Elias Msuya
Platinum Member
- Dec 23, 2011
- 253
- 974
Kauli ya Waziri wa Sera, Bunge, Uratibu na Wenye Ulemavu, Profesa Palamagamba Kabudi, kwamba Rais Samia Suluhu Hassan amevipa vyama vya siasa nafasi sawa, inafungua mjadala kuhusu maana ya usawa wa kisiasa, uhuru wa Tume ya Uchaguzi na hatua zilizochukuliwa kushughulikia malalamiko ya muda mrefu ya vyama vya upinzani.
Akizungumza wakati wa uzinduzi wa Baraza la Sita la Vyama vya Siasa uliofanyika jijini Dar es Salaam Oktoba 7, 2026, Profesa Kabudi alisema Rais Samia ametoa nafasi kwa vyama vya siasa kukutana naye na kuwasilisha maoni yao kupitia Baraza hilo.
Soma pia: Prof. Palamagamba: Rais Samia anavipa Vyama vyote nafasi sawa
Mkutano huo uliwakutanisha wawakilishi wa vyama 18 vya siasa, huku Chama cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA) kikiwa hakishiriki, pamoja na wawakilishi wa Serikali na asasi za kiraia.
Kauli ya Profesa Kabudi inastahili kutazamwa kwa upana zaidi ya uwepo wa vyama kwenye meza moja ya mazungumzo. Swali la msingi ni hili: Je, kutoa nafasi kwa vyama kuzungumza na Rais ni sawa na kuvihakikishia nafasi sawa katika ushindani wa kisiasa, uchaguzi na utekelezaji wa maamuzi yanayohusu mustakabali wa demokrasia?
Hapa ndipo kauli hiyo inapokutana na historia ya malalamiko ya vyama vya siasa nchini, hasa kuhusu mfumo wa uchaguzi, uhuru wa taasisi zinazosimamia uchaguzi, matumizi ya vyombo vya dola na madai ya Katiba mpya.
Mazungumzo yapo, lakini matokeo yako wapi?
Tangu kurejeshwa kwa mfumo wa vyama vingi vya siasa mwaka 1992, Tanzania imekuwa na uchaguzi wa vyama vingi. Hata hivyo, kuwepo kwa vyama vingi kisheria hakumaanishi moja kwa moja kwamba vyama vyote vinashindana katika mazingira yenye fursa na masharti yanayolingana.
Kwa zaidi ya miongo mitatu, wadau mbalimbali wamekuwa wakitaka mabadiliko ya kikatiba na kisheria ili kuimarisha ushindani wa kisiasa, uhuru wa taasisi za uchaguzi na ulinzi wa haki za kisiasa.
Rais Samia alipoingia madarakani Machi 2021, alianzisha mazungumzo na makundi mbalimbali, yakiwamo vyama vya siasa. Hatua hiyo ilizua matumaini kwamba nchi ingeweza kufungua ukurasa mpya katika kushughulikia malalamiko yaliyodumu kwa miaka mingi.
Desemba 2021, Kikosi Kazi cha kuratibu maoni ya wadau kuhusu demokrasia ya vyama vingi kiliundwa chini ya uenyekiti wa Profesa Rwekaza Mukandala. Kikosi hicho kilikusanya maoni kutoka kwa wadau mbalimbali Tanzania Bara na Zanzibar kuhusu namna ya kuboresha mfumo wa vyama vingi.
Oktoba 21, 2022, Kikosi Kazi kiliwasilisha ripoti yake kwa Rais Samia. Ripoti hiyo iligusia maeneo muhimu, yakiwamo mikutano ya kisiasa, uendeshaji wa uchaguzi, ushiriki wa wanawake na makundi yenye uhitaji maalumu katika siasa, pamoja na ruzuku kwa vyama vya siasa. Pia ilijadili masuala yanayohusu maboresho ya mfumo wa kisiasa.
Hata hivyo, kuwasilishwa kwa ripoti hakukuwa mwisho wa mjadala. Baadhi ya wadau waliendelea kudai kuwa mapendekezo muhimu hayakutekelezwa kwa kiwango kilichotarajiwa, hasa yale yanayohusu mabadiliko makubwa ya kikatiba na mfumo wa uchaguzi.
