Hotuba ya Zitto Kabwe Bungeni Juni 15, 2011 - Bajeti Mbadala
Hotuba ya Zitto Kabwe Bungeni Juni 15, 2011 - Bajeti Mbadala
- Thread starter Informer
- Start date
Iza
JF-Expert Member
- Jan 8, 2009
- 2,052
- 648
"...Mheshimiwa Spika,
Mifano ya asilimia ya mikopo katika Mitaji ya makampuni ya madinihapa nchini ni kama ifuatavyo (Chanzo
Masha Mining ReviewReport);(i) Geita Gold mine 12,597,000 %(ii) Bulyanhulu Gold mine 791 %(iii) Resolute Gold mine 5088%
Mheshimiwa Spika,
Utaona kuwa kwa muundo huo wa mitaji ya Makampuni hayamatatu tu ni namna gani ambavyo sehemu kubwa ya Fedhazinazotokana na faida wanayopata kwenye mauzo ya dhahabuhuishia kulipia Madeni na Riba na hivyo kukosesha Serikali mapato.Hii kwa wataalamu wa kodi inaitwa tax planning measures.Muundo huu wa mitaji ya uwekezaji itapelekea makampuni haya
kutangaza hasara kila mwaka..."TRA wanajua,Serikali si ajabu ilishauriwa, kwanini Serikali inaendelea kuwabeba hawa jamaa na ujanja wao wa kalamu unaofahamika ili wasilipe kodi stahili?
Halisi
JF-Expert Member
- Jan 16, 2007
- 2,802
- 617
HOTUBA YA MSEMAJI MKUU WA KAMBI RASMI YA UPINZANI BUNGENI WIZARA YA FEDHA MHE.KABWE ZUBERI ZITTO (MB) KUHUSU MPANGO NA MAKADIRIO YA MAPATO NA MATUMIZI YA SERIKALI KWA MWAKA WA FEDHA 2011/2012 __
UTANGULIZI
Mheshimiwa Spika, Kwanza namshukuru Mwenyezi Mun kwa kunipa afya njema na kuniwezesh kusimama hapa mbele ya Bunge hili, kuwasilisha Maoni na Mapendekezo ya Kambi ya Upinzani kuhusu hali ya uchumi ya nchi yetu na bajeti kwa mwaka 2011/2012 kwa mujibu wa kanuni za Bunge, kanuni ya 96(6).
Mheshimiwa Spika, Naomba kwa niaba ya waheshimwa wabunge wote wa Kambi ya Upinzani ambao hawakupata nafasi ya kushiriki au kutoa rambirambi zao kwako kwa msiba mkubwa uliokupata wa kuondokewa na Mama yako mpenzi, nifanye hivyo kwa niaba yao.
Mheshimiwa Spika, Kabla ya kuanza kutoa mtazamo wetu naomba nikishukuru chama changu cha Demokrasia na Maendeleo CHADEMA, viongozi wangu wakuu wote, kwa juhudi kubwa tunazozifanya ili kuhakikisha Watanzania wanaelewa maana halisi ya wananchi kuwa na mamlaka kwa Serikali waliyoiweka madarakani kwa njia ya kura.
Vile vile na kwa umuhimu wa kipekee namshukuru Kiongozi wa Upinzani Bungeni Mhe. Freeman Aikael Mbowe (Mb) kwa kuniteua kuwa Waziri Kivuli wa Wizara hii nyeti katika uchumi na maendeleo ya nchi. Kama ilivyo ada yangu, nitaifanya kazi hii kwa uaminifu, uadilifu na umakini mkubwa sana.
Mheshimiwa Spika, Aidha, namshukuru Mheshimiwa Christina Mughwai (Mb) Naibu Msemaji Mkuu wa Kambi, Wizara ya Fedha, kwa ushirikiano wake pamoja na timu nzima ya Kambi ya Upinzani kwa kazi yao kubwa waliyoifanya katika maandalizi ya hotuba hii. Napenda kuwashukuru kwa dhati kabisa Watanzania waliotupatia maoni mbalimbali kupitia social media kama facebook, twitter na hata wengine kwa kupitia ujumbe mfupi wa sms.
Maoni yao yamesaidia kuboresha Hotuba hii na pia kuimarisha ushiriki wa wananchi katika kutengeneza sera za nchi. Mheshimiwa Spika, Nitakuwa sijatenda haki kwa wananchi wa Jimbo la Kigoma Kaskazini kama sitawashukuru kwa imani kubwa waliyo nayo kwangu, nami nawaahidi kuwa nitaitunza na kuiheshimu imani yao kwangu, kuendelea kushirikiana nao kuleta maendeleo katika Jimbo na Mkoa wetu na mwisho kukifanya CHADEMA kuwa chama tawala hapo mwaka 2015. Asanteni sana.
Mheshimiwa Spika, bajeti ya Nchi ni nyenzo (instrument) ya maendeleo. Sio suala la urari tu wa Mapato na Matumizi. Ni namna ya kutumia rasilimali chache tulizo nazo kwa ajili ya kutengeneza rasilimali nyingi zaidi na hatimaye kuboresha maisha ya wananchi na kujenga Taifa imara. Hivyo basi, Bajeti inahusu namna ya kukusanya na kutumia pesa za wananchi kwa manufaa yao ya pamoja. Kwa bahati mbaya, mchakato wa kuamua namna ya kuzitumia, kuzisimamia na kuhakikisha kuwa pesa hizo zinaenda zinakotakiwa kwenda ni mgumu kwa wananchi wa kawaida kuweza kushiriki. Hii inatokana na ukweli kuwa sehemu kubwa ya taarifa zinazohusiana na bajeti huwa haziwekwi wazi kwa umma, na hata zile zinazopatikana huwa katika hali iliyo ngumu kueleweka.
Hivyo, wananchi wengi huwa hawana fursa ya kushiriki katika michakato ya bajeti. Kwa ujumla, michakato mingi rasmi huwa haiko wazi kwa wananchi. Hata hivyo, juhudi zilizoanza sasa za kutaka kuanzisha Ofisi ya Bajeti ya Bunge zitasaidia sana kuweka uwazi katika bajeti ya nchi na hivyo kuweka urahisi wa wananchi kushiriki katika mchakato.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani imekuwa ikiitaka Serikali kuweka vitabu vya bajeti katika mfumo rahisi unaoweza kueleweka na kufuatiliwa na wananchi wengi, lakini suala hilo limekuwa gumu kufanyika. Nina matumaini kuwa kwa miaka ijayo na hasa baada ya kuanzisha Ofisi ya Bajeti ya Bunge, vitabu vya Bajeti vitakuwa vinapatikana mapema na kwa njia rahisi.
Mheshimiwa Spika, tunaamini kuwa ushiriki mkubwa zaidi wa umma na uchunguzaji wa utungaji na utekelezaji wa Bajeti utaboresha uwajibikaji na kuziba mianya zaidi ya ufisadi na matumizi mabaya ya rasilimali za nchi.
Mheshimiwa Spika, Mahatma Gandhi aliwahi kusema Mabadiliko ya kidemokrasia hayawezekani iwapo hatupo tayari kusikiliza upande mwingine. Tunafunga milango ya kufikiri wakati tunapokataa kuwasikiliza wapinzani wetu, au baada ya kuwasikiliza tunawafanyia mzaha.
Kutokuvumiliana kunapokuwa ndio mazoea, tunajiweka katika hatari ya kutokujua ukweli. Kambi ya Upinzani ilitoa maoni yake ya mwelekeo wa bajeti na kuainisha mambo kadhaa itakayoyapendekeza katika Bajeti yake Mbadala. Mambo hayo ni pamoja na;
i. Kupunguza misamaha ya Kodi ili isizidi 1% ya Pato la Taifa.
ii. Kupunguza kodi na tozo kwenye Mafuta ya Petroli na Dizeli ili kupunguza mfumuko wa Bei na ukali wa maisha kwa wananchi.
iii. Kufanya Marekebisho makubwa katika mfumo wa malipo Serikalini hususan kuondoa Posho za vikao (sitting allowances) kwa watumishi na viongozi wote wa Umma
iv. Kuelekeza sehemu ya tozo ya kuendeleza ujuzi (Skills Development levy) kwenye Bodi ya Mikopo ya Wanafunzi wa Elimu ya Juu. Mheshimiwa Spika, katika Hotuba ya Waziri wa Fedha na Uchumi, baadhi ya mambo haya yalizingatiwa na kupewa kipaumbele. Ninachukua fursa hii kumpongeza Waziri mwenzangu kwa kusikiliza maoni yetu kwenye baadhi ya mambo hayo na hivyo kuonyesha kwa umma moja ya faida ya mfumo wa vyama vingi. Tunataraji kuwa Serikali itaendelea kusikiliza maoni yetu na kuyafanyia kazi.
Changamoto hii na kwa uzito ule ule pia ipo kwetu sisi wa Kambi ya Upinzani kusikiliza pia maoni ya Serikali. Ni kwa namna hii ndio tutajenga Taifa la watu walio huru, lenye demokrasia, usawa na haki, na lenye kutoa fursa kwa wananchi wake. TATHIMINI YA HALI YA UCHUMI.
Mheshimiwa Spika, ninapopitia Hali ya Uchumi ili kutoa maoni ya Kambi ya Upinzani Bungeni ni vema tulijue Taifa letu kwa takwimu Chache.
Mheshimiwa Spika, Pato la Taifa limefikia shilingi trilioni 32 na hivyo Pato la wastani la kila mtu kuwa shilingi 770,000. Tanzania ina takribani wananchi 42 milioni na kati ya hao milioni 11 wapo kwenye taasisi za Elimu kwa maana ya Shule za Msingi, Sekondari, Vyuo vya Ufundi na Vyuo vya Elimu ya Juu! Kwa hiyo Robo ya Watanzania wanasoma hivi sasa na wakimaliza wanataraji kupata ajira kwa kuajiriwa au kujiajiri.
Mheshimiwa Spika, mwaka 2010 Watanzania 19 milioni walikuwa wanatumia simu za mkononi na hivyo kufanya asilimia 45 ya Watanzania
kuwa na simu na kuliweka Taifa katika nafasi ya juu kabisa duniani ya matumizi ya simu. Asilimia 64 ya Watanzania wanapata maji safi na salama mijini na asilimia ?hupata huduma hii vijijini. Asilimia 14 ya Watanzania wanapata huduma ya umeme na kwa vijijini ni asilimia 2 tu.
Mheshimiwa Spika, asilimia 33.4 ya Watanzania wanaishi chini ya mstari wa umasikini na kwa waishio vijijini ni asilimia 37.4 wakati asilimia 16.2 tu ya Watanzania waishio Dar es Salaam wanaishi chini ya mstari wa Umasikini. Wakati tofauti ya kipato kwa Watanzania ni asilimia 35, matajiri wa juu asilimia 20 wanamiliki asilimia 42 ya Pato la Taifa (consumption expenditure) na masikini wa chini kabisa asilimia 20 wanamiliki asilimi 7 tu ya Pato la Taifa.
Mheshimiwa Spika, katika taarifa ya Hali ya Uchumi wa Taifa katika mwaka 2010/11 iliyosomwa hapa Bungeni inaonyesha kuwa katika mwaka 2010/11 Pato halisi la Taifa lilikuwa kwa kiwango cha asilimia 7.0 ikilinganishwa na ukuaji wa asilimia 6.0 mwaka 2009/10. Taarifa inaonyesha kuwa ukuaji huu wa uchumi ulitokana na kuchangiwa zaidi na kuongezeka kwa viwango vya ukuaji katika shughuli za kiuchumi zenye mchango mkubwa katika Pato la Taifa na hasa Kilimo, Biashara na matengenezo na ujenzi.
Mheshimiwa Spika, pamoja na taarifa hiyo ukweli ni kuwa ukuaji wa viwango vya juu ulionekana zaidi kwenye sekta za Mawasiliano (22.1%), ujenzi (10.2%), umeme na gesi (10.2%), fedha (10.1%) na uzalishaji viwandani (7.9%). Hata hivyo, pamoja na ukuaji wa sekta hizi, mchango wake katika Pato la Taifa ni mdogo kulingana na kiwango cha ukuaji wa sekta husika kwa mwaka 2010/11.
Mheshimiwa Spika, Taarifa ya Hali ya Uchumi inaonyesha kuwa pamoja na sekta kadhaa kukua lakini bado hazijaongeza mchango wake katika ukuaji wa Pato la Taifa ukilinganisha na ukuaji wa sekta husika. Kwa mfano, sekta ya mawasiliano imekuwa kwa asilimia 22.1 ila mchango wake katika Pato la Taifa ni asilimia 2.1 tu, shughuli ndogo za hoteli na migahawa ukuaji wake ulikuwa 6.1 lakini mchango wake katika ukuaji wa pato la taifa ni 2.3% tu. Hii ina maana kuwa sekta hizi hazina uhusiano wa moja kwa moja (strong linkages) na ukuaji wa uchumi na katika kukuza Pato la Taifa, na hivyo ukuaji wa sekta hizi haujapunguza hali ngumu ya maisha kwa wananchi.
Mheshimiwa Spika, Taarifa ya Hali ya Uchumi inaonyesha kuwa mchango wa shughuli za kiuchumi za kilimo umeendelea kushuka. Hii ni pamoja na ukweli kuwa Serikali katika mwaka 2010/11 ilijikita kwenye Kilimo Kwanza jambo ambalo halionyeshi kama ni ?kilimo kwa kauli tu i tunawekeza kwenye kilimo katika kukuza uchumi wa wananchi takribani asilimia 71 ambao wanategemea kilimo kama msingi mkuu wa maisha yao. Pia mauzo ya mazao nje ya Nchi yalipungua kama ifuatavyo: kahawa (36.4), Pamba (24.3), Chai (39.0), Karafuu (47.0); hii ni pamoja na ukweli kuwa bei za mazao husika iliongezeka ukilinganisha na mwaka 2009/10, ila sisi tulishindwa kuitumia fursa hiyo katika kukuza uchumi wa wananchi wetu ambao ni wakulima wa mazao haya kwa kuongeza uzalishaji.
Mheshimiwa Spika , ukisoma taarifa ya Hali ya Uchumi utaona kuwa ni sekta mbili za utoaji huduma na viwanda na ujenzi ndizo zinachangia Pato la Taifa kwa asilimia 66.3. Hii maana yake ni kuwa sekta mama ya kilimo ambayo ndiyo inaweza kuwaondolea Watanzania umasikini kwa sasa ina mchango mdogo katika Pato la Taifa.
