Tetesi: Web Scraping na Akili Bandia (AI) katika Uandishi wa Habari za Uchunguzi Tanzania

[Peter Gati]

Utangulizi

Tarehe 29 Aprili, 2025, wakati wa maadhimisho ya Siku ya Uhuru wa Vyombo vya Habari Duniani jijini Arusha, Waziri Mkuu Kassim Majaliwa aliwataka waandishi wa habari wa Tanzania kukumbatia Akili Bandia (AI) kama zana muhimu ya kuimarisha kazi zao. Kauli hii ya uthibitisho kutoka ngazi za juu kabisa za serikali inasisitiza umuhimu unaokua wa AI katika uandishi wa habari, hasa katika nchi ambapo vyombo vya habari vinazidi kukumbatia teknolojia hizi huku vikikabiliwa na changamoto mbalimbali.

Uandishi wa habari za uchunguzi nchini Tanzania mara nyingi unahusisha kuvinjari mazingira magumu ya taarifa ili kufichua ukweli uliofichika, kuwawajibisha viongozi, na kuufahamisha umma. Wakati njia za jadi kama kuwahoji vyanzo zikiendelea kuwa muhimu, data za wazi zinazopatikana mtandaoni zimekuwa hazina ya dhahabu kwa waandishi wa habari. Ukusanyaji Data kutoka Wavuti (Web Scraping), uchimbaji wa data kiotomatiki kutoka tovuti, na AI vimeibuka kama zana zenye nguvu za kuimarisha uandishi wa habari za uchunguzi. Katika muktadha wa Tanzania, ambapo vyombo vya habari vinakabiliwa na mifinyiko ya rasilimali na changamoto za taarifa potofu, teknolojia hizi zinatoa fursa mpya lakini pia zinaleta hoja za kimaadili na kiutendaji.

Makala haya yanachunguza jinsi ukusanyaji data kutoka wavuti na AI vinavyobadilisha uandishi wa habari za uchunguzi Tanzania, matumizi yake, changamoto, na mazingatio ya kimaadili. Inatoa maarifa kutoka ripoti ya Hali ya Akili Bandia kwa Maendeleo ya Vyombo vya Habari Tanzania (AI4MD) na mifano ya ndani ili kuonesha hali ya sasa na uwezo wa baadaye wa teknolojia hizi katika mazingira ya vyombo vya habari nchini.

Kwa Nini Ukusanyaji Data kutoka Wavuti Una Umuhimu kwa Waandishi wa Habari Tanzania

Ukusanyaji data kutoka wavuti unajumuisha kutumia zana za programu kukusanya data kutoka tovuti kiotomatiki. Nchini Tanzania, ambapo upatikanaji wa rekodi za umma unaweza kuwa na mipaka, ukusanyaji data kutoka wavuti unawawezesha waandishi wa habari kukusanya taarifa muhimu kutoka tovuti za serikali, majukwaa ya mitandao ya kijamii, na vyanzo vingine vya mtandaoni. Kulingana na ripoti ya AI4MD, asilimia 24 ya waandishi wa habari wa Tanzania wanatumia zana za uchambuzi wa data, ikiwa ni pamoja na ukusanyaji data kutoka wavuti, kusaidia kazi zao. Teknolojia hii ni ya thamani sana kwa:

• Kuwaweka Viongozi Wajibikaji: Kwa kuchambua data za umma kutoka kwenye mifumo ya serikali, waandishi wa habari wanaweza kuthibitisha madai rasmi. Kwa mfano, kuchambua taarifa za bajeti kutoka tovuti ya Wizara ya Fedha kunaweza kufichua tofauti katika matumizi ya umma, kama ilivyoonekana katika uchunguzi uliofanywa na vyombo kama Mwananchi.
• Kufuatilia Taarifa Potofu: Tanzania inakabiliwa na changamoto za taarifa potofu kwenye majukwaa kama X na WhatsApp. Zana za ukusanyaji data kutoka wavuti zinaweza kufuatilia majukwaa haya kutambua habari za uongo, kama vile uvumi unaohusiana na uchaguzi, kuwawezesha waandishi wa habari kuzipinga kwa ukweli uliothibitishwa.
• Kufichua Habari Zilizofichika: Kuchambua data kutoka kwenye majukwaa ya majadiliano au masoko ya mtandaoni kunaweza kusaidia waandishi wa habari kuchunguza masuala kama biashara haramu au usafirishaji haramu wa binadamu, ambayo mara nyingi hujadiliwa katika sehemu za siri za mtandao.