Mwaka 2024, Serikali ilipitisha sheria mpya zinazohusu uchaguzi wa Rais, wabunge na madiwani, Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi na masuala ya vyama vya siasa. Hii ilikuwa hatua ya kisheria, lakini bado haikumaliza mjadala kuhusu kiwango cha uhuru wa tume, uwajibikaji wa taasisi za uchaguzi na mahitaji ya mabadiliko mapana ya Katiba.
Kituo cha Sheria na Haki za Binadamu (LHRC), kwa mfano, kiliendelea kutaka Serikali ishughulikie mapendekezo ya maboresho ya kikatiba yaliyotolewa na Kikosi Kazi.
Kwa hiyo, kupima mafanikio ya mazungumzo kwa idadi ya mikutano iliyofanyika pekee hakutoshi. Kipimo muhimu ni kama malalamiko yaliyowasilishwa yaligeuka kuwa maamuzi, sheria na mifumo inayohakikisha haki za kisiasa zinalindwa.
Mazungumzo ya CCM na CHADEMA yalikwama wapi?
Mbali na Kikosi Kazi, kulikuwa na juhudi za mazungumzo kati ya CCM na CHADEMA. Mazungumzo hayo yalikuwa na umuhimu kwa sababu yalihusisha vyama viwili vyenye nafasi kubwa katika siasa za Tanzania na yalitoa fursa ya kujadili tofauti zao nje ya ushindani wa kawaida wa kisiasa.
Hata hivyo, mchakato huo haukuzaa matokeo yaliyotarajiwa na pande zilizohusika ziliendelea kutofautiana kuhusu utekelezaji wa mambo waliyokubaliana au kuyajadili.
Kwa mtazamo wa uchambuzi wa kisiasa, changamoto ya mazungumzo ya aina hiyo ni pale ambapo hakuna mfumo unaoweka wazi majukumu ya kila upande, muda wa utekelezaji, hatua za kufuatilia makubaliano na utaratibu wa kutatua migogoro.
Mazungumzo yanaweza kujenga uaminifu, lakini yakikosa matokeo yanayopimika, yanaweza kuongeza mashaka badala ya kuyaondoa.
Ndiyo maana kauli ya Profesa Kabudi inapaswa kuambatana na swali la msingi: Serikali imefanya nini kwa maoni yaliyotolewa na vyama katika mikutano iliyotangulia, na ni hatua zipi bado hazijatekelezwa?
Jibu la swali hilo lingesaidia zaidi kuthibitisha kama Baraza la Vyama vya Siasa ni jukwaa la kushughulikia matatizo au ni mahali pa kusikilizana bila mabadiliko ya msingi.
Tume ya Uchaguzi inaweza kuwa huru kwa kiwango gani?
Hoja nyingine inayopaswa kuchunguzwa ni uhuru wa Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi (INEC) na uwezo wake wa kusimamia uchaguzi kwa kuaminika na vyama vyote.Kwa mujibu wa Katiba na sheria zinazohusika, Tume ina majukumu ya kusimamia uchaguzi. Hata hivyo, mjadala kuhusu uhuru wake hauishii kwenye jina la “Tume Huru”; unahusisha pia namna viongozi wake wanavyopatikana, uhuru wao wa kufanya maamuzi, uwazi wa taratibu na uwepo wa mifumo madhubuti ya uwajibikaji.
Rais ndiye mwenye mamlaka ya kikatiba ya kuteua viongozi wa juu wa Tume. Kwa kuwa Rais pia ni Mwenyekiti wa CCM, hali hiyo imekuwa ikizua maswali kutoka kwa baadhi ya wadau kuhusu namna ya kuhakikisha kutokuwapo kwa mgongano wa maslahi katika usimamizi wa uchaguzi.
Hapa ni muhimu kutofautisha mamlaka ya kisheria ya uteuzi na ushahidi wa upendeleo katika maamuzi. Ukweli kwamba Rais anateua viongozi wa Tume haujathibitishi peke yake kuwa viongozi hao hawawezi kutenda haki. Lakini pia, kuitaja Tume kuwa huru hakutoshi kuondoa mashaka yanayoweza kujitokeza kuhusu uhuru wake.
Kinachohitajika ni mfumo unaowezesha wananchi na vyama vyote kuwa na imani na taasisi hiyo, hata pale maamuzi yake yanapokuwa kinyume na maslahi ya chama tawala.
Tukio la Luhaga Mpina mwaka 2025 ni mfano unaoweza kutumiwa kuchunguza suala hilo. Baada ya Mahakama Kuu kuingilia kati mchakato wa uteuzi wake, Tume ilikubali pingamizi jingine lililopelekea jina lake kuondolewa tena. Mlolongo huo ulizua maswali kuhusu taratibu za uteuzi na haki ya wagombea kusikilizwa.
