: Uzalishaji ulishuka hadi siku tatu kwa wiki kutegemea upatikanaji wa samaki.
2014: Kiwanda cha Nile Perch kilianza kupunguza wafanyakazi kwa kasi. Hapo ndipo familia yangu ilipopoteza mhimili wake—baba yangu alipoteza kazi.
Hadi tunavyozungumza sasa, viwanda vyote nilivyotaja vimefungwa. Musoma imebaki na magofu ya majengo ya viwanda. Huu ni uthibitisho kuwa uchumi wa Sangara ulikuwa wa "muda mfupi" (temporary achievement) kwa sababu haukuwa na mizizi ya mazingira na udhibiti madhubuti wa uzalishaji (total control of production).
Badala ya kuingiza spishi ngeni (exotic species) kwenye maji ya asili na kuharibu mfumo wa ikolojia, tungepaswa kuwekeza kwenye Ufugaji wa Samaki kwa Vizimba (Cage Culture).
Laiti tungeanza na Cage Culture tangu zaman, tungekuwa na uwezo wa kudhibiti kile samaki wanakula bila kuathiri spishi nyingine.
Leo hii tunaona wafugaji wa vizimba wakivuna tani 2 kila siku kwa uhakika. Tungekuwa na viwanda vinavyofanya kazi mwaka mzima bila kutegemea "bahati" ya ziwani.
Tungebakiza samaki wetu wa asili wanaokula mwani, na ziwa letu lingebaki kuwa safi kama Tanganyika.
Uamuzi wa miaka ya 1950 uliangalia tumbo la wakati ule na kusahau uhai wa ziwa kwa vizazi vijavyo. Tumeshuhudia kutoweka kwa spishi, kuchafuliwa kwa ziwa, na hatimaye kuanguka kwa viwanda vilivyoajiri maelfu ya watu mkoani Mara na kanda ya ziwa Kwa ujumla.
Somo ni moja: Huwezi kushinda vita dhidi ya asili. Tunahitaji kurejea kwenye sayansi ya ufugaji wa kisasa (Cage Culture) ili kuokoa kilichobaki Kwa ajili ya vizazi vijavyo, badala ya kuendelea kutegemea mfumo uliovunjika.