Licha ya uwezo wake, ukusanyaji data kutoka wavuti wakati mwingine huonekana kwa mashaka nchini Tanzania kutokana na wasiwasi juu ya faragha ya data na uhalali wake. Hata hivyo, mashirika kama The Citizen yamehamasisha matumizi yake ya kimaadili, yakibishana kuwa inaimarisha uwazi na demokrasia inapotumiwa kwa uwajibikaji.

Jukumu la AI katika Kuimarisha Ukusanyaji Data kutoka Wavuti

AI inakamilisha ukusanyaji data kutoka wavuti kwa kuchambua seti kubwa za data na kutambua mifumo ambayo ingekuwa haiwezekani kwa binadamu kuchakata kwa mikono. Nchini Tanzania, ambapo ni asilimia 27 tu ya waandishi wa habari wanaotumia AI mara kwa mara (ripoti ya AI4MD), matumizi yake yanazidi kuongezeka, hasa katika uandishi wa habari za data. Matumizi muhimu ni pamoja na:

• Uchambuzi na Ufupishaji wa Data: Zana za AI kama ChatGPT au mawakala waliojengwa maalum wanaweza kufupisha ripoti ndefu za serikali, kama vile zile kutoka kwa Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Serikali (CAG), kutambua pembe zenye habari. Kwa mfano, mwandishi wa habari wa Tanzania anaweza kutumia AI kuchambua ripoti za CAG kuhusu miradi ya umma, kufichua usimamizi mbaya katika muda mfupi sana ikilinganishwa na kufanya hivyo kwa mikono.
• Ugunduzi wa Taarifa Potofu: Zana zinazotumia AI zinaweza kuchambua data zilizochukuliwa kutoka mitandao ya kijamii kutambua akaunti bandia au kampeni za taarifa potofu zilizoratibiwa, suala linalozidi kuongezeka katika anga ya kidijitali ya Tanzania.
• Utengenezaji wa Mawazo ya Habari: AI inaweza kupendekeza mawazo ya habari kwa kutambua makosa/tofauti katika seti za data zilizochambuliwa. Kwa mfano, kuchambua orodha za kazi kutoka tovuti za Tanzania kunaweza kufichua mifumo ya ajira yenye ubaguzi, na kusababisha uchunguzi zaidi.

Jinsi Waandishi wa Habari Tanzania Wanavyoweza Kutumia Ukusanyaji Data kutoka Wavuti na AI

Wakati ukusanyaji data kutoka wavuti na AI ni zana zenye nguvu, waandishi wengi wa Tanzania hawana stadi za kiufundi kuzitumia kwa ufanisi. Ripoti ya AI4MD inabainisha kuwa asilimia 64 ya waandishi wa habari wanataja pengo la stadi kama kikwazo cha kukumbatia AI. Hizi hapa ni njia za vitendo za kuanza:

• Tumia Zana Ambazo Hazihitaji Ujuzi wa Kuandika Programu (No-Code Tools): Zana za ukusanyaji data kutoka wavuti ambazo hazihitaji ujuzi wa kuandika programu kama Data Miner au Octoparse zinapatikana kwa waandishi wa habari wasio na ujuzi wa kuandika programu. Zana hizi zinaruhusu watumiaji kuchukua data kutoka tovuti kwa kutumia viendelezi vya kivinjari au mfumo rahisi wa watumiaji. Waandishi wa habari wa Tanzania wanaweza kujiunga na jumuiya kama Tanzania Data Lab (dLab) au kuhudhuria warsha kwenye matukio kama Sahara Sparks kujifunza kuhusu zana hizi.
• Fikiria kwa Upana/Ukubwa: Ukusanyaji data kutoka wavuti ni wa ufanisi zaidi wakati unashughulikia kiasi kikubwa cha data ambacho hakiwezekani kuchakatwa kwa mikono. Kwa mfano, mwandishi wa habari anayechunguza habari za upendeleo katika chombo cha habari cha Tanzania anaweza kuchambua makala zote zilizochapishwa kwenye tovuti yake kuchambua mifumo ya uandishi.
• Acha AI Iunganishe Hoja/Data: AI ina ubora katika kuchakata na kutafsiri data zilizochambuliwa. Kwa mfano, mwandishi wa habari anaweza kuchambua machapisho ya mitandao ya kijamii kuhusu shida ya afya ya umma nchini Tanzania, kisha kutumia AI kutambua mada zinazojirudia au taarifa potofu.

Mazingatio ya Kimaadili Nchini Tanzania

Waandishi wa habari Tanzania wanapaswa kuzingatia miongozo mikali ya kimaadili wanapotumia ukusanyaji data kutoka wavuti na AI, kama ilivyoainishwa na Baraza la Habari Tanzania (MCT). Mazingatio muhimu ni pamoja na:

• Uwazi: Waandishi wa habari wanapaswa kutambua zana zao za kuchambua data kwa tovuti inapowezekana ili kuepuka kukiuka masharti ya huduma. Hata hivyo, katika kesi kama kuchunguza shughuli haramu za mtandaoni, kutokutambulika kunaweza kuwa muhimu.
• Faragha ya Data: Data zilizochambuliwa lazima zishughulikiwe kwa uangalifu ili kuepuka kuvuja kwa taarifa nyeti.
• Usimamizi wa Kibinadamu: AI haipaswi kamwe kuchukua nafasi ya uamuzi wa kibinadamu. Waandishi wa habari wanapaswa kuthibitisha matokeo yanayotokana na AI kuhakikisha usahihi na kuepuka upendeleo.
• Uzingatiaji wa Sheria: Sheria ya Makosa ya Kimtandao ya Tanzania (2015) inaweka kanuni kali kuhusu upatikanaji wa data. Waandishi wa habari wanapaswa kuhakikisha shughuli zao za kuchambua data zinazingatia sheria hizi.

Changamoto katika Kukumbatia Ukusanyaji Data kutoka Wavuti na AI

Licha ya uwezo wao, ukusanyaji data kutoka wavuti na AI zinakabiliwa na changamoto kadhaa nchini Tanzania:

• Pengo la Ujuzi: Asilimia 64 ya waandishi wa habari hawana ujuzi wa kutumia AI au zana za kuchambua data kwa ufanisi (ripoti ya AI4MD).
• Upungufu wa Rasilimali: Asilimia 37 wanataja gharama kubwa kama kikwazo, hasa kwa vyombo vidogo vya habari.
• Hoja za Kimaadili: Asilimia 41 wana wasiwasi kuhusu athari za kimaadili za AI, kama vile upendeleo au matumizi mabaya.
• Hatari za Taarifa Potofu: Asilimia 40 wanaamini AI inaweza kuzidisha taarifa potofu kama haitumiwi kwa uwajibikaji.

Uungaji Mkono wa Serikali kwa AI katika Uandishi wa Habari

Serikali ya Tanzania imeonyesha uungaji mkono mkubwa kwa kuunganisha AI katika uandishi wa habari. Wakati wa maadhimisho ya Siku ya Uhuru wa Vyombo vya Habari Duniani tarehe 29 Aprili, 2025, Waziri Mkuu Kassim Majaliwa aliwataka waandishi wa habari kukumbatia AI kama zana ya kuimarisha kazi zao badala ya kuiona kama tishio (Daily News). Alisisitiza kwamba AI inaweza kusaidia kwa kiasi kikubwa katika utengenezaji na usambazaji wa habari huku akitambua hitaji la miongozo kuhakikisha matumizi yake ya kimaadili. Serikali kwa sasa inatengeneza sera maalum kuhusu AI kutoa miongozo hiyo, kuhakikisha teknolojia hiyo inalingana na uhuru wa vyombo vya habari na uadilifu wa uandishi wa habari.

