Bhizabhityo BB
New Member
- Aug 18, 2022
- 3
- 3
Wajasiriamali wengi hapa Tanzania wanashindwa kudumu kwa muda mrefu hapa nchini kwa sababu mbalimbali. Kodi kubwa ya pango, madeni, kodi za TRA na Halmashauri n.k Lakini bahati mbaya wengi wao hawajatambua kwamba wanafanya maamuzi ya kimkakati wakitumia takwimu zisizo sahihi kama dira yao ya biashara. Kila wiki, mtu anasikia kwa wafanyabiashara mbalimbali: "Biashara inaenda vizuri, hela inaingia.". Yeye anaingia na Miezi sita baadaye, biashara hiyo imefungwa. Akaunti ya benki iko tupu. Madeni yanampiga. Mtu anabaki kushangaa: ilikwenda wapi pesa?
Fikiria hii: Duka la nguo Kariakoo linauza bidhaa TZS 5,000,000 kwa mwezi. Mwenye duka anaambia marafiki, "Biashara inakwenda vizuri." Ndani ya miezi 12, hana pesa ya kulipa kodi ya duka, mshahara wa msaidizi, wala malipo ya TRA. Ingawa kila siku anaingiza mzigo mpya store. Lakini amekwama.
Ni kweli biashara zina changamoto nyingi. Tatizo ni kwamba mjasiriamali alifanya maamuzi yake ya biashara kwa kutumia neno moja badala ya tatu tofauti: mapato, faida, na mtiririko wa pesa, na hakujua tofauti yao.
Takwimu Tatu Ambazo Hazifanani, Ingawa Zinaonekana Kufanana
Mapato (Revenue) ni jumla ya pesa inayoingia kutokana na mauzo. Kipimo hiki hakisemi chochote kuhusu hali ya biashara yako. Mtu anaweza kuuza TZS 10,000,000 kwa mwezi na bado kufilisika.
Faida (Profit) ni mapato baada ya gharama zote. Lakini hapa ndipo wengi wanaposimama bila kuchunguza zaidi. Faida inaweza kuonekana kwenye karatasi, lakini bado huwezi kulipa bili zako.
Mtiririko wa Fedha (Cash Flow) ndio ukweli wa mwisho. Ni pesa halisi iliyopo mkononi wakati fulani mahususi. Unaweza kuwa na faida ya TZS 2,000,000 kwenye daftari lako na bado kuwa na sifuri benki, kwa sababu mteja wako anapaswa kulipa wiki mbili zijazo, lakini mwuzaji wako anataka kulipwa leo.
Mfano;
Duka la vifaa vya ujenzi, Mwanza
Mwezi wa Tatu, kipindi cha ujenzi baada ya mvua:
KipengeleKiasi (TZS)
Mauzo ya mwezi (mapato)8,500,000
Gharama za bidhaa (COGS)5,100,000
Kodi ya duka + umeme450,000
Mshahara wa wafanyakazi300,000
Faida inayoonekana2,650,000
Inaonekana vizuri kabisa. Lakini hapa ndipo tatizo linalofichwa:
•Mauzo ya TZS 8,500,000, TZS 5,500,000 ni mkopo kwa wakandarasi wanaolipa mwisho wa mradi (siku 45-60 zijazo)
•Pesa iliyoingia mkononi mwezi huu: TZS 3,000,000 tu
•Supplier wake wa Dar es Salaam anataka kulipwa wiki hii: TZS 4,200,000
Cash position halisi wiki hii: TZS 3,000,000 (iliyoingia) − TZS 4,200,000 (inayotakiwa) = (TZS 1,200,000) (DENI)
Faida: +TZS 2,650,000 ✓
Cash flow: −TZS 1,200,000 ✗
Hii ndiyo inayomfanya mwenye duka akimbie benki kuomba overdraft — si kwa sababu biashara yake ni mbaya, bali kwa sababu timing ya pesa inayoingia haifanani na timing ya pesa inayotoka. Wakandarasi wanalipa polepole, supplier analipa haraka. Pengo hilo ni tatizo la cash flow, si la faida.
Unapata Faida. Lakini Je, Mtaji Wako Unafanya Kazi Vizuri?
Hapa ndipo uchanganuzi unakuwa mkali zaidi.
Muuza duka la vinywaji Dar es Salaam anaanza na mtaji wa TZS 35,000,000. Mwaka wa kwanza mauzo ya jumla yanafika zaidi ya sh.50M kwa mwaka, anapata faida halisi ya TZS 4,200,000. Anafurahi amepata "faida."
