Maswali yako yanaonekana mazito, lakini mengi yake yanatokana na kuchanganya vitu vitatu tofauti:
elimu ya Mwenyezi Mungu, hiari ya viumbe, na hekima ya uumbaji. Tukivitenganisha kwanza ndipo majibu yanaanza kuwa wazi.
Kwanza kabisa, kusema kwamba Mwenyezi Mungu anajua kila kitu kabla hakijatokea ni sifa ya ukamilifu wa elimu Yake. Lakini kujua jambo kabla halijatokea si sawa na kulazimisha jambo hilo litokee.
Tafakari mfano rahisi:
Mwalimu mwenye uzoefu mkubwa anaweza kumtazama mwanafunzi na kujua kabisa kuwa mwanafunzi huyo hatasoma na ataanguka mtihani. Lakini je, kujua kwake kunamlazimisha mwanafunzi aanguke? Hapana. Mwanafunzi bado ana uwezo wa kusoma au kuacha kusoma.
Hivyo pia, elimu ya Mwenyezi Mungu kuhusu kitakachotokea haiondoi hiari ya viumbe kufanya maamuzi yao.
Sasa kuhusu swali la shetani.
Shetani hakuumbwa akiwa muasi. Aliumbwa akiwa kiumbe mwenye uwezo wa kumtii Mwenyezi Mungu kama viumbe wengine. Lakini alipopewa hiari, alichagua kiburi na uasi. Hapo ndipo uovu ulipotokea.
Tafakari swali hili:
Kama Mwenyezi Mungu angeumba viumbe wasioweza kabisa kukosea, wasioweza kuchagua, je, bado wangekuwa viumbe wenye hiari au wangekuwa kama mashine?
Ulimwengu wa viumbe wenye hiari lazima uwe na uwezekano wa kuchagua mema au mabaya. Bila uwezekano huo, maneno kama uadilifu, subira, toba, msamaha na ucha Mungu yasingekuwa na maana.
Sasa kuhusu Adam.
Ndiyo, Mwenyezi Mungu alijua Adam atakosea kabla hajakosea. Lakini kosa la Adam halikuwa mwisho wa hadithi ya mwanadamu. Ndilo lililofungua mlango wa maisha ya dunia, toba, kujifunza na safari ya mwanadamu kuelekea ukamilifu wa kiroho. Katika mafundisho ya Kiislamu, Adam alitubia na akasamehewa. Hivyo kosa lake halikuwa kushindwa kwa mpango wa Mwenyezi Mungu, bali lilikuwa sehemu ya hekima kubwa zaidi ya maisha ya mwanadamu duniani.
Sasa swali la nani ataingia Peponi au Motoni.
Mwenyezi Mungu anajua mwisho wa kila mtu kwa sababu elimu Yake haina mipaka. Lakini mtu huchagua njia yake kwa hiari yake mwenyewe. Mwenyezi Mungu hajamlazimisha mtu awe dhalimu, mwongo au mwovu. Mwanadamu mwenyewe ndiye huchagua njia yake katika maisha.
Tafakari hili:
Kama mtu angefanya dhuluma, mauaji, uonevu na uharibifu mkubwa halafu akafa bila kuwajibishwa, je, huo ungekuwa uadilifu?
Au haki ya kweli inahitaji kwamba mema yalipwe na mabaya yawajibishwe?
Hivyo wazo la malipo na adhabu si ukatili; ni sehemu ya haki.
Kuhusu swali la kwanini Mwenyezi Mungu asingemuumba shetani kabisa: swali hilo linahusiana na hekima ya ulimwengu wenye mtihani wa kimaadili. Katika ulimwengu huu, mwanadamu anajifunza kupambanua mema na mabaya, kupambana na vishawishi, na kuchagua haki kwa hiari yake. Ndipo matendo yake yanakuwa na thamani.
Mwisho wa tafakuri hii, jambo moja linabaki wazi: kadiri mwanadamu anavyotafakari kwa kina juu ya maisha, uhai, mpangilio wa ulimwengu na safari ya mwanadamu ndani yake, ndivyo anavyoanza kuona ukubwa wa hekima ya Mwenyezi Mungu.
Mwenyezi Mungu ni Mjuzi wa yote, hakuna kinachofichika mbele ya elimu Yake. Yeye ni Mwenye hekima katika kila anachokiumba, hata kama akili ya mwanadamu haiwezi kufikia kina cha hekima hiyo yote. Yeye ni Mwingi wa rehema na huruma, anayewapa viumbe Wake nafasi ya kutubu, kujirekebisha na kurejea kwenye haki.
Utukufu wote ni wa Mwenyezi Mungu, Muumba wa mbingu na ardhi, Mjuzi wa yaliyopita, yaliyopo na yajayo, Mwenye uwezo usio na mipaka na Mwenye hekima isiyokosea katika uumbaji Wake. Kwake ndiko sifa zote njema zinarejea milele.