Mimi najua sasa hivi tatizo la ufisadi, ambalo kwa kweli ni kubwa, limekuwa na multiplied effects ikiwemo kuwafanya watu wasiwe objective sana kwenye analysis zao. Kwa hiyo inahitaji roho ya chuma kuweza kusema anything positive about such people as Mkapa, Rostam, etc., maana kwa kufanya hivi huchelewi kuwa labelled mtetezi wa mafisadi!!! Binafsi I am prepared to take this risk by saying something positive about Mkapa's administration. Yes, overall, Mkapa failed us badly but not as badly as Mwinyi did and as Kikwete has done and will do.
Inabidi kwanza tuwe na vigezo fulani au niseme angalau ka-theoretical framework fulani katika kujenga hoja zetu. Binafsi ninatathmini mafanikio au mapungufu ya kiongozi kwa kuangalia mambo mawili, ambayo ni uwezo wake kiutendaji (effectiveness) na maadili yake kama kiongozi (ethical conduct).
Nitaanza effectiveness. Unapopima effectiveness ya kiongozi huanzi kwa kuangalia yale ambayo wewe uliyataka, bali unaangalia yale ambayo kiongozi huyo alisema atafanya na ambayo yalimfanya achaguliwe. Hapa ndipo tatizo linapoanzia, watu wengi wanamtathmini Mkapa kwa kuangalia yale wao waliyoyataka ayafanye badala ya kuangalia yale ambayo yeye aliahidi kuyafanya akiwa madarakani.
Hatua inayofuata inabidi tujikumbushe Mkapa alisema anataka kufanya nini alipoomba urais? Alikuwa na ajenda kubwa nne:
Agenda ya 1 ilikuwa uchumi, bila kujiingiza kwenye academic jargons, katika hili unaweza ku-summarise dira na malengo ya Mkapa in one sentense: kujenga na kuimarisha sekta binafsi, ikiwemo ubinafsishaji wa mashirika ya umma yaliyokuwa vichaka vya majambazi wa fedha za umma. Sasa kama kuna mtu anasema Mkapa hakuuimarisha sector binafsi hiyo ni shauri yake. Matokeo ya zoezi hili la kuimarisha sekta binafsi yanajulikana, ikiwemo kushuka kwa inflation, ukuaji wa uchumi, n.k. Sasa je matokeo ya yote haya yalimsaidia mwananchi wa kawaida ku-improve maisha yake? Highly doutable, lakini hakuna shaka kwamba yaliweka misingi imara ya kuelekea huko in future, ambayo bahati sana utawala wa JK, ama kwa ujinga wa kutokujua cha kufanya au kwa makusudi, wapo busy kuibomoa! Kwa kipengele hiki ninampa Mkapa two resounding pluses with a star ( ++*).
Agenda ya 2 ya Mkapa ilikuwa ni kuweka nidhamu ya matumizi ya mali na fedha ya umma (Discipline in the management of public finances). Waliofanya kazi serikalini na hasa kwenye idara za fedha wanajua alichokifanya Mkapa katika hili. Ni hatua yake hii ya kuweka nidhamu ya matumizi ya fedha ya umma iliyosababisha hao wakubwa anaowaongelea MKJJ warudishe imani na kukubali kutufutia madeni pamoja na kuanza kutukopesha tena baada ya kuacha kwa miaka kadhaa wakati wa utawala wa Mwinyi. Kwa hiyo, Mwanakijiji, yes Nyerere's and Oxfam's rhetorics on this issue helped, but them alone would never convince the international monetary institutions to restore faith in the Tanzanian Government. Kwa hapa ningempa Mkapa two big pluses (++).