Akiunga mkono wito huu, Profesa Palamagamba Kabudi, Waziri wa Habari, Utamaduni, Sanaa, na Michezo, alisisitiza kuwa AI inapaswa kutumiwa kuimarisha utendaji wa kazi ya uandishi wa habari badala ya kuizuia. Alisisitiza umuhimu wa kutumia AI kwa ufanisi kutekeleza majukumu ya uandishi wa habari.

Mifano Halisi Nchini Tanzania

Wakati ukusanyaji data kutoka wavuti na AI bado vinaibukia nchini Tanzania, baadhi ya vyombo vya habari vinaongoza:

• Mwananchi: Inatumia AI kuchambua ushiriki wa wasomaji na kuchambua data za umma kwa ajili ya habari za uchunguzi kuhusu utawala.
• The Chanzo: Inatumia AI kuelewa tabia za wasomaji kwenye mitandao ya kijamii, na hivyo kuimarisha mkakati wake wa kidijitali.
• Jamii Forums: Inachambua maudhui(posts) yanayotengenezwa na watumiaji kutambua masuala yanayovuma(trending), ingawa inakabiliwa na changamoto katika kudhibiti taarifa potofu.

Mustakabali wa Ukusanyaji Data kutoka Wavuti na AI katika Uandishi wa Habari Tanzania

Mustakabali wa uandishi wa habari za uchunguzi nchini Tanzania upo katika kuunganisha ukusanyaji data kutoka wavuti na AI katika vyumba vya habari huku kukishughulikiwa changamoto za kimaadili na kiutendaji. Ripoti ya AI4MD inapendekeza:

• Programu za Mafunzo: Kupanua mipango kama ile ya Unesco kuziba pengo la stadi.
• Miongozo ya Kitaifa ya AI: Kuendeleza sera kuhakikisha matumizi ya AI ya kimaadili, kwani ni asilimia 22 tu ya vyombo vya habari kwa sasa vina miongozo hiyo.
• Ushirikiano: Kushirikiana na mashirika kama Tanzania AI Community kutengeneza zana za AI zinazooana na Kiswahili.

Zaidi ya hayo, hatua ya serikali ya Tanzania ya kuendeleza sera maalum kuhusu AI katika vyombo vya habari inaakisi dhamira ya kuunganisha AI kwa uwajibikaji, ikishughulikia wasiwasi kuhusu maadili na uwajibikaji (Daily News). Kadiri mazingira ya vyombo vya habari Tanzania yanavyoendelea kubadilika, ukusanyaji data kutoka wavuti na AI vitakuwa muhimu sana kwa kufichua habari zilizofichika mbele ya macho yetu.

Hitimisho

Ukusanyaji data kutoka wavuti na AI vinaleta mapinduzi katika uandishi wa habari za uchunguzi nchini Tanzania kwa kuwawezesha waandishi wa habari kufikia na kuchambua kiasi kikubwa cha data. Kutoka kuwawajibisha viongozi hadi kufuatilia taarifa potofu, zana hizi zinatoa uwezo mkubwa. Hata hivyo, kukumbatiwa kwake kunahitaji kushinda mapengo ya ujuzi, upungufu wa rasilimali, na hoja za kimaadili. Kwa kuungwa mkono na serikali, kama inavyothibitishwa na wito wa Waziri Mkuu Majaliwa, na kupitia mafunzo na ushirikiano, vyombo vya habari vya Tanzania vinaweza kutumia teknolojia hizi kuzalisha uandishi wa habari wenye tija unaohudumia maslahi ya umma.

 

[balimar]

Akili mnemba sio bandia