Kwa hiyo, swali si kama Tume inapaswa kufuata sheria pekee, bali pia kama sheria hizo na namna zinavyotekelezwa vinatoa uhakika wa ushindani wa haki.
Kauli ya CCM kuhusu vyombo vya dola inazua maswali gani?
Wakati Profesa Kabudi akizungumzia usawa wa vyama, kauli iliyotolewa na Katibu wa Halmashauri Kuu ya Taifa ya CCM, Idara ya Oganaizesheni, Paul Chacha, nayo imeongeza uzito wa mjadala kuhusu uhusiano kati ya chama tawala na Serikali.Septemba 26, 2026, akiwa Iringa, Chacha alidai kuwa vyombo vya ulinzi na usalama, pamoja na mawaziri wa Serikali ya Muungano, ni mali ya CCM. Kauli hiyo ilizua mjadala kuhusu mpaka unaopaswa kuwepo kati ya chama kilichounda Serikali na taasisi za dola zinazopaswa kuwahudumia wananchi wote.
Kimsingi, chama kinachoshinda uchaguzi hupata fursa ya kuunda Serikali kwa mujibu wa Katiba na sheria. Hata hivyo, ushindi huo haupaswi kutafsiriwa kuwa umiliki wa taasisi za umma au haki ya kuzitumia kwa maslahi ya chama pekee.
Vyombo vya ulinzi na usalama vinapaswa kutekeleza majukumu yao kwa mujibu wa sheria, bila upendeleo wa kisiasa. Hilo ni muhimu kwa sababu vinahusika moja kwa moja na usalama wa wananchi, ulinzi wa haki zao na usimamizi wa mikusanyiko ya umma.
Ikiwa kauli ya kiongozi wa chama tawala inaeleweka kwamba taasisi hizo ni mali ya chama, ni wajibu wa viongozi husika kuweka wazi msimamo wao ili kuondoa mashaka kuhusu kutenganishwa kwa chama, Serikali na dola.
Hili si suala la CHADEMA au CCM pekee. Ni suala la kila Mtanzania anayechangia gharama za kuendesha taasisi hizo kupitia kodi.
Je, sheria inatumika kwa viwango vinavyolingana?
Hoja ya usawa wa vyama haiwezi kukamilika bila kuchunguza namna kauli na vitendo vya viongozi wa kisiasa vinavyoshughulikiwa na vyombo vya sheria.Aprili 2024, Mwenyekiti wa UVCCM Mkoa wa Kagera, Faris Buruhan, alitoa kauli iliyozua mjadala baada ya kusema kuwa watu wanaotumia mitandao ya kijamii kuwatukana viongozi wakipotezwa, polisi wasiwatafute. Kauli hiyo ililaaniwa na viongozi mbalimbali, akiwamo Katibu Mkuu wa CCM wa wakati huo, aliyesema ilikuwa kauli isiyofaa.
Tukio hilo linazua swali la uwajibikaji: Je, kauli zinazoweza kutafsiriwa kama kuhalalisha utekaji au kupotezwa kwa wakosoaji zinachunguzwa kwa uzito unaostahili? Na je, viwango hivyo vya uwajibikaji vinatumika kwa viongozi wa vyama vyote?
Mwaka 2026, zaidi ya wanachama 20 wa CHADEMA na watu wengine, wakiwamo wanafunzi wa vyuo vikuu na mhadhiri, wamekabiliwa na mashtaka yanayohusiana na ugaidi katika kesi mbalimbali. Mamlaka zimeeleza kuwa hatua hizo zinahusu madai ya makosa ya jinai, huku upande wa upinzani ukizua wasiwasi kuhusu matumizi ya mashtaka hayo dhidi ya wakosoaji wa Serikali.
Ni muhimu kusisitiza kwamba mashtaka ni madai yanayopaswa kuthibitishwa mahakamani, na hakuna anayepaswa kutangazwa kuwa na hatia kabla ya hukumu halali. Lakini pia, uzito wa mashtaka na namna yanavyotumika vinapaswa kuangaliwa kwa kuzingatia haki ya kusikilizwa, ushahidi uliopo na uhuru wa mahakama.