Agenda ya 3 ya Mkapa ilikuwa kurudisha heshima ya wafanyakazi wa serikali kiutendaji, kinidhamu na kimapato. Mtakumbuka kwamba wakati wa Mwinyi ilifika mahala ilikuwa aibu kujitambulisha kwamba wewe unafanya kazi serikalini! Yaani ilikuwa ni bora useme mimi ni machinga nina kibanda changu pale stand ya bus kuliko kusema mimi ni mwalimu, karani au afisa wa kitengo fulani serikali. Wakati wa mwinyi ulikuwa ukiingia ofisi za serikali, hata mawizarani, hutamani kurudi tena, sakafu na furniture zimechoka, wafanyakazi walikuwa hoi ile mbaya, wanapiga miayo, wanasinzia na wengine wanauza chai na vitumbua. Mkapa alifanya kazi ya ajabu katika hili hadi ikafika mahala wafanyakazi wa serikali wakawa proud na kazi zao, mishahara ikaongezeka, maofisi ya serikali yakaboreshwa sana-matokea yaka kila mfanyakazi wa serikali atakwambia kwamba tija imeongezeka, na sio siri hata wananchi walianza tena kufurahia huduma za serikali. Matatizo yaliendelea kubaki, lakini kusema kweli yalishughulikiwa kwa asilimia kubwa. On this basis, I would give Mkapa on this one a big plus (+).
Agenda ya 4 ya Mkapa ilikuwa swala zima la kujenga utawala bora na kuimarisha utawala wa sheria-hapa mimi ni mojawapo anayeaamini kwamba likuwa total disaster. Yote hii ni kwa sababu Mkapa aliweka mapenzi makubwa zaidi kwa maendeleo ya CCM kuliko demokrasia ya nchi. Matokeo yake alijikuta akileta ubaguzi wa kutisha kwenye swala la utekelezaji wa sheria-wana CCM walikuwa na impunity ya kutisha wakati wa Mkapa. Vilevile, ni kipindi cha Mkapa ambapo uhuru, kujitegemea na utaalamu (professionalism) ya vyombo vyetu vikubwa vya kulinda na kutekeleza sheria, ikiwemo tume ya uchaguzi na TAKURU vilimomonyolewa, kwa sababu viliamua kufanya kazi kwa minajili ya kuisaidia CCM ibaki madarakani kwa gharama zote. kwa kifupi, Mkapa ni kiongozi conservative aliyeamini kwamba wenye uwezo na haki ya kutawala Tanzania ni CCM tu kwa gharama yeyote ile hata kama wananchi waliwakataa. So, on this one, I would give Mkapa two resounding minuses (- -).
Sasa twende kwenye kipengele cha pili, cha maadili. Hapa tunaangalia mwenendo wa kimaadili wa kiongozi kabla na baada ya kuingia ofisini. Maadili haya ni yale mambo binafsi ambayo kiongozi anapoyafanya analeta madhara makubwa kwa jamii, ikiwemo, kwa mfano, wizi, matumizi mabaya ya ofisi yake. Technically, hatuwezi kujumuisha yale mambo ambayo kiongozi aliyafanya binafsi ambayo, japokuwa yanaweza yakawa hayapendezi au hayakubalika mbele ya macho ya wengi ya wanajamii, lakini hata madhara kwa mtu mwingine yeyote moja moja au kwa jamii kwa ujumla. Sasa hapa ndio wengi tunakubaliana kwamba Mkapa alitutenda-na ushahidi wenyewe ni ukwali kwamba Mkapa ameibuka na utajiri wa kutisha baada ya kumaliza madaraka yake, utajiri ambao kwa vyovyote vile, hata kama angeshinda tuzo ya Mo Ibrahim, haulingani na mapato yake. Hapo ndio sasa wengi tunakubaliana kwamba Mkapa alituvuruga, ana because of that on this one, I have to give him three disastrous minuses (- - - *)
My verdict: Yes, though hard evidence is yet to be unequivocally unveiled regarding his misconduct in office, there are clear indications which would appear to suggest that Mkapa did behave in a manner that leaves a lot to be desired and that has gravely compromised his ethical standing as a politician and a former statesman. In any case, Mkapa's unethical conduct in office, bad and disgusting as it is, does not undo his performance in other areas of his leadership, especially with regard to being firm and clear in his vision and for taking bold decisions that, more often than not, clearly cost him popularity and public image standing. That is what I call leadership, as opposed to drifting, dithering and manipulation as we constantly see in our chaguo la Mungu!