Mabadiliko haya ya kimuundo wa uchumi wetu ndio sababu kubwa tunakuwa na uchumi unaokua bila kupunguza umasikini. Narejea kusema kuwa kwa sasa, ukilinganisha na tulipotoka, licha ya kwamba tunahitaji ukuaji wa kasi zaidi wa uchumi, ukuaji sio changamoto kubwa. Changamoto sasa ni namna gani ukuaji huu wa uchumi unawafikia wananchi.
Sekta zinazokuwa kwa kasi ni zile zinazoshawishi uwekezaji wa sekta binafsi kwa urahisi. Sekta ya Kilimo inahitaji uwekezaji mkubwa wa kimiundombinu wa Serikali. Nchi yetu itaendelea na changamoto ya kupunguza umasikini hadi hapo tutakapoamua kwa dhati kuwekeza katika kukuza uchumi wa vijijini.
Kambi ya Upinzani inapendekeza katika Bajeti hii mbadala mikakati maalumu ya kukuza uchumi wa vijijini kwa kuwekeza kwenye miundombinu ya vijijini, umeme vijijini na maji vijijini.
Mheshimiwa Spika, katika mwaka 2010/11 ukuaji katika shughuli za kiuchumi za madini na ? uliongezeka na kufikia asilimia 2.7. Ukuaji huu ulichangiwa zaidi na kuongezeka kwa uzalishaji wa dhahabu na kuongezeka kwa bei ya dhahabu katika soko la dunia. Hata hivyo, mchango wa sekta hii pamoja na kuongezeka uzalishaji na bei kuwa kubwa zaidi ya mwaka 2009/10 bado uliendelea kuwa ule ule wa mwaka 2009/10 wa asilimia 3.3 pamoja na kuuza nje dhahabu yenye thamani ya Dola za Kimarekani milioni 1,516.6 mwaka 2010/11.
Mauzo haya ya dhahabu nje kwa mwaka 2010/11 ni sawa na asilimia 7.1 ya Pato la Taifa kwa hesabu za mwaka husika. Ukiangalia mchango wa sekta ya madini kwenye Pato la Taifa, mchango kwenye mapato ya serikali na mchango wa sekta katika mauzo ya nje unaona dhahiri kabisa kuwa bado tunahitaji kufanya kazi ya ziada kuhakikisha sekta ya madini inakuwa na mahusiano na sekta nyingine za uchumi .
Masuala haya yanahitaji kusimika sera madhubuti (policy interventions) ili kulifanya Taifa lifaidike na utajiri wa madini. Kuboresha sera za kodi ikiwemo kujenga uwezo wa wakandarasi wa ndani katika sekta ya madini na kuhusisha sekta ndogo ya umeme na sekta ya madini ni masuala ambayo tunapaswa kuyaamulia wenyewe.
Mheshimiwa Spika, Taarifa ya Hali ya Uchumi inaonyesha kuwa mwenendo wa mfumuko wa bei umekuwa ukiongezeka tangu mwezi Oktoba 2010 kutoka asilimia 4.2 na kufikia asilimia 5.6 mwezi Disemba 2010 , mwezi Januari 2011 ulikuwa asilimia 6.4 na hadi kufikia mwezi Aprili 2011 mfumuko wa bei ulikuwa umefikia asilimia 8.6. Hii ina maana kuwa mfumuko wa bei unaongezeka kwa wastani wa asilimia 0.8 kila mwezi .
Hali hii inaelezwa kuwa ni kutokana na ongezeko la bei za umeme , gesi na chakula. Jambo hili ni la hatari katika ukuaji wa uchumi kama hatua za haraka na dharura hazitachukuliwa ili kuweza kukabiliana na jambo hili kwani kama hali itaendelea kuwa hivyo kwa miezi mitano tu ijayo, mfumuko wa bei utakuwa umefikia asilimia 12.6.
Serikali imekubaliana na hoja ya Kambi ya Upinzani kwamba itaangalia tozo katika bei za mafuta ili kudhibiti hali hii. Hata hivyo, suluhisho la muda mrefu la kudhibiti mfumuko wa bei ni kuzalisha chakula cha kutosha kwani chakula ni sehemu kubwa ya kikapu cha bidhaa na huduma ambazo Mtanzania anatumia. Ikitokea kuwa bei za mafuta katika soko la dunia zikapanda tena na kuyafanya maamuzi yetu ya kikodi hayana maana kuna haja ya Serikali kuangalia jinsi ya kufidia kupanda kwa bei za Umeme kwa asilimia 18 ili kupunguza ukali wa maisha kwa wananchi.
Mheshimiwa Spika, thamani ya shilingi ya Tanzanua uneendelea kushuka ukilinganisha na fedha za kigeni, na hii inatokana na kukosekana kwa mikakati thabiti ya kuhakikisha kuwa shilingi inaimarika kwenye soko na hasa kutokana na sera mbovu za kiuchumi na usimamizi usio makini. Kushuka kwa thamani ya Shilingi licha ya kupanda kwa mauzo yetu nje kwa sekta zote mbili tunazotegemea sana (Madini na Utalii) kunaacha maswali mengi kuhusiana na chaguo letu kuhusu Hifadhi ya Fedha za kigeni.
Kambi ya Upinzani inaunga mkono ushauri uliotolewa na Kamati ya Bunge ya Hesabu za Mashirika ya Umma kwamba sasa Benki Kuu ya Tanzania ianze kutunza sehemu ya Hifadhi ya nchi katika Dhahabu. Benki Kuu inunue dhahabu kutoka kwa wachimbaji wadogo na pia tuangalie uwezekano wa kutoza sehemu ya mrabaha katika sekta ya madini kama dhahabu safi (pure gold).
Mheshimiwa Spika, deni la taifa linaonekana kuongezeka kwa kasi i ya ajabu sana na hivyo kupelekea Taifa kuwa na mzigo mkubwa sana wa madeni. Kwa mujibu wa Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali, deni la Taifa limeongezeka kwa asilimia 38 kutoka Tsh trilioni 7.6 tmwaka 2008 mpaka Tshs 10.5 trilioni mwaka 2009 na sasa kwa mujibu wa Hotuba ya Waziri wa Fedha na Uchumi deni limefikia Dola za Kimarekani Bilion11. 4 i ambazo ni sawa na Tsh Trilioni 17.1 kwa bei ya Dola ya Kimarekani ya Disemba 2010. Jedwali hapa chini linaonyesha Deni la Taifa na malipo ya deni hilo.
Jedwali: Deni la Taifa na malipo ya Deni hilo Mheshimiwa Spika, mataifa yote duniani hukopa sembuse sisi Taifa linaloendelea. Hata hivyo, kasi ya ukopaji wetu sio endelevu hata kidogo na kwa kweli ni mzigo mkubwa kwa kizazi kijacho. Kwa mfano, tunapoangalia Bajeti ya mwaka huu utaona kuwa asilimia 50 ya bajeti itagharamiwa na kodi zetu, lakini asilimia 30 itagharamiwa na Mikopo ya ndani, ya nje na ya kibiashara, asilimia 17 misaada, na asilimia 3 makusanyo ya Halmashauri. Hii maana yake ni kwamba asilimia 30 ya gharama za sasa za Serikali itabebwa na kizazi kijacho kwani madeni haya yatalipwa na kizazi hicho.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza ufanyike uchunguzi Maalumu kwenye Deni la Taifa ili Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali atuambie madeni haya tunayokopa kwa kasi ya namna hii tunayapeleka kweye miradi gani (Matumizi ya Madeni) na namna gani tunaweza kudhibiti Deni la Taifa.
UDHAIFU KATIKA MATUMIZI YA FEDHA ZA UMMA Ripoti ta CAG katika Mwaka wa Fedha 2009/10 Mheshimiwa Spika, matumizi mabaya ya fedha za umma kuwa kikwazo kikubwa katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ya wananchi. Uchambuzi wetu juu ya ripoti ya Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) kwa mwaka 2009/2010 pekee, umebaini takribani jumla ya trilioni 2.4 za fedha za umma zilitumika vibaya, ambazo ni sawa na asilimia 25% ya bajeti yote ya mwaka huo ambayo ilikuwa na jumla ya Sh trilioni. 9.5 Hii inaonyesha kuwa katika kila shilingi 100 tunayopitisha hapa Bungeni katika Bajeti shilingi 25 zinaingia kwenye mifuko ya wezi na wabadhirifu wa fedha za Umma. Hali hii lazima ikomeshwe mara moja.
Mheshimiwa Spika, mifano ya fedha zilizopotea au kutumiwa vibaya katika mwaka wa fedha wa 2009/10 ni manunuzi yaliyofanywa nje ya mpango wa mwaka ya jumla ya Tsh. bilioni 50.6, malipo yenye shaka ya jumla ya Tsh bilioni 15.5, upotevu wa fedha na mali za serikali wa jumla ya Tsh bilioni 11.1 na malipo ya mishahara kwa watumishi waliostaafu, waliokufa na watoro kazini ya jumla ya Tsh bilioni 1.8.
Aidha, Mkaguzi hakukabidhiwa nyaraka na orodha ya walionufaika na kiasi cha jumla ya Sh. bilioni48 (Stimulus package) kilichotolewa kwa ajili ya kuchochea ukuaji wa uchumi toka Benki Kuu ya Tanzania katika juhudi za kukabiliana na msukosuko wa uchumi ulioikumba dunia. Katika Mkutano wa Tatu wa Bunge la Kumi nilimwuliza Mheshimiwa Waziri Mkuu kuhusu suala la Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali kunyimwa nyaraka ili kukagua jumla ya Tsh bilioni 48 zilizotajwa hapo juu.
Natumai sasa Serikali itakuwa na majibu juu ya suala hili. Kambi inaendelea kusisitiza ombi lililotolewa na aliyekuwa Waziri Kivuli wa Fedha na Uchumi, Mheshimiwa Hamad Rashid Mohammed kwamba Fedha zote zilizotolewa kwa ajili ya Kuchocea Ukuaji Uchumi(Stimulus Package) zikaguliwe na CAG na kuwasilisha taarifa hiyo maalumu bungeni. Serikali ilikubaliana na ombi hili, hivyo tunaomba taarifa hiyo mara moja. Mheshimiwa Spika, tunalisema hili la Stimulus Package kwa kuwa kuna ushahidi wa barua kutoka kwa Katibu Mkuu Hazina akiwaandikia Mameneja wa vyama vya ushirika vya mikoa ya Kilimanjaro na Kagera akiwaeleza kuwa Serikali pamoja na kuidhinisha kulipwa kwa vyama hivyo, kwa sasa hakuna fedha kwa ajili ya kufanya malipo hayo.
Barua iliyoandikwa kwa Meneja Kagera Cooperative Union (1990) ltd ya tarehe 16 Septemba 2010 yenye Kumb. Na TYC/B/40/143 ilikuwa ikimweleza Meneja kuhusiana na serikali kulipa kiasi cha shilingi 734,369,379.49 . Ila ilipofika tarehe 27 Aprili 2011 Katibu Mkuu wa Hazina aliandika barua nyingine kwa Meneja husika yenye Kumb.Na.TYC/B/40/143/45 kwa ajili ya kusitisha Malipo ya fidia kutokana na mdororo wa uchumi kwa kuwa Serikali haina fedha na pia muda wa kulipa fidia hizo ulikwisha tangu mwaka 2010.
Kuhusiana na chama cha ushirika cha Mkoa wa Kilimanjaro (Kilimanjaro Native Cooperation Union (1984), Katibu Mkuu Hazina, Ndugu Ramadhan Kijjah mnamo tarehe 16 Septemba aliandika barua yenye kumb.Na TYC/B/40/143 iliyowajulisha kuwa Serikali imeridhika kuwa wanastahili kupewa fidia ya shilingi 255,107,570.17 waliyopata kutokana na mdororo wa uchumi duniani.
Ila ilipofika tarehe 27 Aprili 2011 Katibu Mkuu huyo huyo aliandika barua nyingine yenye kumb.Na.TYC/B/40/143/43 akiwajulisha kuwa Serikali haina fedha kwa ajili ya kulipa fidia hiyo na kuwa muda wa kulipa fidia ulikuwa umekwisha tangu mwaka 2010. Mheshimiwa Spika, kupatikana kwa barua hizi ni uthibitisho wa wazi kuwa kuna tatizo kubwa kuhusiana na fedha zilizotolewa na Serikali kwani wakati Naibu Waziri wa Fedha Mhe. Omar Yusuph Mzee akiwa anajibu swali la msingi la Mhe. Mhonga Saidi Ruhanywa wakati wa Bunge la Bajeti la mwaka 2010/11 alisema kuwa mpango ulikuwa unaenda vizuri.
Pia wakati Waziri wa Fedha Mhe. Mkullo akiwa anahitimisha hotuba ya bajeti ya mwaka 2010/11 alilieleza bunge hili kuwa mpango ulikuwa unaenda vizuri.
Kambi ya Upinzani inasisitiza kuwa tunaitaka Serikali ifanye ukaguzi maalum kwenye mfuko huu. JEDWALI 1. [TABLE="class: MsoNormalTable"]
[TR]
[TD="colspan: 2"] JUMLA YA MATUMIZI MABAYA YA FEDHA YALIYOAINISHWA KATIKA TAARIFA YA MDHIBITI NA MKAGUZI MKUU WA HESABU ZA SERIKALI KWA MWAKA WA FEDHA 2009/2010[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD] MAELEZO[/TD]
[TD="width: 152"] KIASI[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Manunuzi yaliyofanywa nje ya mpango wa mwaka[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Matengenezo ya magari ambayo hayakupitia TEMESA[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo ya mishahara kwa watumishi waliostaafu, waliokufa na watoro kazini[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo ya posho ya samani kwa maafisa wasiostahili[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo yenye nyaraka pungufu[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Vifaa vilivyolipiwa bado havijapokelewa[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo yaliyofanyika katika kasma isiyo sahihi[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo yenye shaka[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Madeni na ahadi ya serikali[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Misamaha ya kodi[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Maduhuli yasiyokusanywa kwa wakati[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Madeni ya dharura ambayo hayakutarajiwa[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Kutoa udhamini kinyume na kiwango kilichowekwa na sheria[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Madai na amana za serikali ambazo hazikutolewa taarifa[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Madeni ya vifaa na huduma ambayo hayakulipwa[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Upotevu wa fedha na mali za serikali[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Kutokuwepo uwazi katika mifuko maalumu ya fedha[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Bakaa ambayo haikurejeshwa kwa mlipaji mkuu[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Kukosekana kwa orodha ya waliolipwa kuchochea ukuaji wa uchumi[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo kwa Benki ya Rasilimali bila nyaraka za muhimu kutolewa [/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Jumla ya fedha zilizotumika vibaya katika mwaka husika wa fedha[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Bajeti ya mwaka husika ilikuwa [/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Kwa hiyo, Jumla ya fedha zilizotumika vibaya ni sawa na 20% ya bajeti nzima[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] MAMBO MENGINE YA KUTILIWA MAANANI[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Deni la taifa limekua kwa 38% na kufikia[/TD]
[TD="width: 152"] Trilioni 10[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Jumla ya mali za serikali ambazo hazipo katika rejista[/TD]
[TD="width: 152"] Trilioni 7.9[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Jumla ya fedha zisizoonekana kutokana na dosari za kibenki kwa muda mrefu[/TD]
[TD="width: 152"] Bilioni 747.1[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Fedha nyingine zilizotumiwa na serikali zaidi ya amana iliyopo benki[/TD]
[TD="width: 152"] Trilioni 1.3[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Jumla ya vitega uchumi vya serikali ambavyo hesabu zake hazikurekodiwa[/TD]
[TD="width: 152"] Trilioni 8.7[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"]
[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
BAJETI YA SERIKALI YA MWAKA 2011/2012
Mheshimiwa Spika, bajeti ya mwaka wa fedha wa 2011/2012 inapendekezwa kufikia shilingi trillioni 13.5 kutoka shilingi 11.2 trillioni ya Mwaka wa Fedha unaokwisha wa 2010/2011. Kwa maana ya Shilingi za Kitanzania Bajeti inaonekana kukua. Hata hivyo, ukiondoa mfumuko wa Bei kwa wastani wa asilimia 7%, ambao unapunguza uwezo wa kimanunuzi, utaona thamani halisi ya bajeti ni kama Shilingi trillioni 12.5 hivi.