Ikiwa viongozi wa chama tawala wanaweza kutoa kauli zenye utata bila uchunguzi unaoonekana, huku wanachama wa upinzani wakikabiliwa na hatua kali za kisheria, wananchi wana haki ya kuhoji kama uwajibikaji unatekelezwa kwa viwango vinavyolingana.
Ili kujibu swali hilo kwa uhakika, ni lazima kuchunguza kila tukio kwa ushahidi wake, hatua zilizochukuliwa na mamlaka husika na matokeo ya uchunguzi. Hata hivyo, kutokuwapo kwa maelezo ya wazi kuhusu hatua zinazochukuliwa kunaweza kuendeleza hisia za upendeleo.
Usawa haupimwi kwa idadi ya vyama vilivyohudhuria
Kuna hoja nyingine inayostahili kuzingatiwa: uwepo wa vyama vingi katika vikao vya Baraza la Vyama vya Siasa hauonyeshi moja kwa moja kuwa mfumo wa kisiasa una ushindani wenye usawa.Soma pia: Mwabukusi: Msajili wa Vyama fungia Vyama vya Upinzani ambavyo havionekani vikifanya Siasa Field
Vyama vinaweza kuwa na usajili halali, kuhudhuria mikutano na kuwasilisha maoni yao. Lakini ili kupima usawa, ni muhimu pia kuchunguza uwezo wao wa kufanya shughuli za kisiasa, kuwafikia wananchi, kupata fursa za kushiriki uchaguzi, kutoa hoja zinazokosoa Serikali na kutekeleza shughuli zao bila vikwazo visivyo vya lazima.
Aidha, vyama vya upinzani havina ukubwa, ushawishi au mikakati inayofanana. Baadhi vinaweza kuchagua kushirikiana na Serikali katika masuala fulani, huku vingine vikiona kuwa njia bora ya kuleta mabadiliko ni kuikosoa Serikali au kushinikiza mageuzi makubwa.
Tofauti hizo ni sehemu ya demokrasia. Kwa hiyo, si sahihi kuhitimisha kwamba chama fulani hakina uhalali wa kushiriki mazungumzo kwa sababu tu kina ushawishi mdogo kwa wananchi.
Hata hivyo, ni halali kuhoji iwapo vikao vya Baraza vinaakisi kwa upana maoni ya wananchi na vyama vyenye misimamo tofauti, hasa pale chama kikuu cha upinzani kinapokosekana.
Baraza linapaswa kuwa na uwezo wa kusikiliza hoja zinazokubalika kwa Serikali na zile zinazopinga sera zake. Bila mazingira hayo, kuna hatari ya mazungumzo kuonekana kama njia ya kuonyesha ushirikishwaji bila kujibu maswali magumu kuhusu mfumo wa kisiasa.
Pia, vyama vinavyoshiriki mazungumzo vina wajibu wa kueleza kwa uwazi kile vinachotaka, kile kilichokubaliwa na hatua zilizochukuliwa. Vivyo hivyo, Serikali inapaswa kutoa majibu yanayopimika kuhusu mapendekezo yanayowasilishwa.
Profesa Kabudi anapaswa kujibu maswali haya
Kwa hiyo, kauli ya Profesa Kabudi kwamba Rais Samia amevipa vyama vya siasa nafasi sawa inapaswa kupimwa kwa vigezo vinavyoonekana, si kwa idadi ya vyama vilivyokaa pamoja kwenye mkutano.Kwanza, ni mapendekezo gani muhimu yaliyotolewa na Kikosi Kazi cha mwaka 2022 ambayo yametekelezwa kikamilifu, na yapi bado yanasubiriwa?
Pili, ni hatua zipi zimechukuliwa kuhakikisha kuwa taasisi zinazosimamia uchaguzi zina uhuru unaoaminika na wadau wote?
Tatu, Serikali inahakikisha vipi kuwa vyama vyote vinaweza kufanya shughuli zao za kisiasa kwa mujibu wa sheria bila kubaguliwa kwa misingi ya itikadi?
Nne, ni utaratibu gani unaotumika kufuatilia na kutekeleza maazimio ya Baraza la Vyama vya Siasa, na wananchi wanawezaje kujua mafanikio yake?
Tano, Serikali ina mpango gani wa kujibu malalamiko yaliyojitokeza katika uchaguzi wa 2025, ikiwamo kuhusu ushiriki wa vyama, haki za kisiasa, uwajibikaji wa vyombo vya dola na matukio ya vifo na majeruhi yaliyofuata?