Lakini hesabu ya kweli ni hii:
ROCE (Return on Capital Employed) = Faida ya Uendeshaji ÷ Mtaji Uliotumika
= TZS 4,200,000 ÷ TZS 35,000,000 = 12%.
Hii inamaanisha kwenye mtaji uliotumika, umepata faida ambayo ipo sawa na 12% ya huo mtaji
Sasa kwa kawaida ROCE nzuri inategemea na aina ya biashara husika. Mfano kwa upande wa maduka ya vinywaji, ROCE zao hucheza kati ya asilimia 15-20% kwa wastani kutegemeana na bei yako ya kuuzia pamoja na gharama ulizotumia kwenye biashara ya vinywaji. Kwa maana hiyo kama ROCE yako ipo 12% inaamanisha kiuhalisia duka lako halifanyi vizuri licha ya kupata hayo mauzo na faida kwa mwaka wa kwanza
Kwa Nini Tanzania Hasa?
Tanzania ina mazingira maalum yanayofanya tatizo hili kuwa kali zaidi.
Mosi: Mfumo wa kodi wa TRA unategemea mapato (turnover), si faida. Biashara inayouza TZS 100,000,000 kwa mwaka inalipa VAT, hata kama faida halisi ni sifuri. Wajasiriamali wengi hawajui hili mpaka TRA inakuja mlangoni.
Pili: Masoko kama Kariakoo, Mwenge, na Ilala yamejaa washindani wengi wenye bidhaa sawa. Ushindani wa bei (price competition) unashusha margin ya faida hadi asilimia moja au mbili, hata mapato yakionekana makubwa.
Tatu: Utamaduni wa biashara Tanzania unasisitiza ukubwa wa mauzo kama ishara ya mafanikio. "Ninauza vizuri" ni sifa inayotolewa sokoni, si "nina ROCE ya 25%." Hii inaunda motisha mbaya, kuendelea kukua mapato bila kuhakikisha mtaji unafanya kazi vizuri.
Nne: Upatikanaji wa mikopo ya bei nafuu ni mdogo. Biashara nyingi zinaendelea kwa mtaji wa familia au akiba ya binafsi, ambayo ina gharama ya fursa (opportunity cost) inayopuuzwa mara nyingi.
Tatizo la "Utafiti wa Soko" Ambao Haujui Kinachohesabiwa
Wajasiriamali wengi wanafanya utafiti wa soko vizuri, wanajua wateja wao, bei za washindani, mahitaji ya soko. Lakini utafiti huu mara nyingi hauangalii:
1.Muundo wa gharama wa washindani. wanaweza kupiga bei ndogo kwa sababu wana overhead ndogo, si kwa sababu wanafanya hasara
2.Mzunguko wa fedha. sekta mbalimbali zina mizunguko tofauti; biashara ya ujenzi inaweza kusubiri malipo miezi mitatu, kwa migahawa unalipwa hapohapo
3.Gharama za kufuata sheria (compliance costs). TRA, OSHA, leseni za manispaa, usajili wa biashara, hizi ni gharama halisi zinazoweza kula margin yote ya faida ya biashara ndogo. Mfano, wauza jumla wanabidi walipe leseni ya Biashara sh. 300,000 kwa mwaka kwa halmashauri ya Temeke
Matokeo: Mtu anaingia sokoni akiwa amejiandaa kwa ushindani wa bei na mahitaji ya wateja, lakini hajajali ROCE, cash flow cycle, wala gharama za kufuata sheria. Miezi sita baadaye ana msongo wa mawazo, madeni, na barua kutoka TRA.
Mkakati wa Kimsingi: Maswali Matatu Kabla ya Kufungua Biashara
Kabla ya kufungua biashara yoyote Tanzania leo, jibu maswali haya kwa nambari halisi, si makadirio:
1. Je, mtiririko wangu wa fedha utakuwa chanya kwa miezi mingapi ya kwanza? Hii inahitaji kuandika kalenda ya malipo inayotarajiwa, si faida tu.
2. Je, ROCE yangu inashinda mbadala bora ninaoujua? Kama huwezi kupata ROCE zaidi ya 15-20% baada ya gharama zote ikiwa ni pamoja na wakati wako, fikiria upya.
3. Je, nimehesabu gharama za kufuata sheria za Tanzania? VAT threshold, leseni, bili za halmashauri, hizi hazifiki pale ambapo utafiti wa soko unakwama.