Ukiibadilisha bajeti kwa Dola za Kimarekani ambapo mwaka 2010 ilikuwa ni wastani wa takribani Shilingi 1400 kwa dola moja ya Kimarekani na tarehe ambayo Waziri alisoma Bajeti (08/06/2011) thamani ya Shilingi ilikuwa na thamani ya shilingi 1581 kwa dola moja ya Kimarekani, utaona kuwa kwa uhalisia hakuna nyongeza ya Bajeti. Hivyo kuna haja kubwa ya kuimarisha sarafu yetu na kudhibiti mfumuko wa Bei.
Mheshimiwa Spika, mnamo tarehe 08/06/2011 Waziri wa Fedha Mhe. Mustafa Mkullo aliwasilisha Bungeni Mapendekezo ya Serikali kuhusu Makadirio ya Mapato na Matumizi kwa mwaka 2011/12. Na aliwaeleza Watanzania kuwa bajeti ya mwaka huu ni mahususi kwa ajili ya masuala yalioyoorodheshwa hapa chini. Nanukuu, Bajeti ya mwaka 2011/12 itazingatia vipaumbele vifuatavyo: i) Umeme; ii) Maji; iii) Miundombinu ya usafiri na usafirishaji (reli, bandari, barabara, viwanja vya ndege, Mkongo wa Taifa); iv) Kilimo na umwagiliaji; na v) Kupanua ajira kwa sekta binafsi na ya umma.
Mheshimiwa Spika, wakati waziri akitaja kuwa kipaumbele cha kwanza ni Umeme ukiangalia kwenye vitabu vya Bajeti vya serikali, Wizara ya Nishati na Madini imetengewa jumla ya shilingi bilioni 402.4 kwa mujibu wa fungu la 58. Fedha hizo zimegawanywa katika mafungu ya Matumizi shilingi 76,953,934,000 na kwa upande wa bajeti ya Maendeleo zimetengwa shilingi 325,448,137,000. Katika hali hii tunaona kuwa umeme hauwezi kuwa kipaumbele katika bajeti hii kwa kuwa haujapewa uzito unaostahili.
Mheshimiwa Spika, wakati Wizara ya Nishati na Madini inatengewa kiasi hicho cha fedha, ukiangalia fungu lililotengwa kwa ajili ya Hazina (the treasury) fungu 21 zimetengwa jumla ya shilingi 1,054,411,138,000. Fedha zilizotengwa kwa Hazina fungu 21 ni sawa na asilimia 8% ya bajeti yote ya serikali. Wakati Wizara ya Nishati na Madini, fungu 58 lote imepangiwa fedha za Maendeleo Tsh Bilioni 325.4.
Hazina imepangiwa Tsh Bilioni 129 kwa ajili ya matumizi mengine ya kiutendaji (other operating expenses) na Tsh bilioni 314 kwa ajili ya matumizi mengine ila yasiyo ya dharura (contingencies-non emergence). Nimemsikia Mheshimiwa Mkulo anasema kuwa Fedha nyingine ya Umeme ipo Wizara ya Fedha kupitia MCC. Hata hivyo, ukiangalia fungu la 50, fedha za Maendeleo MCC zimetengwa shilingi bilioni 111 ambazo hazifikii jumla anayosema Waziri. Zaidi ya hapo fedha za MCC sio za miradi ya Umeme peke yake, ni pamoja na Barabara, nk. Ningependa kupata ufafanuzi zaidi ambao unathibitishwa na vitabu vya Bajeti na sio maneno matupu katika hotuba.
Mheshimiwa Spika, Waziri alisema Bungeni kuwa bajeji ya mwaka 2011/12 itapunguza posho kama sehemu ya mkakati wa serikali wa kuthibiti matumizi. Nanukuu: kupunguza malipo ya posho mbalimbali yasiyokuwa na tija (uk.53) . , Lakini ukweli ni kuwa Bajeti ya serikali ya mwaka 2011/12 imetenga jumla ya shilingi 0.987 trilioni ambazo ni sawa na asilimia 13 % ya bajeti yote ya matumizi ya kawaida ya serikali na asilimia 6% ya Bajeti yote kwa ajili ya kulipa posho.
Kambi ya Upinzani inahoji, je, Waziri atapunguza posho zipi na kwa kiasi gani wakati tayari ametenga kiasi cha sh. Trilioni 0.987 kwa ajili ya posho? Mheshimiwa Spika, wakati Waziri wa Fedha akisema kuwa ili W kudhibiti matumizi watapunguza posho mbalimbali, wakati huo huo katika hotuba yake uk. 66, anapendekeza kufanywa kwa marekebisho ya sheria ya kodi ya mapato SURA 332 na anasema kwenye (i) kusamehe kodi ya mapato kwenye posho wanazolipwa wafanyakazi wa serikali na wanaofanya kazi kwenye taasisi zinazopata ruzuku kutoka kwenye bajeti ya serikali.
Sasa tumeanza kusikia vilio kutoka sekta binafsi kwamba na wao wapate unafuu huu wa kodi. Kambi ya upinzani inapendekeza mfumo mzima wa kulipana posho za vikao (sitting allowances) uondoke katika utumishi wa umma. Ninaomba ieleweke kuwa hatupingi posho za kujikimu ambazo viongozi au maafisa wa umma hulipwa wanaposafiri nje ya vituo vyao vya kazi.
Posho hizi zirekebishwe kuendana na gharama za maisha za sasa. Lakini Posho za vikao zifutwe mara moja. Ili kuonyesha kuwa Viongozi wa kisiasa tunaelewa kilio cha wananchi kuhusiana na gharama za maisha na kupunguza matumizi ya serikali, waheshimiwa Wabunge tunaanza na posho za vikao vya Bunge.
Iwapo sisi tukiendelea kujilipa posho za kukaa humu ndani na kwenye kamati zetu, tunakuwa tunatoa ruhusa kwa watumishi wa Serikali kulipana posho hizi na hatutakuwa na mamlaka ya kuwahoji na kuwawajibisha. Mfumo wa Posho za Vikao ni rushwa ya kitaasisi wanaojipa watu wenye mamlaka. Wakati kiongozi wa umma anapolipwa posho kwa kikao cha kufanya maamuzi yanayohusiana na majukumu yake ya kazi ambayo kwayo analipwa mshahara, polisi halipwi posho kwa kulinda, Mwalimu halipwi posho kwa kuingia darasani na wala Nesi halipwi posho kwa kusafisha vidonda vya wagonjwa.
Mheshimiwa Spika, kambi ya Upinzani inashauri kufanya marejeo ya mfumo wa posho na mfumo wa mishahara kwa watumishi wa umma. Suala hili ni lazima tulianze sasa na katika Bajeti hii tunayoijadili. Lazima kuwaonyesha Watanzania kuwa tunajali hali zao ili kurejesha imani ya Umma kwa Wanasiasa na viongozi wao.
Mheshimiwa Spika, vipaumbele sita vilivyotolewa katika hotuba ya Mheshimiwa Waziri ni: Fedha zimewekwa katika Tshs. Billioni [TABLE="class: MsoNormalTable"]
[TR]
[TD="colspan: 5"] Miundombinu-Barabara,reli, bandari na mkongo wa Taifa[/TD]
[TD] 2,781.40[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 126"] Nishati na Madini[/TD]
[TD="width: 367"]
[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 539.3[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 126"] Maji[/TD]
[TD="width: 367"]
[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 621.6[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 493, colspan: 2"] Kilimo na Umwagiliaji[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 926.2[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 126"] Elimu[/TD]
[TD="width: 367"]
[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 2,283.00[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 126"] Afya[/TD]
[TD="width: 367"]
[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 1,209.10[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 493, colspan: 2"] JUMLA KWA SEKTA SITA[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 8,360.60[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 493, colspan: 2"] Mheshimiwa Spika, Tsh Trilioni 8.361 ni kwa ajili ya Sekta sita tu ambayo ni sawa na asilimia 62% ya bajeti nzima.[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"]
[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Katika kufanya uchambuzi katika vitabu vya bajeti imeonyesha kuwa hizo sekta sita zimo kati ya mafungu 15 ambayo yamepangiwa fedha nyingi ambayo ni pamoja na deni la taifa ambalo ni sh. 1.9 trilioni. Hivyo basi, ukiongeza mafungu mengine sita ambayo ni fungu (21, 28,30,37,38 na 57) unapata jumla ya Tsh. 11Trilioni.12,586.
Mheshimiwa Spika, jumla ya bajeti nzima kwa mwaka huu ni Tsh. Trilioni 13, 525.90. Kwa hesabu ya kawaida ni kwamba kuna tofauti ya Tshs.939.8 bilioni kati ya matumizi kwa sekta za vipaumbele pamoja na idara zingine zilizopewa fedha nyingi na Bajeti kuu. Mgawo wa fedha za serikali kwa mafungu 15 ya juu ni kama ifuatavyo.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani inaona kuwa bajeti hii ni ya nadharia zaidi kwani kwa hali ya kawaida Wizara na idara za serikali zilizobakia haziwezi kutumia Tsh. bilioni 939.8 tu! Hapa inaonyesha bajeti iliyosomwa na Mhe Waziri ilikuwa na lengo la kuwafumba macho watanzania na kuwapa matumaini tu. Hili ni jambo la hatari kwani mara zote ukweli uliofichwa pindi utakapofichuliwa kwa njia yeyote madhara yake yanakuwa ni makubwa sana.
Mheshimiwa Spika, licha ya uchambuzi hapo juu utagundua kirahisi kabisa kuwa Waziri wa Fedha amerundika fedha za Miundombinu kwa pamoja ili kuhadaa Umma. Ukiangalia vitabu vya Bajeti utaona kuwa katika Tsh trilion2.8 i zilizotengwa kwa miundombinu, Tsh trilioni 1.5 ni kwa ajili ya Wizara ya Ujenzi peke yake na kuacha fedha nyingine kwa Wizara zilizobakia.
Utaona kuwa Wizara ya Uchukuzi inayosimamia sekta nyeti kama Reli, Bandari, usafiri wa majini na Shirika la Ndege la Taifa imetengewa fedha kidogo sana ambazo ni Tsh bilioni 69 kwa matumizi ya kawaida na Tsh bilioni 167 kwa Maendeleo. Shirika la Ndege, Shirika la Reli na Shirika la Usafiri majini (MSCL) hazijatengewa fedha za kuweza kuyafanya mashirika haya yaanze kazi mara moja, kwa ufanisi na kutengeneza faida miaka ya usoni.
Mheshimiwa Spika, bajeti ya serikali ya mwaka 2011/12 imewaongezea mzigo mkubwa sana wananchi na hasa wajasiriamali wadogo na vijana ambao wamejiajiri ama kuajiriwa kwenye biashara ya usafiri na usafirishaji. Kwani serikali inapendekeza kufanyika kwa marekebisho ya sheria ya usalama barabarani sura 168 ili kuongeza ukomo wa kiwango cha faini inayotozwa kwa kufanya makosa wakati akiwa anaendesha gari yaani (Traffic Notification Fee) kutoka shilingi 20,000 hadi shilingi 300,000. Ingawa Waziri alitamka kwa maneno kuwa faini itakuwa Tshs 50,00 kwenye kitabu cha hotuba yake ni Tshs 300,000.
Kambi ya Upinzani haipingi adhabu kwa wakosaji wa makosa barabarani isipokuwa tuna wasiwasi kuwa adhabu hii itasababasha rushwa kuongezeka. . Mheshimiwa Spika, ongezeko hili la faini ni kubwa sana na litawaangamiza kabisa kibiashara vijana ambao wamejiajiri kwenye biashara ya usafirishaji kama vile daladala, taxi, bajaji na pikipiki .
Kambi ya Upinzani inapinga marekebisho haya ya sheria kwani yataathiri maisha ya Watanzania wengi ambao watakuwa sasa kila mara wanafanya kazi kwa ajili ya kulipia faini polisi badala ya kuweza kukuza uchumi wao. Kwa mfano, kama dereva wa pikipiki atakutwa na makosa matatu, mathalani la kusahau leseni, kutovaa helmeti na kutovaa vazi maalum kwa ajili ya kuendesha pikipiki atapaswa kutozwa faini ya shilingi 900,000 ambazo ni karibu sawa na gaharama ya kununua pikipiki nyingine mpya.
Kambi ya Upinzani inapendekeza adhabu kwa kosa moja isizidi sh. 30,000 kwa makosa ya kawaida; na adhabu kali zaidi kwa makosa yanayosabaisha ajali na vifo.
Mheshimiwa Spika, bajeti ya Serikali ya mwaka 2011/12 haijalenga katika kuimarisha uchumi kwani fedha zilizotengwa kwa ajili ya maendeleo ni kiasi cha shilingi trilioni 4,925 tu na kati ya fedha hizo shilingi trilioni 1,871 ni fedha za ndani na nyingine zilizobakia kiasi cha shilingi trilioni 3,054 ni fedha za nje. Hivyo basi, kama wahisani hawatatoa fedha kama ambavyo hali hiyo imekuwa ikitokea mara kwa mara ni kuwa maendeleo hayataweza kupatikana kwani hakuna fedha kwa ajili ya kuendesha miradi mbalimbali ya kimaendeleo.