Maswali haya hayajibiwi kwa kusema tu kuwa vyama vimepewa nafasi ya kukutana na Rais. Yanahitaji majibu yanayoweza kuthibitishwa kwa sheria, nyaraka, maamuzi na utekelezaji.
Uchaguzi wa 2025 ulifunua nini?
Uchaguzi Mkuu wa Oktoba 29, 2025 uliweka wazi ukubwa wa tofauti kuhusu mazingira ya ushindani wa kisiasa nchini.
CHADEMA haikushiriki uchaguzi huo baada ya kutokidhi sharti la kusaini kanuni za maadili ya uchaguzi, huku chama hicho kikiendelea kusisitiza msimamo wake wa “No Reforms, No Election” — hakuna uchaguzi bila mageuzi.
Mwenyekiti wake, Tundu Lissu, alikuwa amekamatwa Aprili 2025 na kufunguliwa mashtaka ya uhaini. Hali hiyo iliweka uongozi wa chama hicho katika mazingira magumu wakati taifa likielekea kwenye uchaguzi.
Kwa upande mwingine, mgombea urais wa ACT-Wazalendo, Luhaga Mpina, alizuiwa kushiriki uchaguzi baada ya mchakato wa uteuzi wake kukumbwa na mapingamizi ya kisheria. Mahakama Kuu ilitoa uamuzi uliotaka Tume Huru ya Taifa ya Uchaguzi kupokea na kushughulikia fomu zake, lakini baadaye Tume ilikubali pingamizi jingine dhidi ya uteuzi wake.
Matukio hayo yalikuwa na athari kwa ushindani wa uchaguzi kwa sababu vyama vikuu vya upinzani havikuweza kushiriki kikamilifu katika kinyang'anyiro cha urais. Hivyo, hoja kuhusu usawa wa kisiasa haiwezi kujibiwa kwa kutaja idadi ya vyama vilivyoshiriki pekee; inahitaji pia kuchunguza nafasi iliyokuwepo kwa vyama vyenye ushindani mkubwa, mazingira ya uteuzi wa wagombea na uwezo wa wapiga kura kuchagua miongoni mwa wagombea wanaowataka.
Kwa maana hiyo, hata kama vyama vingine vilishiriki uchaguzi, bado kuna msingi wa kuuliza kama ushindani huo ulikuwa jumuishi na kama taratibu za uchaguzi zilitumika kwa namna iliyojenga imani kwa wadau wote.
Gharama ya kutosikiliza malalamiko
Malalamiko kuhusu uchaguzi hayakuishia kwenye kutoshiriki kwa baadhi ya vyama. Uchaguzi wa 2025 ulifuatwa na maandamano na matukio ya vurugu yaliyoripotiwa katika maeneo mbalimbali nchini, hasa kuanzia Oktoba 29.
Matukio hayo yaliibua maswali makubwa kuhusu matumizi ya nguvu, ulinzi wa haki ya kukusanyika, uwajibikaji wa vyombo vya usalama na namna Serikali inavyopaswa kushughulikia malalamiko ya wananchi.
Tume ya Uchunguzi iliyoongozwa na Jaji Mkuu mstaafu Mohamed Chande Othman ilichunguza matukio hayo na kuwasilisha ripoti yake. Katika mjadala wa umma kuhusu matokeo ya uchaguzi na vurugu zilizofuata, takwimu za vifo, majeruhi na watu waliopotea zimekuwa suala nyeti linalohitaji kutajwa kwa usahihi kwa kuzingatia ripoti rasmi na ushahidi uliothibitishwa.
Jambo muhimu kisiasa ni kwamba malalamiko ya uchaguzi yalihusiana na masuala yaliyokuwepo kabla ya siku ya kupiga kura. Kwa hiyo, swali la kama baadhi ya migogoro ingeweza kuzuilika kwa mazungumzo yenye matokeo linastahili kujibiwa kwa uchunguzi wa kina, si kwa kauli za jumla pekee.
Ikiwa wadau walitoa maoni kuhusu mfumo wa uchaguzi, uteuzi wa wagombea na uhuru wa taasisi, ni muhimu kufahamu ni mapendekezo gani yaliyotekelezwa, yapi yalicheleweshwa na kwa nini.
Hapo ndipo mazungumzo yanapoweza kupimwa kwa matokeo yake badala ya nia zinazotangazwa na viongozi.