Kiukweli, kuna fursa nyingi kwenye biashara/ujasiriamali. Lakini fursa haifanyi biashara kuwa na faida, mfumo sahihi wa kuhesabu ndiyo unaofanya hivyo. Wajasiriamali wengi hatushindwi kwa kukosa nguvu au akili, tunashindwa kwa kutoweza kusoma takwimu tatu za msingi ambazo biashara yoyote inategemea. Hiyo ni tatizo linalotatuliwa na elimu ya msingi ya fedha, si na mkopo mwingine au soko jipya.
Fikiria hii: Duka la nguo Kariakoo linauza bidhaa TZS 5,000,000 kwa mwezi. Mwenye duka anaambia marafiki, "Biashara inakwenda vizuri." Ndani ya miezi 12, hana pesa ya kulipa kodi ya duka, mshahara wa msaidizi, wala malipo ya TRA. Ingawa kila siku anaingiza mzigo mpya store. Lakini amekwama.
Ni kweli biashara zina changamoto nyingi. Tatizo ni kwamba mjasiriamali alifanya maamuzi yake ya biashara kwa kutumia neno moja badala ya tatu tofauti: mapato, faida, na mtiririko wa pesa, na hakujua tofauti yao.
Takwimu Tatu Ambazo Hazifanani, Ingawa Zinaonekana Kufanana
Mapato (Revenue) ni jumla ya pesa inayoingia kutokana na mauzo. Kipimo hiki hakisemi chochote kuhusu hali ya biashara yako. Mtu anaweza kuuza TZS 10,000,000 kwa mwezi na bado kufilisika.
Faida (Profit) ni mapato baada ya gharama zote. Lakini hapa ndipo wengi wanaposimama bila kuchunguza zaidi. Faida inaweza kuonekana kwenye karatasi, lakini bado huwezi kulipa bili zako.
Mtiririko wa Fedha (Cash Flow) ndio ukweli wa mwisho. Ni pesa halisi iliyopo mkononi wakati fulani mahususi. Unaweza kuwa na faida ya TZS 2,000,000 kwenye daftari lako na bado kuwa na sifuri benki, kwa sababu mteja wako anapaswa kulipa wiki mbili zijazo, lakini mwuzaji wako anataka kulipwa leo.
Mfano;
Duka la vifaa vya ujenzi, Mwanza
Mwezi wa Tatu, kipindi cha ujenzi baada ya mvua:
KipengeleKiasi (TZS)
Mauzo ya mwezi (mapato)8,500,000
Gharama za bidhaa (COGS)5,100,000
Kodi ya duka + umeme450,000
Mshahara wa wafanyakazi300,000
Faida inayoonekana2,650,000
Inaonekana vizuri kabisa. Lakini hapa ndipo tatizo linalofichwa:
•Mauzo ya TZS 8,500,000, TZS 5,500,000 ni mkopo kwa wakandarasi wanaolipa mwisho wa mradi (siku 45-60 zijazo)
•Pesa iliyoingia mkononi mwezi huu: TZS 3,000,000 tu
•Supplier wake wa Dar es Salaam anataka kulipwa wiki hii: TZS 4,200,000
Cash position halisi wiki hii: TZS 3,000,000 (iliyoingia) − TZS 4,200,000 (inayotakiwa) = (TZS 1,200,000) (DENI)
Faida: +TZS 2,650,000 ✓
Cash flow: −TZS 1,200,000 ✗
Hii ndiyo inayomfanya mwenye duka akimbie benki kuomba overdraft — si kwa sababu biashara yake ni mbaya, bali kwa sababu timing ya pesa inayoingia haifanani na timing ya pesa inayotoka. Wakandarasi wanalipa polepole, supplier analipa haraka. Pengo hilo ni tatizo la cash flow, si la faida.
Unapata Faida. Lakini Je, Mtaji Wako Unafanya Kazi Vizuri?
Hapa ndipo uchanganuzi unakuwa mkali zaidi.
Muuza duka la vinywaji Dar es Salaam anaanza na mtaji wa TZS 35,000,000. Mwaka wa kwanza mauzo ya jumla yanafika zaidi ya sh.50M kwa mwaka, anapata faida halisi ya TZS 4,200,000. Anafurahi amepata "faida."
Lakini hesabu ya kweli ni hii:
ROCE (Return on Capital Employed) = Faida ya Uendeshaji ÷ Mtaji Uliotumika
= TZS 4,200,000 ÷ TZS 35,000,000 = 12%.