Kambi ya Upinzani inaona kuwa serikali bado haijaamua kuliondoa taifa hili katika lindi la umaskini kwani hatutengi fedha zetu za ndani kwa ajili ya maendeleo badala yake fedha za ndani tunatenga kwa ajili ya shughuli za kawaida ambazo si za maendeleo.
BAJETI MBADALA YA KAMBI YA UPINZANI
Mheshimiwa Spika, zifuatazo ni dondoo za Bajeti Kivuli inayotolewa na Kambi ya Upinzani Bungeni. Dondoo za Bajeti Mbadala · Kuongeza mapato hadi kufikia Shilingi trilioni 14.160 kutoka trilioni 13.525 za Serikali. ·
Tumeongeza mapato ya ndani hadi trilion 8.68 kutoka 6.7 za serikali. · Tumeondoa kukopa mikopo ya kibiashara na hii inatokana na ukweli kwamba kufanya hivyo ni kuliongezea taifa gharama za kulipa madeni yenye riba kubwa na pia hili linafanya uchumi kuathirika kwani serikali inakuwa ikishindana na sekta binafsi katika kuchukua mikopo kwenye taasisi za fedha na hivyo kuathiri uchumi. ·
Tumeondoa posho mbalimbali ambazo ni 0.987 trilioni na kuzipeleka kwenye kuboresha Mishahara ya Watumishi wa Umma na katika bajeti ya maendeleo. · Tumepunguza matumizi ya kawaida ya serikali kutoka trilioni 8,600,286 na kuwa 7.913. · Tunapendekeza kuwekeza fedha za kutosha kwenye sekta ya umeme na gesi ili kumaliza kabisa tatizo la nishati ya Umeme.
Vile vile kuchochea matumizi ya gesi majumbani. · Tutakusanya mapato ya ndani kwa 22.84% ya Pato la Taifa ukilinganisha na serikali ambayo watakusanya 17%. · Tumepunguza misaada na mikopo kutoka nje na kuwa 27.54 % ya bajeti wakati ya serikali ni 29%. · Kutoka Vyanzo vipya vya mapato tumeongeza trilioni 1.905 ambavyo ni vyanzo ambavyo havikusanywi na serikali na kupanua wigo wa kodi na kurekebisha sheria za kuzuia ukwepaji wa kodi (anti tax avoidance measures) na kuboresha mfumo wa kodi. ·
Tunapendekeza kurahisisha mfumo wa kodi ya Mapato (Personal Income Tax) na kwamba sasa kila Mtanzania ajaze fomu za kodi (tax returns) kwa mujibu wa sheria hata kama hana kipato.
SERA YA MAPATO . Kuongeza mapato ya nchi kutoka katika bidhaa za misitu Mheshimiwa Spika, katika kuhakikisha kuwa bidhaa mbalimbali zitokanazo na misitu kama vile mbao , madawa, magogo na asali zinatumika kikamilifu katika kuliongezea taifa kipato hatua zifuatazo zitachukuliwa:
(i) Kuhakikisha kuwa magogo yote yanayosafirishwa nje ya nchi yanalipiwa kodi. Tunashauri kuimarisha usimamizi bora wa uvunaji wa bidhaa hizi za misitu na kuifanya Idara ya Misitu na Nyuki kuwa Wakala wa Serikali. Juhudi zitawekwa katika kuhakikisha kwamba Bidhaa nyingi za Misitu zinatumika hapa nchini kuzalisha fenicha kufuatia amri ya kutonunua fenicha kutoka ughaibuni.
(ii) Kutafuta soko la uhakika la asali kwa ajili ya kupata fedha za kigeni kwenye masoko ya Ulaya na Marekani kwani yametawaliwa na asali kutoka nchi za Amerika ya Kusini kama Brazili na Argentina. Lengo la kuongeza juhudi katika eneo hili ni kusaidia jamii za warina asali kupata soko na nchi kufaidika na kodi na pia mauzo nje na hivyo kupata fedha za kigeni.
Kupunguza misamaha ya kodi Mheshimiwa Spika, kiwango cha misamaha ya kodi zinazotolewa na Tanzania ni kikubwa mno. Hii inaonekana wazi kwa kulinganisha kiwango cha misamaha ya kodi kinachotolewa Tanzania na kile kinachotolewa katika nchi za Uganda na Kenya. Nchini Tanzania kati ya miaka ya 2005/06 na 2007/08 misamaha ya kodi ilikadiriwa kuwa wastani wa asilimia 3.9 ya Pato la Taifa. Mwaka 2008/09 misamaha ya kodi ilikuwa asilimia 2.8 ya Pato la Taifa na mwaka 2009/10 asilimia 2.3. Ukilinganisha na Kenya na Uganda misamaha ilifikia asilimia 1 na 0.4 ya Pato la Taifa la kila nchi husika kwa mtiririko huo.
Mheshimiwa Spika, kama Tanzania ingerekebisha viwango vya misamaha ya kodi ili kulingana na kiwango kilichofikiwa na Kenya, zaidi ya ShT. bilioni 600 zingeokolewa kwa mwaka 2007/08 peke yake. Ukubwa wa kiwango cha misamaha inayotolewa unaweza kuelezewa kwa kukilinganisha na malengo ya ukusanyaji wa mapato ya kodi ambayo Tanzania inashindwa kuyafikia.
Katika mwaka 2008/09 na 2009/10 Serikali haikutimiza lengo lake la mapato kwa wastani wa ShT bilioni 453 kila mwaka. Katika kipindi hicho hicho, misamaha ya kodi iliyotolewa ilifikia wastani wa ShT bilioni 724 kwa mwaka. Mpaka mwaka 2011 mwezi Juni Msamaha wa Kodi unakadiriwa kuwa TZS bilioni 930 kwa mujibu wa Taarifa ya TRA kwa kamati ya Fedha na Uchumi.
Kama misamaha ya kodi ingetolewa katika kiwango kinachofanana na kiwango cha misamaha ya kodi inayotolewa Kenya, ShT bilioni 484 zingeokolewa mwaka 2008/09 na ShT bilioni 302 mwaka 2009/10. Kwa maneno mengine, upungufu katika ukusanyaji wa mapato ungepunguzwa kwa kiasi kikubwa. Kambi ya Upinzani inaipongeza Serikali kwa kukubali wazo la kupunguza misamaha ya Kodi mpaka kufikia Asilimia moja ya Pato la Taifa.
Mheshimiwa Spika, hata hivyo Kambi ya Upinzani inapendekeza kupitia upya vivutio vinavyotolewa na TIC kwa wawekezaji kwa kupiga marufuku msamaha wowote wa kodi kwa bidhaa zinazozalishwa nchini ili kulinda viwanda vya ndani.
Sekta ya madini na makampuni ya kimataifa (multinationals) Mheshimiwa Spika, katika tathmini ya Hali ya Uchumi 2010 tumeonyesha ni namna gani ambavyo sekta ya madini imekuwa haichangii mapato ya ndani. Katika Mwaka huu wa Fedha Taifa letu litakusanya Tsh Bilioni 99.5 kutoka katika Mrabaha kwenye madini yanayochimbwa nchini kwetu. Mapato haya ya Mrabaha kwa mwaka ujao wa fedha ni aslimia 4.5 tu ya mauzo ya dhahabu peke yake nje ya nchi.
Mheshimiwa Spika, kwa upande wa kodi nyingine zinazokusanywa kutoka katika sekta ya madini inakuwa ni vigumu kuweza kujua kiasi gani tunakusanya kwani Kampuni zote zinalundikwa katika kapu moja la Idara ya Walipa Kodi Wakubwa. Kwa takwimu za Mwaka 2009/2010 mapato yote ya kodi pamoja na mrabaha na malipo kwa mifuko ya Pensheni (ambayo sio kodi) katika sekta ya ya Madini yalikuwa takribani shilingi bilioni 256 ambazo zilikuwa sawa na asilimia 16 ya thamani ya mauzo ya madini nje ya nchi.
Mheshimiwa Spika, kuna haja ya kuhakikisha taifa linakusanya mapato ya kutosha katika sekta ya adini ili kuleta maendeleo ya Wananchi wetu. Katika kuhakikisha kuwa tunaongeza ukusanyaji wa mapato ya kutosha kutokana na sekta ya madini na makampuni ya kimataifa tutachukua hatua kadhaa.
Mheshimiwa Spika, makampuni makubwa ya kimataifa (MNC) hutumia mbinu mbalimbali kupunguza kodi wanazolipa kwenye nchi zinazoendelea. Nchi yetu imekuwa ikikaribisha wawekezaji wakubwa kwenye maeneo mbalimbali hasa sekta za Madini na Mawasiliano, hata hivyo, kwa muda mrefu wa uwekezaji wao wamekuwa wakipata misamaha ya kodi na pia kutolipa kodi ya makampuni ama kodi ya ongezeo kimtaji (capital gains) wanapouziana makampuni hayo.
Mheshimiwa Spika, mfano mzuri ni wa kampuni za madini ambazo M hutumia sehemu kubwa ya uwekezaji wao kama mkopo (debt financing); njia hii huwezesha wawekezaji wenyehisa kupata faida mapema zaidi kuliko kuweka mtaji (share holders equity). Hii inatokana na ukweli kwamba riba huondolewa katika kukokotoa kodi ambayo kampuni hulipa. Katika kipindi cha miaka 2001-2009 kiwango cha kodi ambacho kingelipwa serikalini iwapo makampuni ya madini yangewekeza mtaji wa angalau 30% ya uwekezaji kwenye migodi yao kingelikuwa takribani dola za Kimarekani milioni.830.
Mheshimiwa Spika, mifano ya asilimia ya mikopo katika mitaji ya makampuni ya madini hapa nchini ni kama ifuatavyo (Chanzo Masha Mining Review Report); (i) Geita Gold mine 12,597,000 % (ii) Bulyanhulu Gold mine 791 % (iii) Resolute Gold mine 5088%.
Mheshimiwa Spika, kwa muundo huo wa mitaji ya makampuni haya matatu tu ni namna gani ambavyo sehemu kubwa ya fedha zinazotokana na faida wanayopata kwenye mauzo ya dhahabu huishia kulipia madeni na riba na hivyo kukosesha Serikali mapato. Hii kwa wataalamu wa kodi, inaitwa tax planning measures. Muundo huu wa mitaji ya uwekezaji itapelekea makampuni haya kutangaza hasara kila mwaka.
Mheshimiwa Spika, vile vile kwenye sekta ya mawasiliano, Vi kampuni ya Celtel International ilifungua kampuni huko Netherlands (Celtel Tanzania BV) ambayo ndio inamiliki Celtel Tanzania limited. Hivyo uuzaji wa Celtel kwenda Zain na baadaye kwenda Airtel haukulazimisha kubadilishwa kwa mmiliki wa Celtel Tanzania limited na hivyo kwa kutumia mikakati ya kiumiliki (ownership structure) kila mara kampuni hii ilipouzwa serikali haikuweza kukusanya kodi yake. Kwa mfano, kwenye mauzo ya Zain kwenda Airtel serikali ingeweza kukusanya dola za Kimarekani milioni 312.
Mheshimiwa Spika, kwenye sekta ya Viwanda, Kampuni ya Bia Tanzania ambayo inamilikiwa na SABMILLER nayo pia imeripotiwa kutumia njia ya kimkakati kukwepa kodi ikiwemo kusajili hatimiliki na hivyo kupata mrahaba ambao hautozwi kodi , mfano ni kwenye pombe aina ya CHIBUKU ambapo jina hilo limesajiliwa huko Netherlands na kampuni tanzu ya TBL. Inasemekana Tanzania imepoteza karibu dola milioni 2 kila mwaka kutokana na mpango huo.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni tunapendekeza hatua zifuatazo ili kuweza kukabiliana na ukwepaji huu wa kodi na hatimaye kuliongezea taifa mapato: (i) Kutunga sheria kwa kuimarisha zaidi sheria ya Kodi ya Mapato ya mwaka 2004 kwamba, mikopo ya makampuni kwenye uwekezaji, kwa sababu za kikodi, isizidi asilimia 70 ya mtaji wote uliowekezwa na hii ianze mara moja bila kujali mikataba iliyopo. (ii) Kutunga sheria kuhakikisha kwamba riba kwenye mikopo kutoka Makampuni yanayohusiana haitaondolewa kwenye kutoza kodi. (iii) Kuhakikisha kwamba mauziano ya Kampuni yoyote ambayo mali zake zipo Tanzania tunakusanya kodi ya asilimia 30 % kama ongezeko la mtaji (capital gains).
Kurekebisha Kodi za Mafuta Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani inapongeza hatua ya Serikali kuchukua wazo la Kambi ya Upinzani la kupunguza Kodi na tozo kwenye bidhaa za mafuta ili kupunguza bei ya bidhaa hizi na hivyo kupunguza ukali wa maisha kwa wananchi. Ingawa Serikali haijasema kiwango cha kodi kitakachoondolewa, tunapendekeza kuwa ushuru wa barabara (road toll) usipunguzwe ili kubakia na Fedha za kutosha kukarabati barabara ambazo tunazijenga kwa kasi. Tunapendekeza Ushuru wa bidhaa kwenye biadhaa za mafuta upunguzwe kwa asilimia 40 na tozo nyingine zote kwenye mafuta zipunguzwe kwa asilimia 40 pia.
Mheshimiwa Spika, tunapendekeza pia kufuta kabisa msamaha wa Kodi kwenye Mafuta kwa Kampuni za Madini na Kampuni za Ujenzi kwani imethibitika kuwa msamaha huu unapelekea upotevu mkubwa wa fedha za Umma. Takwimu zinaonyesha kuwa kupitia misamaha hii jumla ya lita 133m za dizeli ambazo ni sawa na asilimia 20 ya dizeli yote iliyoingizwa nchini, ziliingizwa nchini na kampuni 5 za migodi ya dhahabu na kampuni hizi zililipa dola laki mbili tu kama ushuru. Mafuta mengi yanayoingia kupitia msamaha huu hurudi kwenye soko na kuuzwa rejareja.
Misamaha hii ifutwe bila kujali mikataba iliyopo. Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapinga pendekezo la sasa la kuondoa msamaha wa kodi ya mafuta kwa kampuni za utafutaji ya mafuta na gesi. Msamaha huu hauna mantiki kwani kampuni za utafutaji mafuta na gesi kwa Mujibu wa Mikataba yao (Production Sharing Agreements) wataweza kurejeshewa gharama hizi mara baada ya mafuta na gesi kupatikana (Cost Oil).
Mheshimiwa Spika, kama tulivyosema hapo juu hatua hii ya kikodi ni ya dharura tu kwani bado inaweza kufanywa haina maana yeyote kwa kitendo cha bei za mafuta kupanda katika soko la Dunia. Hivyo tunahitaji njia endelevu; nayo ni kuhakikisha mafuta yanaagizwa kwa wingi na hivyo kupunguza gharama za usafirishaji. Mpango wa manunuzi ya mafuta kwa wingi (Bulk Procurement) umekuwa ukisemwa bila kutekelezwa kwa muda mrefu kutokana na nguvu kubwa ya rushwa waliyo nayo matajiri katika sekta ya mafuta. Ni lazima tuishinde nguvu hii hata kama itakuwa ni kwa baadhi yetu kupoteza maisha.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza Serikali kupitia Shirika la Umma la Mafuta (baada ya kurekebisha TPDC na kuwa na Mamlaka ya Udhibiti katika kutafuta na kuchimba mafuta na Gesi na Shirika la Kibiashara la Mafuta na Gesi), inunue hisa asilimia 50 zilizobakia za BP (T) Limited, kuweka mtaji wa kutosha na kufanya biashara ya mafuta.
Nchi nyingi duniani hutumia mashirika yake ya umma kwenye sekta ya mafuta kudhibiti Bei. Ukienda Dubai leo vituo vingi vya mafuta vinamilikiwa na Shirika la Umma. Vilevile, Malaysia, licha ya Petronas kushiriki katika kuchimba mafuta, lakini pia inamiliki vituo vya mafuta vya rejareja. Hii ndio hatua mwafaka ya kuchukua, ipo ndani ya uwezo wetu na itaongeza ushindani katika soko na hivyo kudhibiti upandaji wa bei kiholela wa bidhaa za mafuta. Kwa ufupi tunashauri BP (T) Limited imilikiwe na Serikali kupitia Shirika la Umma kwa asilimia 100 badala ya asilimia 50 ya sasa.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza pia kuwianisha viwango vya bei ya Mafuta ya taa na bei ya Mafuta ya diseli na petroli ili kudhibiti uchakachuaji wa mafuta ambao unaligharimu taifa fedha nyingi sana na kuleta uharibifu mkubwa sana.
Kurekebisha mfumo wa Kodi ya Mapato Mheshimiwa Spika, kupanda kwa gharama za maisha kwa Wananchi kumepunguza uwezo wa matumizi wa wananchi walioajiriwa na kulipwa mishahara ambayo inakatwa kodi (PAYE). Tunatambua kuwa kodi hii ni chanzo kikubwa cha Mapato kwa Serikali ambapo kwa mwaka huu wa Fedha kinatarajiwa kuingiza takribani shilingi bilioni 450 kutoka Idara ya Kodi za Ndani na Idara ya Walipa kodi wakubwa. Hata hivyo kuna haja ya kuangalia upya tax brackets: na kuzirahisisha kwa kuzipunguza na hata kuanza kufikiria kama kuna haja ya kuwa na Kodi mfuto (flat tax).
Mheshimiwa Spika, kwa mwaka huu wa fedha tunapendekeza Sheria ya Kodi ya Mapato ifanyiwe marekebisho na kushusha kiwango cha chini kabisa cha PAYE mpaka asilimia 9 na kiwango cha juu mpaka asilimia 27. Uamuzi huu utawezesha wananchi kubakia na fedha na hivyo kutumia katika uchumi na kukuza uzalishaji. Uamuzi huu utapunguza mapato ya Serikali kwa takribani shilingi bilioni 23 (asilimia 4 ya matarajio ya makusanyo ya kodi hii).
Mheshimiwa Spika, vile vile Kambi ya Upinzani inapendekeza kuwa mchakato uanze ili kila Mtanzania awe anajaza fomu za kodi (tax returns) kila mwaka. Kuna watu wengi sana ambao wanapata mapato makubwa lakini hawalipi kodi. Mfano, watu wenye nyumba za kupangisha mijini wanapata fedha nyingi sana na wengine hutoza kodi ya pangp kwa kutumia dola za Marekani lakini hawalipi kodi ya mapato. Watu hawa hutumia barabara na huduma nyingine za Umma ambazo gharama zake zatokana na kodi ilhali hawalipi kodi.
Kambi ya Upinzani inapendekeza kuanzishwa kwa Real Estate Regulatory Authority na kwamba kila mwenye nyumba ya kupangisha lazima atambuliwe na kulipa kodi inavyostahili.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inataka kila Mtanzania mwenye kipato alipie kodi ya kipato chake. Kulipa kodi ndio ishara ya uzalendo na ili raia aweze kuinyooshea kidole serikali yake lazima awe na uchungu na uchungu unapatikana kwa kulipa kodi.
Kurasimisha Biashara ndogo ndogo na za kati Mheshimiwa Spika, moja ya hatua ambayo imekuwa ikizungumzwa siku zote ni kupanua wigo wa kodi. Waheshimiwa wabunge wa kambi zote mbili na hata wataalamu mbalimbali wanarejea sana jambo hili. Imefikia wakati sasa kutekeleza jambo hili kwa vitendo kwa kuondoa vikwazo vinavyofanya Biashara ndogo na za kati (SMEs).
Biashara ndogo na za kati zinaunda sehemu kubwa ya shughuli za kiuchumi nchini na hivyo kuwa moja ya chanzo kikubwa cha Mapato ya Serikali. Katika utafiti uliofanywa na Shirika la Serengeti Advisers Limited imeonekana kuwa licha ya maboresho yanayofanywa na TRA bado wafanyabiashara wadogo na wa kati wanakutana na vikwazo vingi sana. Baadhi ya vikwazo ni pamoja na vitisho kutoka kwa maafisa wa TRA, urasimu na hata rushwa. Pamoja na vikwazo hivyo bado SMEs zimekuwa zikichangia kwa kiasi kikubwa kupitia kodi mbalimbali.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza kwamba ushauri wa Mradi wa kuboresha mfumo wa kodi (Tax Modernisation Project) ambao ulikuwa kwamba ipo haja ya kuainisha Kodi ya VAT na Presumptive Tax, utekelezwe. Tunashauri kuwa kodi anayotozwa mfanyabiashara ndogondogo kabla hajaanza kufanya biashara ifutwe kabisa. Uamuzi huu utapunguza mapato ya Serikali (Shilingi bilioni 18 kwa mujibu wa Kitabu cha Bajeti Vol. I) katika kipindi cha muda mfupi lakini itakuwa ni chanzo kikubwa sana cha mapato katika kipindi cha muda mrefu.
Ada ya Leseni za Biashara Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bunheni inaona kurejeshwa kwa leseni kwa biashara ndogo ndogo licha ya kuongeza mapato ya Halmashauri za Wilaya, Miji, Manispaa na Majiji kutarejesha ugumu wa kufanya biashara. Madhumuni ya kuondoa leseni yaliyofanywa mwaka 2003 bado yana maana. Tunashauri uamuzi huu uangaliwe upya. Msamaha wa Kodi kwenye Nyaya za Umeme Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani inapendekeza kufutwa kwa msamaha wa kodi kwenye orodha ya misamaha kwa nyaya za Umeme. Uamuzi huu utalinda viwanda vya ndani na kulinda ajira za Watanzania walioajiriwa kwenye viwanda vinavyotengeneza nyaya za umeme.
Muhtasari wa vyanzo nyongeza vya mapato kwa bajeti mbadala 2011/2012 (Katika shilingi za Kitanzania)
1. Kurekebisha Kodikatika Misitu bil.100 2. Kurekebisha misamaha ya kodi bil. 658 3. Mauzo ya hisa za Serikali bil.550 4. Kurekebisha Kodi Sekta ya Madini bil.240 5. Kuimarisha usimamizi wa mapato ya Wanyamapori bil. 81 6. Kuondoa msamaha wa ushuru wa mafuta Kampuni za Madini bil. 597.
Usimamizi wa Mapato katika Utalii bil. 68 8. Kuimarika kwa Biashara na EAC bil. 150 Jumla bil1905 SERA YA MATUMIZI Vipaumbele vya bajeti ya Matumizi. (i) Ukuaji wa uchumi vijijini (rural growth) kwa kuboresha miundombinu ya umeme, barabara na maji. Tunapendekeza kutumia shilingi bilioni 450 kila mwaka (Bilioni 150 kwa kila sekta) kwa miaka 5 mfululizo katika sekta hizi vijijini.
(ii) Barabara
(iii) Nishati (umeme na gesi asilia) kuhakikisha tunazalisha 360MW za umeme kila mwaka ili kufikia malengo ya Mpango wa Maendeleo wa miaka Mitano. Pia kuwekeza katika Bomba la Gesi kutoka Mtwara, matumizi ya Gesi kwenye nyumba za Dar es Salaam na mtambo wa kutengeneza Gesi (LPG extraction Plant).
(iv) Rasilimali watu (kuboresha Elimu na afya)
(v) Kuongeza Kima cha chini cha Mshahara kwa Wafanyakazi wa Umma mpaka Tshs 315,000 kwa Mwezi na kutoa motisha kwa Walimu wanaofundisha Vijijini kwa kuwapa Mshahara mara moja na robo ya wenzao wanaofundisha mijini.
(vi) Uchukuzi (reli, , bandari na Shirika la ndege )
(vii) Pensheni ya uzeeni.
(viii) Kuuza nje bidhaa za kilimo na mifugo zilizoongezewa thamani .
(ix) Kupunguza mzigo wa atumizi ya agari ya Serikali. Matumizi ya magari ya serikali yamekuwa mzigo mkubwa ana kwa walipa kodi wa Tanzania kwani yamekuwa yakinunuliwa magari ya thamani kubwa na ambayo mara zote yamekuwa yakitumia mafuta mengi. Nchi za Rwanda na Kenya wamefanikiwa kupunguza hali hiyo , kama vile kununua magari ambayo yanatumia mafuta kidogo.
Kwa upande wa Rwanda wameamua kuanzisha utaratibu wa kuwakopesha magari mawaziri na watendaji wakuu serikalini, na hii imesaidia sana katika kuthibiti matumizi ya magari hayo na hata mafuta. Kambi ya Upinzani inaitaka serikali itumie mfumo huu wa Rwanda katika kuthibiti matumizi.
MPANGO WA MAENDELEO WA TAIFA WA MIAKA MITANO. Mheshimiwa Spika, Kama taifa tumezindua mpango wa maendeleo wa Taifa wa miaka mitano 2011/2012 2015/2016 na jana bunge lako tukufu limeupitisha pamoja na mapendekezo yaliyotolewa na waheshimiwa wabunge. Mpango unahitaji wastani wa Shilingi Trilioni 8.6 kila mwaka ili kuutekeleza, na fedha zote hizi za utekelezaji wa mpango huu ni fedha za bajeti ya maendeleo.
Katika bajeti iliyosomwa na Waziri wa Fedha Mh. Mkullo bajeti ya maendeleo ni Shilingi Trilioni 4.9 tu ambayo ni sawa na asilimia 36.3 ya bajeti yote ya serikali kwa mwaka huu.
MheshimiwaSpika, ili kuanza kutekeleza mpango wa maendeleo kuanzia mwaka huu wa fedha, na iwapo tungesema fedha zote za maendeleo mwaka huu zitekeleze mpango huu, ingekuwa ni asilimia 56.9 ya fedha zinazohitajika kuutekeleza mpango kwa mwaka.
Hii inaonyesha kuwa serikali haina nia ya dhati ya kuutekeleza mpango huu wa kitaifa. Kushindwa kutenga fedha za kutekeleza mpango huu kwa mwaka huu, kutapeleka mzigo mkubwa wa bajeti ya mpango huu katika mwaka ujao wa fedha.
Kambi ya upinzani inaona kuwa kuna ulazima wa kuanza kutekeleza baadhi ya miradi ya maendeleo katika mwaka huu wa fedha.
1. Mheshimiwa Spika, wakati Waziri wa fedha Mhe. Mustafa Mkullo akitaja kuwa kipaumbele cha kwanza cha bajeti ya mwaka huu ni kumaliza tatizo la Umeme na hivyo kutamka kwamba ametenga shilingi bilioni 537, upembuzi uliofanywa na Kambi ya Upinzani kwenye vitabu vya bajeti (Kitabu Namba II na IV fungu la 58) vilivyotolewa na serikali, umebaini kuwa Wizara ya Nishati na Madini imetengewa jumla ya shilingi bilioni 402.4.
Fedha hizo zimegawanywa katika mafungu ya Matumizi ya kawaida shilingi bilioni 76.95 na kwa upande wa bajeti ya Maendeleo zimetengwa shilingi bilioni 325.4. Shilingi bilioni 325 zilizotengwa katika Bajeti ya Maendeleo ya Wizara ya Nishati na Madini zinatosha kwa mradi mmoja tu wa umeme wa 160MW, 100 Dar es Salaam na 60 Mwanza. Hakuna mradi wowote mpya wa umeme unaoonekana katika Bajeti hii.
Mheshimiwa Spika, ili kufikia malengo ya mpango wa kwanza wa maendeleo wa miaka mitano, katika uzalishaji umeme ambapo kama taifa tumepanga kuzalisha megawati 1788 za ziada kutoka MW 1034(installed capacity) zilizopo sasa, tunahitaji kuzalisha wastani wa MW 358 kila mwaka kwa miaka mitano.
Basi, ukiondoa mradi wa MW 160 ambao tayari umeanza na umetengewa fedha katika bajeti ya mwaka huu, tunahitaji mradi mwingine wa angalau MW 200 ndani ya mwaka huu wa fedha. Mradi ambao unaweza ukatekelezwa kwa haraka ni mradi wa Kiwira awamu ya kwanza MW 200. Taasisi za NSSF na STAMICO zimeonyesha nia ya kutekeleza mradi huo bila ya kutegemea fedha ya bajeti ya serikali.
Kambi ya Upinzani inapendekeza mradi huu kuingizwa katika utekelezaji ndani ya mwaka huu wa fedha. Kambi ya Upinzani pia inapendekeza kutenga fedha za ndani kutekeleza mradi wa njia za kusafirisha umeme huu kutoka Kiwira mpaka Mbeya na usambazaji huu utekelezwe na TANESCO.
Mheshimiwa Spika, miradi iliyosalia ya Mchuchuma na Ngaka (Makaa ya Mawe), Mtwara Somanga Fungu na Kinyerezi ( gesi asilia) na Ruhudji (Maji) ielekezwe kwa taasisi zilizoainishwa kwa ajili ya utekelezaji na serikali kuingia makubaliano na taasisi hizo ili kuhakikisha utekelezaji wake unafanyika kwa wakati.