Hii inamaanisha kwenye mtaji uliotumika, umepata faida ambayo ipo sawa na 12% ya huo mtaji
Sasa kwa kawaida ROCE nzuri inategemea na aina ya biashara husika. Mfano kwa upande wa maduka ya vinywaji, ROCE zao hucheza kati ya asilimia 15-20% kwa wastani kutegemeana na bei yako ya kuuzia pamoja na gharama ulizotumia kwenye biashara ya vinywaji. Kwa maana hiyo kama ROCE yako ipo 12% inaamanisha kiuhalisia duka lako halifanyi vizuri licha ya kupata hayo mauzo na faida kwa mwaka wa kwanza
Kwa Nini Tanzania Hasa?
Tanzania ina mazingira maalum yanayofanya tatizo hili kuwa kali zaidi.
Mosi: Mfumo wa kodi wa TRA unategemea mapato (turnover), si faida. Biashara inayouza TZS 100,000,000 kwa mwaka inalipa VAT, hata kama faida halisi ni sifuri. Wajasiriamali wengi hawajui hili mpaka TRA inakuja mlangoni.
Pili: Masoko kama Kariakoo, Mwenge, na Ilala yamejaa washindani wengi wenye bidhaa sawa. Ushindani wa bei (price competition) unashusha margin ya faida hadi asilimia moja au mbili, hata mapato yakionekana makubwa.
Tatu: Utamaduni wa biashara Tanzania unasisitiza ukubwa wa mauzo kama ishara ya mafanikio. "Ninauza vizuri" ni sifa inayotolewa sokoni, si "nina ROCE ya 25%." Hii inaunda motisha mbaya, kuendelea kukua mapato bila kuhakikisha mtaji unafanya kazi vizuri.
Nne: Upatikanaji wa mikopo ya bei nafuu ni mdogo. Biashara nyingi zinaendelea kwa mtaji wa familia au akiba ya binafsi, ambayo ina gharama ya fursa (opportunity cost) inayopuuzwa mara nyingi.
Tatizo la "Utafiti wa Soko" Ambao Haujui Kinachohesabiwa
Wajasiriamali wengi wanafanya utafiti wa soko vizuri, wanajua wateja wao, bei za washindani, mahitaji ya soko. Lakini utafiti huu mara nyingi hauangalii:
1.Muundo wa gharama wa washindani. wanaweza kupiga bei ndogo kwa sababu wana overhead ndogo, si kwa sababu wanafanya hasara
2.Mzunguko wa fedha. sekta mbalimbali zina mizunguko tofauti; biashara ya ujenzi inaweza kusubiri malipo miezi mitatu, kwa migahawa unalipwa hapohapo
3.Gharama za kufuata sheria (compliance costs). TRA, OSHA, leseni za manispaa, usajili wa biashara, hizi ni gharama halisi zinazoweza kula margin yote ya faida ya biashara ndogo. Mfano, wauza jumla wanabidi walipe leseni ya Biashara sh. 300,000 kwa mwaka kwa halmashauri ya Temeke
Matokeo: Mtu anaingia sokoni akiwa amejiandaa kwa ushindani wa bei na mahitaji ya wateja, lakini hajajali ROCE, cash flow cycle, wala gharama za kufuata sheria. Miezi sita baadaye ana msongo wa mawazo, madeni, na barua kutoka TRA.
Mkakati wa Kimsingi: Maswali Matatu Kabla ya Kufungua Biashara
Kabla ya kufungua biashara yoyote Tanzania leo, jibu maswali haya kwa nambari halisi, si makadirio:
1. Je, mtiririko wangu wa fedha utakuwa chanya kwa miezi mingapi ya kwanza? Hii inahitaji kuandika kalenda ya malipo inayotarajiwa, si faida tu.
2. Je, ROCE yangu inashinda mbadala bora ninaoujua? Kama huwezi kupata ROCE zaidi ya 15-20% baada ya gharama zote ikiwa ni pamoja na wakati wako, fikiria upya.
3. Je, nimehesabu gharama za kufuata sheria za Tanzania? VAT threshold, leseni, bili za halmashauri, hizi hazifiki pale ambapo utafiti wa soko unakwama.
Kiukweli, kuna fursa nyingi kwenye biashara/ujasiriamali. Lakini fursa haifanyi biashara kuwa na faida, mfumo sahihi wa kuhesabu ndiyo unaofanya hivyo. Wajasiriamali wengi hatushindwi kwa kukosa nguvu au akili, tunashindwa kwa kutoweza kusoma takwimu tatu za msingi ambazo biashara yoyote inategemea. Hiyo ni tatizo linalotatuliwa na elimu ya msingi ya fedha, si na mkopo mwingine au soko jipya.