Mheshimiwa Spika, madhara ya ukosefu wa umeme kwenye Uchumi wa Taifa ni makubwa sana. Mamlaka ya Mapato tanzania ilinukuliwa ikisema kuwa Mgawo wa Umeme uliotokea mwanzoni mwa mwaka huu unaweza kuikosesha mapato ya zaidi ya Shilingi bilioni 840. Tumeona juhudi za Kamati ya Bunge ya Nishati na Madini katika kutafuta ufumbuzi wa Tatizo la Umeme lakini juhudi hizi hazionekani upande wa Serikali na hasa Wizara ya Nishati na Madini.
Mheshimiwa Spika, imefikia wakati sasa kutangaza kuwa Umeme ni janga la Taifa na kwamba Bunge lipitishe Azimio la Uzalishaji wa Umeme kwa viwango vya Mpango wa Maendeleo na kuweka adhabu ya kumfukuza kazi Waziri iwapo miradi hiyo haitakuwa imekamilika kila mwaka. Kamati ya Bunge na Nishati na Madini iwe inatoa Taarifa mara mbili kwa mwaka (Bunge la Mwezi wa Novemba na Bunge la Mwezi Februari) kuhusu maendeleo ya Miradi ya Umeme na kama malengo hayajafikiwa Kamati itoe Azimio la kutokuwa na imani na Serikali.
Uwekezaji kwenye Gesi Asilia Mheshimiwa Spika, Inafahamika kuwa nchi yetu imejaaliwa kuwa na gesi asilia nyingi sana. Tafiti zinaonyesha kuwa hivi sasa kuna ?zaidi ya 12tr cf ya Gesi na utafutaji bado unaendelea. Ndani ya Miaka michache ijayo nchi yetu itakuwa moja ya mataifa makubwa yenye gesi asilia nyingi sana. Hata hivyo hali hii haionekani katika mipango ya Serikali na viongozi wa kisiasa na hata wataalamu hawaliandai Taifa kwa hali hii. Madhara yake ni kuwa itakapofika siku ya siku tutaingia kwenye migogoro kama tuliyoshuhudia katika sekta ya madini.
Kambi ya Upinzani inashangazwa na habari kwamba toka gesi ya Mkuranga igunduliwe mwaka 2007 mpaka sasa hakuna mradi wowote umeanzishwa kunyonya gesi hii na kuitumia kuzalisha utajiri kwa Taifa. Tunapendekeza kuwa Mradi wa Ujenzi wa Bomba la Gesi kutoka Mtwara ambalo pia litapita Mkuranga uwe ni kipaumbele cha juu kabisa cha nchi. Mradi huu utekelezwe kwa nguvu kama ilivyokuwa kwa Mradi wa Maji wa Ziwa Victoria. Bomba hili lijengwe kwa kushirikiana na Sekta Binafsi na lifike Tanga na Mwanza ndani ya kipindi cha miaka mitano ijayo. Ni lazima tuamue mambo makubwa na tuyafanye. Hili tunaweza kulifanya na tulifanye.
Mheshimiwa Spika, katika suala hili la kuandaa Taifa kwa ajili ya kuwa Taifa lenye kuzalisha gesi na Bidhaa zitokanazo na gesi, Kambi ya Upinzani inashauri kuwa uanzishe Chuo Kikuu Cha Mtwara. Chuo hiki kijikite kuwaandaa Watanzania katika utaalamu wa utafutaji, uchimbaji na usimamizi wa sekta ya Mafuta na gesi.
Mheshimiwa Spika, kamamoja ya njia ya kupunguza matumizi ya umeme majumbani na hivyo kuhakikisha umeme wa kutosha unabakia kwa ajili ya matumizi ya uzalishaji viwandani, Kambi ya Upinzani inapendekeza kwamba miradi miwili muhimu ya gesi kwa ajili ya matumizi ya majumbani ianze ndani ya mwaka huu wa fedha; nayo ni: Mradi wa gesi ya LPG kwa ajili kujaza gesi kwenye mitungi na Mradi wa kusambaza gesi majumbani katika jiji la Dar es salaam. Miradi yote hii itatekelezwa na shirika la maendeleo ya gesi na mafuta nchini TPDC.
Hata hivyo Kambi ya Upinzani inakumbushia pendekezo la kamati ya Bunge ya Mashirika ya Umma kuhusu kuifanyia marekebisho TPDC kwa kuigawa na kuunda mamlaka ya mafuta na gesi ambayo itahusika na kutoa vibali na leseni na kusimamia utafutaji na uchimbaji mafuta na gesi (upstream regulator) na kampuni itakayohusika na biashara ya mafuta na gesi.
Ukuzaji wa Uchumi Vijijini Mheshimiwa Spika, ni dhahiri kuwa uchumi wa nchi yetu umekuwa ukikua kwa kasi ya kuridhisha katika kipindi cha miaka kumi iliyopita. Hata hivyo ukuaji huu wa uchumi haujaweza kupunguza umasikini wa Watanzania kwa kiwango cha kuridhisha na cha kujivunia. Mara mbili viongozi wetu wakuu wa nchi (Rais na Waziri Mkuu) wamehojiwa na vyombo vya habari na kukiri kuwa hawajui kwa nini Watanzania ni masikini. Kwa wachumi wengi na kwa kasi hii ya ukuaji wa uchumi jibu ni hilo hilo. Kwamba unakuwaje na Uchumi unaokua kwa wastani wa asilmia 7 kwa miaka kumi bila kupunguza Umasikini?
Hiki ni kitendawili na chemshabongo. Hata hivyo tafiti mbalimbali zinazotufahamisha kwamba kwa miaka kumi hatujawekeza vya kutosha katika uchumi wa vijijini; na ndio maana hatuoni faida za uchumi wetu kukua. Uwekezaji mkubwa na hasa uliofanywa na sekta binafsi umekuwa ukifanywa katika uchumi wa mijini. Serikali inapaswa kufanya uamuzi wa makusudi kuwekeza katika miundombinu ya uchumi wa vijijini.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani kupitia bajeti hii mbadala imeleta mapendekezo ambayo inaamini kuwa kwa kiasi kikubwa kwa kipindi cha miaka mitano ijayo itasaidia kujibu kitendawili hiki na itaondoa matatizo makubwa yanayotukabili ya umasikini uliokithiri vijijini na kusababisha vijana wengi kukimbilia mijini.
Mheshimiwa Spika, katika mkakati wetu wa kufanikisha mpango wa kuondoa umasikini ni kuzifanya Halmashauri zetu za Wilaya kutayarisha kitu kinachoitwa (District Economic Development Master Plan) Mpango Mama wa Maendeleo ya Kiuchumi wa Wilaya ambapo kila halmashauri kupitia mpango wake itatengeneza ajira zisizopungua 2000 kwa mwaka.
Mheshimiwa Spika, mpango huu utasaidia kuondoa dhana ambayo imeenea kwa watendaji ngazi za mikoa na wilaya kukaa mkao wa kupokea fedha na kutumia tu toka Serikali Kuu. Mikoa na wilaya zitatumia fursa zilizopo katika maeneo yao ili kuondoa matatizo yanayowakabili wananchi wao kuliko kusubiri kupelekewa wawekezaji toka Kituo cha Uwekezaji, ambapo Halmashauri zingeweza kuingia ubia na mwekezaji husika. Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani katika kufanikisha mpango huo tumeleta vipaumbele sita (6) na kila kipaumbele kitasaidia kuinua uchumi wa wananchi waishio vijijini.
Mheshimiwa Spika, baadhi ya vipaumbele ambavyo tumevipanga ni sawa na vilivyopendekezwa na Serikali , tofauti iliyopo ni jinsi ya kuvitekeleza ili viweze kuleta tija zaidi kwa uchumi wa nchi hii. Mheshimiwa Spika, kipaumbele chetu cha kwanza kabisa ni kuwezesha ukuaji wa sekta za uzalishaji na hasa ukuaji wa uchumi wa vijijini (rural growth). Kambi ya Upinzani inakichukulia kipaumbele hiki kama tiba halisi ya kuwaondolea umasikini Watanzania waishio vijijini kwa kuwa asilimia kubwa ya Watanzania wanaoishi vijijini maisha yao yanaendeshwa na shughuli zinazohusiana na kilimo.
Mheshimiwa Spika, katika kutimiza azma ya kuinua maisha yao, miundombinu ya barabara na umeme itachochea ujenzi wa viwanda vidogovidogo vya kuongeza thamani za bidhaa zizalishwazo vijijini. Ni dhahiri pia kwamba asasi za fedha zitaenda zenyewe kutumia fursa mpya kufanya biashara, shughuli mpya za uzalishaji vijijini itasaidia kupunguza uhamiaji wa vijana wetu kwenda mijini.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani inaamini kuwa kwa njia hii tutafanikiwa kuondoa umasikini uliokithiri na pia kuiondoa nchi yetu kwenye hatari ya kuwa taifa la wachuuzi. Pendekezo kubwa katika kuchochea ukuaji wa uchumi wa vijijini ni la kupeleka vijijini shilingi bilioni 450 kila mwaka kwa miaka mitano mfululizo katika sekta za barabara za vijijini, umeme vijijini na maji vijijini. Fedha hizi zitagawiwa kwa Halmashauri za Wilaya (sio miji, manispaa na majiji) kulingana mahitaji ya sekta husika kwa Wilaya husika ya Vijijini. Tunaweza kufikiria kuanzisha Mamlaka ya Maendeleo vijijini (Rural Development Authority) ambayo itasimamia Mpango huu utakaotekelezwa na Halmashauri za Wilaya chini ya Ofisi ya Waziri Mkuu.
Bandari Mheshimiwa Spika, katika kuhakikisha Tanzania inatumia vizuri fursa ya jiografia yake ya kuwa na ukanda mrefu wa bahari, Kambi ya Upinzani inapendekeza upanuzi wa Bandari ya Dar es Salaam na Tanga kwa kutumia Ushirikiano wa Sekta Binafsi na ya Umma (Private Public Partnership (PPP)) unakamilika haraka ikiwa ni pamoja na kuimarisha bandari ya Mtwara. Kwa njia hii tutawavutia wafanyabiashara wa nchi ambazo hazina bandari kupitisha mizigo yao katika bandari yetu.
Mheshimiwa Spika, Reli ya Kati ni kichocheo kikubwa sana cha uchumi kwa wananchi wanaoishi katika mikoa ambamoya reli hiyo, pia kuwa kiunganishi kikubwa kati ya bandari na nchi ambazo hazina bandari, hivyo basi jambo la kwanza ni kuiboresha reli ya sasa ili ifanye kazi kwa uwezo mkubwa kusafirisha abiria na mizigo mpaka hapo fedha za kujenga reli mpya yenye mataruma ya kisasa itakapopatikana. Ili kutimiza azima hiyo tumetenga kiasi cha Tsh.bilioni100 kuliwezesha shirika la Reli Tanzania kufanya kazi yake ya msingi ya kusafirisha mizigo na abiria.
Hata hivyo uendelezaji wa Mradi wa Mchuchuma na Liganga unataka kuwepo kwa reli itakayounganisha Wilaya ya Ludewa na Bandari ya Mtwara. Kambi ya Upinzani inapendekeza kuwa pembuzi yakinifu wa Reli hii kama ulivyoainishwa katika Mpango wa Maendeleo wa Taifa uanze kufanyika mwaka huu na mchakato wa Ujenzi wa Reli hii uanze sambasamba na kuanza kwa mradi wa kuchimba chuma na makaa ya mawe. Mheshimiwa Spika, usafiri wa anga ni kiunganishi kikubwa kati ya Watanzania na wale wa ughaibuni na kichocheo kikubwa cha utalii.
Hivyo basi, Kambi ya Upinzani inapendekeza Shirika letu la Ndege lirudi tena kwenye biashara. Tumeweka sh. bilioni200 kulifufua upya shirika la ndege la ATC. Hata hivyo, tunashauri kwamba Serikali iangalie uwezekano wa kurekebisha umiliki wa Shirika la Ndege la Taifa kwa kuhusisha Taasisi za Umma ambazo zinafaidika na kuwepo kwa Shirika mara moja.
Kwa mfano, Shirika la Ndege linatarajiwa kukuza utalii wa nchi hivyo mashirika kama TANAPA na NCAA yanaweza kuelekezwa kuwekeza mtaji katika Shirika la ATCL na kumiliki asilimia zisizozidi 30 za Shirika. Badala ya Mashirika haya kupeleka tozo ya asilimia 10 ya mapato yao Hazina, fedha hizi zinaweza kuwekezwa katika ATCL kwa kipindi cha miaka kadhaa na hivyo kulirejesha Shirika katika biashara.
Tunashauri wazo hili liangaliwe kiufundi kama linaweza kuleta tija. Usimamizi wa mashirika ya umma Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inakubaliana na Serikali kuhusu hatua za kuiimarisha Ofisi ya Msajili wa Hazina ili iweze kusimamia vema Mashirika ya Umma. Ni wazi kwamba kuna Mashirika ya Umma ambayo iwapo yakisimamiwa vizuri yataweza kufanya kazi kwa faida na hivyo kuondoa mzigo wa ruzuku za Serikali kwenda kwa Mashirika ya Umma. Vile vile Kambi ya Upinzani Bungeni inapongeza pendekezo la kuanzisha Mfuko wa Uwekezaji wa Taifa kwa ajili ya kutoa Mitaji kwa mashirika ya mmma. Hatua hii itasaidia sana.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza kufanya marekebisho ya Sheria zifuatazo katika Sheria ya Fedha ya 2011 kwa ajili ya kuboresha ufanisi wa Mashirika ya Umma.
1. Sheria ya Mashirika ya Umma ya mwaka 1992 ili kuiboresha na kutamka wazi wazi mamlaka ya Ofisi ya Msajili wa Hazina katika kusimamia Mashirika ya Umma ambayo Serikali ina hisa zaidi ya Asilimia Hamsini ikiwemo kutoa Mamlaka kwa Msajili wa Hazina kusimamia Waraka anazotoa kwa Mashirika na pia kutungwa kanuni zitakazopelekea kuwepo kwa Mfumo wa Maadili ya Utawala Bora (CODE OF CORPORATE GOVERNANCE FOR PUBLIC CORPORATIONS).
2. , Sheria iliyounda Consolidated Holdings Badiliko hili litaipa uhai wa moja kwa moja Shirika hili na v kulipa jukumu la kusimamia mashirika ya umma ambayo Serikali ina hisa chini ya asilimia 50. Lengo la pendekezo hili ni kuhakikisha kuwa Hisa za Serikali katika makampuni binafsi zinasimamiwa ipasavyo na kwamba CHC iwe kweli ni Holding Company ya Serikali kwa hisa hizi. Kwa sasa hisa hizi zinasimamiwa na Msajili wa Hazina.
Pendekezo letu ni kutenganisha majukumu haya ili kuleta ufanisi na hasa ukizingatia kuwa CHC bado itakuwa inamilikiwa na Msajili wa Hazina kwa asilimia 100. Uamuzi huu ukitekelezwa utairahisishia sana Kamati ya Bunge ya Mashirika ya Umma kuwa na jicho la kiusimamizi kwa mitaji ya Serikali kwenye Kampuni binafsi kwani CHC hutokea mbele ya Kamati ya POAC baada ya kukaguliwa na CAG.
Pensheni kwa wazee Mheshimiwa Spika, Tanzania ina mfumo wa pensheni kwa wastaafu ambao unasimamiwa na Mifuko Kadhaa ya Pensheni hapa nchini. Hata hivyo kuna changamoto kubwa kwamba Serikali inadaiwa fedha nyingi na mifuko hii hali ambayo tunadhani inahatarisha maisha ya wastaafu. Kwa mfano, Serikali inadaiwa na Shirika la PSPF na iliahidi kuanza kulipa deni la shilingi bilioni 700 lakini bado haijalipa. Vile vile Serikali bado haijasaini mkataba wake na Shirika la NSSF kuhusu ujenzi wa Chuo Kikuu cha Dodoma.
Tunashauri Serikali itimize wajibu wake huu ili kuifanya mifuko iendelee kutumikia Taifa na kuwekeza kwenye miradi mikubwa kwa maendeleo ya nchi. Tunashauri pia kuwa Serikali iangalie uwezekano wa kufanya marekebisho katika Mfumo wa Pensheni na kuunganisha mifuko iliyopo na kubakia na mifuko miwili tu, mmoja kwa ajili ya Sekta ya Umma na Mwingine kwa ajili ya Sekta Binafsi na sekta isiyo rasmi. Hivi sasa nchini kuna jumla ya wanachama 1,073,444 kwenye mifuko ya Pensheni (NSSF 506,218. PSPF 298,046. PPF 160,068. LAPF 73,833 na GEPF 35,279) ambayo ni sawa na asilimia 2.4 tu ya Watanzania wote. Hiki ni kiwango kidogo sana kuhudumiwa na mifuko mitano ya Hifadhi ya Jamii.
Mheshimiwa Spika, licha ya Udhaifu huu pia Tanzania haina mfumo wa Pensheni kwa Wazee ambao hawakuwa waajirwa kwenye Serikali au ashirika ya mma. Wazee wakulima ambao wamechangia kwa kiwango kikubwa katika uchumi kupitia kilimo hawamo kwenye mfumo wa Pensheni na hivyo kusababisha kero kubwa kwa wazee wengi ambao ndio wanalea wajukuu huko vijijini kufuatia vijana wao wengi kupoteza maisha kwa magonjwa kama Ukimwi.
Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza kuanzishwa kwa Pensheni kwa Wazee. Maelezo ya ziada kuhusiana na mfumo huu wa Pensheni atayatoa Waziri Kivuli wa Kazi na Ajira atakapokuwa anawasilisha maoni ya Kambi ya Upinzani kuhusu Wizara husika.
HITIMISHO
Mheshimiwa Spika, Baada ya Maelezo hayo sasa napendekeza Sura ya Bajeti ya Nchi iwe kama inavyoonekana katika Jedwali hili hapa chini. Naomba Bunge lako tukufu lijadili Hoja ya Waziri wa Fedha kuhusu Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa kuzingatia maoni haya ya Kambi ya Upinzani Bungeni.
SURA YA BAJETI MBADALA KWA MWAKA WA FEDHA 2011/2012 [TABLE="class: MsoNormalTable"]
[TR]
[TD] MAPATO
[/TD]
[TD] .ShT Bilioni [/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"] Mapato ya Ndani[/TD]
[TD="width: 138"] 8,681.[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"] Mapato ya Halmashauri[/TD]
[TD="width: 138"] 351.[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"] Mikopo na Misaada ya nje[/TD]
[TD="width: 138"] 3,924.[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"] Mikopo ya Ndani
[/TD]
[TD="width: 138"] 1,204.[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"]
[/TD]
[TD="width: 138"]
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"] JUMLA YA MAPATO[/TD]
[TD="width: 138"] 14,160[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
[TABLE="class: MsoNormalTable"]
[TR]
[TD] MATUMIZI[/TD]
[TD] .ShT Bilioni[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 271"] Matumizi ya Kawaida[/TD]
[TD="width: 102"] 7,913[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 271"] Matumizi ya Maendeleo[/TD]
[TD="width: 102"]
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 271"] i. Fedha za Ndani:- 3,193[/TD]
[TD="width: 102"]
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 271"] ii. Fedha za nje:- 3,054
[/TD]
[TD="width: 102"] 6,247[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 271"] JUMLA MATUMIZI[/TD]
[TD="width: 102"] 14,160[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Mheshimiwa Spika, Mmoja wa viongozi duniani ninaowaheshimu sana ni pamoja na Tun Dkt. Mahathir Mohamad, Waziri Mkuu Mkuu wa zamani wa nchi ya Malaysia na rafiki mkubwa wa Mwalimu Nyerere. Ninapenda kumaliza hotuba yangu kwa kunukuu maneno yaliyopo ukurasa wa nyuma wa Kitabu chake A doctor in the house: Nanukuu Viongozi wachache wameweza kubadili uchumi wa nchi zao kutoka uchumi unaotegemea kilimo tu mpaka kuwa na uchumi wa viwanda - wachache zaidi wameweza kufanya hivi katika kipindi cha miongo miwili tu.
Dkt Mahathir aliposhika madaraka ya nchi yake mwaka 1981, Malaysia ilikuwa ni nchi ambayo zaidi ya nusu ya raia wake (asilimia 56) waliishi katika dimbwi la umasikini. Alipoachia madaraka mwaka 2003 Malaysia ilikuwa na asilimia 3 tu ya rraia wake wanaoishi katika dimbwi la umasikini.
Mheshimiwa Spika, Malaysia iliweza kwa sababu viongozi waliweza kuwa na mwono wa mbali, kufanya maamuzi na kuyasimamia kwa makini. Ninaamini kuwa Tanzania inaweza kufanya vizuri zaidi ya Malaysia kama sisi sote viongozi tukiamua kuweka maslahi ya nchi mbele, kuweka malengo makubwa, kufanya maamuzi na kutekeleza maamuzi hayo kwa dhati na makini Kila mtu akitimiza wajibu wake, Tunaweza.
Tukiacha kuwa Taifa la walalamikaji, Tunaweza. Tukiendeleza Umoja wa Kitaifa, mshikamano na kulinda Haki za raia, Tunaweza. Ninaamini, Tunaweza!
Mheshimiwa Spika, Naomba kuwasilisha
UTANGULIZI
Mheshimiwa Spika, Kwanza namshukuru Mwenyezi Mun kwa kunipa afya njema na kuniwezesh kusimama hapa mbele ya Bunge hili, kuwasilisha Maoni na Mapendekezo ya Kambi ya Upinzani kuhusu hali ya uchumi ya nchi yetu na bajeti kwa mwaka 2011/2012 kwa mujibu wa kanuni za Bunge, kanuni ya 96(6).
Mheshimiwa Spika, Naomba kwa niaba ya waheshimwa wabunge wote wa Kambi ya Upinzani ambao hawakupata nafasi ya kushiriki au kutoa rambirambi zao kwako kwa msiba mkubwa uliokupata wa kuondokewa na Mama yako mpenzi, nifanye hivyo kwa niaba yao.
Mheshimiwa Spika, Kabla ya kuanza kutoa mtazamo wetu naomba nikishukuru chama changu cha Demokrasia na Maendeleo CHADEMA, viongozi wangu wakuu wote, kwa juhudi kubwa tunazozifanya ili kuhakikisha Watanzania wanaelewa maana halisi ya wananchi kuwa na mamlaka kwa Serikali waliyoiweka madarakani kwa njia ya kura.
Vile vile na kwa umuhimu wa kipekee namshukuru Kiongozi wa Upinzani Bungeni Mhe. Freeman Aikael Mbowe (Mb) kwa kuniteua kuwa Waziri Kivuli wa Wizara hii nyeti katika uchumi na maendeleo ya nchi. Kama ilivyo ada yangu, nitaifanya kazi hii kwa uaminifu, uadilifu na umakini mkubwa sana.
Mheshimiwa Spika, Aidha, namshukuru Mheshimiwa Christina Mughwai (Mb) Naibu Msemaji Mkuu wa Kambi, Wizara ya Fedha, kwa ushirikiano wake pamoja na timu nzima ya Kambi ya Upinzani kwa kazi yao kubwa waliyoifanya katika maandalizi ya hotuba hii. Napenda kuwashukuru kwa dhati kabisa Watanzania waliotupatia maoni mbalimbali kupitia social media kama facebook, twitter na hata wengine kwa kupitia ujumbe mfupi wa sms.
Maoni yao yamesaidia kuboresha Hotuba hii na pia kuimarisha ushiriki wa wananchi katika kutengeneza sera za nchi. Mheshimiwa Spika, Nitakuwa sijatenda haki kwa wananchi wa Jimbo la Kigoma Kaskazini kama sitawashukuru kwa imani kubwa waliyo nayo kwangu, nami nawaahidi kuwa nitaitunza na kuiheshimu imani yao kwangu, kuendelea kushirikiana nao kuleta maendeleo katika Jimbo na Mkoa wetu na mwisho kukifanya CHADEMA kuwa chama tawala hapo mwaka 2015. Asanteni sana.
Mheshimiwa Spika, bajeti ya Nchi ni nyenzo (instrument) ya maendeleo. Sio suala la urari tu wa Mapato na Matumizi. Ni namna ya kutumia rasilimali chache tulizo nazo kwa ajili ya kutengeneza rasilimali nyingi zaidi na hatimaye kuboresha maisha ya wananchi na kujenga Taifa imara. Hivyo basi, Bajeti inahusu namna ya kukusanya na kutumia pesa za wananchi kwa manufaa yao ya pamoja. Kwa bahati mbaya, mchakato wa kuamua namna ya kuzitumia, kuzisimamia na kuhakikisha kuwa pesa hizo zinaenda zinakotakiwa kwenda ni mgumu kwa wananchi wa kawaida kuweza kushiriki. Hii inatokana na ukweli kuwa sehemu kubwa ya taarifa zinazohusiana na bajeti huwa haziwekwi wazi kwa umma, na hata zile zinazopatikana huwa katika hali iliyo ngumu kueleweka.
Hivyo, wananchi wengi huwa hawana fursa ya kushiriki katika michakato ya bajeti. Kwa ujumla, michakato mingi rasmi huwa haiko wazi kwa wananchi. Hata hivyo, juhudi zilizoanza sasa za kutaka kuanzisha Ofisi ya Bajeti ya Bunge zitasaidia sana kuweka uwazi katika bajeti ya nchi na hivyo kuweka urahisi wa wananchi kushiriki katika mchakato.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani imekuwa ikiitaka Serikali kuweka vitabu vya bajeti katika mfumo rahisi unaoweza kueleweka na kufuatiliwa na wananchi wengi, lakini suala hilo limekuwa gumu kufanyika. Nina matumaini kuwa kwa miaka ijayo na hasa baada ya kuanzisha Ofisi ya Bajeti ya Bunge, vitabu vya Bajeti vitakuwa vinapatikana mapema na kwa njia rahisi.
Mheshimiwa Spika, tunaamini kuwa ushiriki mkubwa zaidi wa umma na uchunguzaji wa utungaji na utekelezaji wa Bajeti utaboresha uwajibikaji na kuziba mianya zaidi ya ufisadi na matumizi mabaya ya rasilimali za nchi.
Mheshimiwa Spika, Mahatma Gandhi aliwahi kusema Mabadiliko ya kidemokrasia hayawezekani iwapo hatupo tayari kusikiliza upande mwingine. Tunafunga milango ya kufikiri wakati tunapokataa kuwasikiliza wapinzani wetu, au baada ya kuwasikiliza tunawafanyia mzaha.
Kutokuvumiliana kunapokuwa ndio mazoea, tunajiweka katika hatari ya kutokujua ukweli. Kambi ya Upinzani ilitoa maoni yake ya mwelekeo wa bajeti na kuainisha mambo kadhaa itakayoyapendekeza katika Bajeti yake Mbadala. Mambo hayo ni pamoja na;
i. Kupunguza misamaha ya Kodi ili isizidi 1% ya Pato la Taifa.
ii. Kupunguza kodi na tozo kwenye Mafuta ya Petroli na Dizeli ili kupunguza mfumuko wa Bei na ukali wa maisha kwa wananchi.
iii. Kufanya Marekebisho makubwa katika mfumo wa malipo Serikalini hususan kuondoa Posho za vikao (sitting allowances) kwa watumishi na viongozi wote wa Umma
iv. Kuelekeza sehemu ya tozo ya kuendeleza ujuzi (Skills Development levy) kwenye Bodi ya Mikopo ya Wanafunzi wa Elimu ya Juu. Mheshimiwa Spika, katika Hotuba ya Waziri wa Fedha na Uchumi, baadhi ya mambo haya yalizingatiwa na kupewa kipaumbele. Ninachukua fursa hii kumpongeza Waziri mwenzangu kwa kusikiliza maoni yetu kwenye baadhi ya mambo hayo na hivyo kuonyesha kwa umma moja ya faida ya mfumo wa vyama vingi. Tunataraji kuwa Serikali itaendelea kusikiliza maoni yetu na kuyafanyia kazi.
Changamoto hii na kwa uzito ule ule pia ipo kwetu sisi wa Kambi ya Upinzani kusikiliza pia maoni ya Serikali. Ni kwa namna hii ndio tutajenga Taifa la watu walio huru, lenye demokrasia, usawa na haki, na lenye kutoa fursa kwa wananchi wake. TATHIMINI YA HALI YA UCHUMI.
Mheshimiwa Spika, ninapopitia Hali ya Uchumi ili kutoa maoni ya Kambi ya Upinzani Bungeni ni vema tulijue Taifa letu kwa takwimu Chache.
Mheshimiwa Spika, Pato la Taifa limefikia shilingi trilioni 32 na hivyo Pato la wastani la kila mtu kuwa shilingi 770,000. Tanzania ina takribani wananchi 42 milioni na kati ya hao milioni 11 wapo kwenye taasisi za Elimu kwa maana ya Shule za Msingi, Sekondari, Vyuo vya Ufundi na Vyuo vya Elimu ya Juu! Kwa hiyo Robo ya Watanzania wanasoma hivi sasa na wakimaliza wanataraji kupata ajira kwa kuajiriwa au kujiajiri.
Mheshimiwa Spika, mwaka 2010 Watanzania 19 milioni walikuwa wanatumia simu za mkononi na hivyo kufanya asilimia 45 ya Watanzania
kuwa na simu na kuliweka Taifa katika nafasi ya juu kabisa duniani ya matumizi ya simu. Asilimia 64 ya Watanzania wanapata maji safi na salama mijini na asilimia ?hupata huduma hii vijijini. Asilimia 14 ya Watanzania wanapata huduma ya umeme na kwa vijijini ni asilimia 2 tu.
Mheshimiwa Spika, asilimia 33.4 ya Watanzania wanaishi chini ya mstari wa umasikini na kwa waishio vijijini ni asilimia 37.4 wakati asilimia 16.2 tu ya Watanzania waishio Dar es Salaam wanaishi chini ya mstari wa Umasikini. Wakati tofauti ya kipato kwa Watanzania ni asilimia 35, matajiri wa juu asilimia 20 wanamiliki asilimia 42 ya Pato la Taifa (consumption expenditure) na masikini wa chini kabisa asilimia 20 wanamiliki asilimi 7 tu ya Pato la Taifa.
Mheshimiwa Spika, katika taarifa ya Hali ya Uchumi wa Taifa katika mwaka 2010/11 iliyosomwa hapa Bungeni inaonyesha kuwa katika mwaka 2010/11 Pato halisi la Taifa lilikuwa kwa kiwango cha asilimia 7.0 ikilinganishwa na ukuaji wa asilimia 6.0 mwaka 2009/10. Taarifa inaonyesha kuwa ukuaji huu wa uchumi ulitokana na kuchangiwa zaidi na kuongezeka kwa viwango vya ukuaji katika shughuli za kiuchumi zenye mchango mkubwa katika Pato la Taifa na hasa Kilimo, Biashara na matengenezo na ujenzi.
Mheshimiwa Spika, pamoja na taarifa hiyo ukweli ni kuwa ukuaji wa viwango vya juu ulionekana zaidi kwenye sekta za Mawasiliano (22.1%), ujenzi (10.2%), umeme na gesi (10.2%), fedha (10.1%) na uzalishaji viwandani (7.9%). Hata hivyo, pamoja na ukuaji wa sekta hizi, mchango wake katika Pato la Taifa ni mdogo kulingana na kiwango cha ukuaji wa sekta husika kwa mwaka 2010/11.
Mheshimiwa Spika, Taarifa ya Hali ya Uchumi inaonyesha kuwa pamoja na sekta kadhaa kukua lakini bado hazijaongeza mchango wake katika ukuaji wa Pato la Taifa ukilinganisha na ukuaji wa sekta husika. Kwa mfano, sekta ya mawasiliano imekuwa kwa asilimia 22.1 ila mchango wake katika Pato la Taifa ni asilimia 2.1 tu, shughuli ndogo za hoteli na migahawa ukuaji wake ulikuwa 6.1 lakini mchango wake katika ukuaji wa pato la taifa ni 2.3% tu. Hii ina maana kuwa sekta hizi hazina uhusiano wa moja kwa moja (strong linkages) na ukuaji wa uchumi na katika kukuza Pato la Taifa, na hivyo ukuaji wa sekta hizi haujapunguza hali ngumu ya maisha kwa wananchi.
Mheshimiwa Spika, Taarifa ya Hali ya Uchumi inaonyesha kuwa mchango wa shughuli za kiuchumi za kilimo umeendelea kushuka. Hii ni pamoja na ukweli kuwa Serikali katika mwaka 2010/11 ilijikita kwenye Kilimo Kwanza jambo ambalo halionyeshi kama ni ?kilimo kwa kauli tu i tunawekeza kwenye kilimo katika kukuza uchumi wa wananchi takribani asilimia 71 ambao wanategemea kilimo kama msingi mkuu wa maisha yao. Pia mauzo ya mazao nje ya Nchi yalipungua kama ifuatavyo: kahawa (36.4), Pamba (24.3), Chai (39.0), Karafuu (47.0); hii ni pamoja na ukweli kuwa bei za mazao husika iliongezeka ukilinganisha na mwaka 2009/10, ila sisi tulishindwa kuitumia fursa hiyo katika kukuza uchumi wa wananchi wetu ambao ni wakulima wa mazao haya kwa kuongeza uzalishaji.
Mheshimiwa Spika , ukisoma taarifa ya Hali ya Uchumi utaona kuwa ni sekta mbili za utoaji huduma na viwanda na ujenzi ndizo zinachangia Pato la Taifa kwa asilimia 66.3. Hii maana yake ni kuwa sekta mama ya kilimo ambayo ndiyo inaweza kuwaondolea Watanzania umasikini kwa sasa ina mchango mdogo katika Pato la Taifa.
Mabadiliko haya ya kimuundo wa uchumi wetu ndio sababu kubwa tunakuwa na uchumi unaokua bila kupunguza umasikini. Narejea kusema kuwa kwa sasa, ukilinganisha na tulipotoka, licha ya kwamba tunahitaji ukuaji wa kasi zaidi wa uchumi, ukuaji sio changamoto kubwa. Changamoto sasa ni namna gani ukuaji huu wa uchumi unawafikia wananchi.
Sekta zinazokuwa kwa kasi ni zile zinazoshawishi uwekezaji wa sekta binafsi kwa urahisi. Sekta ya Kilimo inahitaji uwekezaji mkubwa wa kimiundombinu wa Serikali. Nchi yetu itaendelea na changamoto ya kupunguza umasikini hadi hapo tutakapoamua kwa dhati kuwekeza katika kukuza uchumi wa vijijini.
Kambi ya Upinzani inapendekeza katika Bajeti hii mbadala mikakati maalumu ya kukuza uchumi wa vijijini kwa kuwekeza kwenye miundombinu ya vijijini, umeme vijijini na maji vijijini.
Mheshimiwa Spika, katika mwaka 2010/11 ukuaji katika shughuli za kiuchumi za madini na ? uliongezeka na kufikia asilimia 2.7. Ukuaji huu ulichangiwa zaidi na kuongezeka kwa uzalishaji wa dhahabu na kuongezeka kwa bei ya dhahabu katika soko la dunia. Hata hivyo, mchango wa sekta hii pamoja na kuongezeka uzalishaji na bei kuwa kubwa zaidi ya mwaka 2009/10 bado uliendelea kuwa ule ule wa mwaka 2009/10 wa asilimia 3.3 pamoja na kuuza nje dhahabu yenye thamani ya Dola za Kimarekani milioni 1,516.6 mwaka 2010/11.
Mauzo haya ya dhahabu nje kwa mwaka 2010/11 ni sawa na asilimia 7.1 ya Pato la Taifa kwa hesabu za mwaka husika. Ukiangalia mchango wa sekta ya madini kwenye Pato la Taifa, mchango kwenye mapato ya serikali na mchango wa sekta katika mauzo ya nje unaona dhahiri kabisa kuwa bado tunahitaji kufanya kazi ya ziada kuhakikisha sekta ya madini inakuwa na mahusiano na sekta nyingine za uchumi .
Masuala haya yanahitaji kusimika sera madhubuti (policy interventions) ili kulifanya Taifa lifaidike na utajiri wa madini. Kuboresha sera za kodi ikiwemo kujenga uwezo wa wakandarasi wa ndani katika sekta ya madini na kuhusisha sekta ndogo ya umeme na sekta ya madini ni masuala ambayo tunapaswa kuyaamulia wenyewe.
Mheshimiwa Spika, Taarifa ya Hali ya Uchumi inaonyesha kuwa mwenendo wa mfumuko wa bei umekuwa ukiongezeka tangu mwezi Oktoba 2010 kutoka asilimia 4.2 na kufikia asilimia 5.6 mwezi Disemba 2010 , mwezi Januari 2011 ulikuwa asilimia 6.4 na hadi kufikia mwezi Aprili 2011 mfumuko wa bei ulikuwa umefikia asilimia 8.6. Hii ina maana kuwa mfumuko wa bei unaongezeka kwa wastani wa asilimia 0.8 kila mwezi .
Hali hii inaelezwa kuwa ni kutokana na ongezeko la bei za umeme , gesi na chakula. Jambo hili ni la hatari katika ukuaji wa uchumi kama hatua za haraka na dharura hazitachukuliwa ili kuweza kukabiliana na jambo hili kwani kama hali itaendelea kuwa hivyo kwa miezi mitano tu ijayo, mfumuko wa bei utakuwa umefikia asilimia 12.6.
Serikali imekubaliana na hoja ya Kambi ya Upinzani kwamba itaangalia tozo katika bei za mafuta ili kudhibiti hali hii. Hata hivyo, suluhisho la muda mrefu la kudhibiti mfumuko wa bei ni kuzalisha chakula cha kutosha kwani chakula ni sehemu kubwa ya kikapu cha bidhaa na huduma ambazo Mtanzania anatumia. Ikitokea kuwa bei za mafuta katika soko la dunia zikapanda tena na kuyafanya maamuzi yetu ya kikodi hayana maana kuna haja ya Serikali kuangalia jinsi ya kufidia kupanda kwa bei za Umeme kwa asilimia 18 ili kupunguza ukali wa maisha kwa wananchi.
Mheshimiwa Spika, thamani ya shilingi ya Tanzanua uneendelea kushuka ukilinganisha na fedha za kigeni, na hii inatokana na kukosekana kwa mikakati thabiti ya kuhakikisha kuwa shilingi inaimarika kwenye soko na hasa kutokana na sera mbovu za kiuchumi na usimamizi usio makini. Kushuka kwa thamani ya Shilingi licha ya kupanda kwa mauzo yetu nje kwa sekta zote mbili tunazotegemea sana (Madini na Utalii) kunaacha maswali mengi kuhusiana na chaguo letu kuhusu Hifadhi ya Fedha za kigeni.
Kambi ya Upinzani inaunga mkono ushauri uliotolewa na Kamati ya Bunge ya Hesabu za Mashirika ya Umma kwamba sasa Benki Kuu ya Tanzania ianze kutunza sehemu ya Hifadhi ya nchi katika Dhahabu. Benki Kuu inunue dhahabu kutoka kwa wachimbaji wadogo na pia tuangalie uwezekano wa kutoza sehemu ya mrabaha katika sekta ya madini kama dhahabu safi (pure gold).
Mheshimiwa Spika, deni la taifa linaonekana kuongezeka kwa kasi i ya ajabu sana na hivyo kupelekea Taifa kuwa na mzigo mkubwa sana wa madeni. Kwa mujibu wa Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali, deni la Taifa limeongezeka kwa asilimia 38 kutoka Tsh trilioni 7.6 tmwaka 2008 mpaka Tshs 10.5 trilioni mwaka 2009 na sasa kwa mujibu wa Hotuba ya Waziri wa Fedha na Uchumi deni limefikia Dola za Kimarekani Bilion11. 4 i ambazo ni sawa na Tsh Trilioni 17.1 kwa bei ya Dola ya Kimarekani ya Disemba 2010. Jedwali hapa chini linaonyesha Deni la Taifa na malipo ya deni hilo.
Jedwali: Deni la Taifa na malipo ya Deni hilo Mheshimiwa Spika, mataifa yote duniani hukopa sembuse sisi Taifa linaloendelea. Hata hivyo, kasi ya ukopaji wetu sio endelevu hata kidogo na kwa kweli ni mzigo mkubwa kwa kizazi kijacho. Kwa mfano, tunapoangalia Bajeti ya mwaka huu utaona kuwa asilimia 50 ya bajeti itagharamiwa na kodi zetu, lakini asilimia 30 itagharamiwa na Mikopo ya ndani, ya nje na ya kibiashara, asilimia 17 misaada, na asilimia 3 makusanyo ya Halmashauri. Hii maana yake ni kwamba asilimia 30 ya gharama za sasa za Serikali itabebwa na kizazi kijacho kwani madeni haya yatalipwa na kizazi hicho.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza ufanyike uchunguzi Maalumu kwenye Deni la Taifa ili Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali atuambie madeni haya tunayokopa kwa kasi ya namna hii tunayapeleka kweye miradi gani (Matumizi ya Madeni) na namna gani tunaweza kudhibiti Deni la Taifa.
UDHAIFU KATIKA MATUMIZI YA FEDHA ZA UMMA Ripoti ta CAG katika Mwaka wa Fedha 2009/10 Mheshimiwa Spika, matumizi mabaya ya fedha za umma kuwa kikwazo kikubwa katika utekelezaji wa miradi ya maendeleo ya wananchi. Uchambuzi wetu juu ya ripoti ya Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali (CAG) kwa mwaka 2009/2010 pekee, umebaini takribani jumla ya trilioni 2.4 za fedha za umma zilitumika vibaya, ambazo ni sawa na asilimia 25% ya bajeti yote ya mwaka huo ambayo ilikuwa na jumla ya Sh trilioni. 9.5 Hii inaonyesha kuwa katika kila shilingi 100 tunayopitisha hapa Bungeni katika Bajeti shilingi 25 zinaingia kwenye mifuko ya wezi na wabadhirifu wa fedha za Umma. Hali hii lazima ikomeshwe mara moja.
Mheshimiwa Spika, mifano ya fedha zilizopotea au kutumiwa vibaya katika mwaka wa fedha wa 2009/10 ni manunuzi yaliyofanywa nje ya mpango wa mwaka ya jumla ya Tsh. bilioni 50.6, malipo yenye shaka ya jumla ya Tsh bilioni 15.5, upotevu wa fedha na mali za serikali wa jumla ya Tsh bilioni 11.1 na malipo ya mishahara kwa watumishi waliostaafu, waliokufa na watoro kazini ya jumla ya Tsh bilioni 1.8.
Aidha, Mkaguzi hakukabidhiwa nyaraka na orodha ya walionufaika na kiasi cha jumla ya Sh. bilioni48 (Stimulus package) kilichotolewa kwa ajili ya kuchochea ukuaji wa uchumi toka Benki Kuu ya Tanzania katika juhudi za kukabiliana na msukosuko wa uchumi ulioikumba dunia. Katika Mkutano wa Tatu wa Bunge la Kumi nilimwuliza Mheshimiwa Waziri Mkuu kuhusu suala la Mdhibiti na Mkaguzi Mkuu wa Hesabu za Serikali kunyimwa nyaraka ili kukagua jumla ya Tsh bilioni 48 zilizotajwa hapo juu.
Natumai sasa Serikali itakuwa na majibu juu ya suala hili. Kambi inaendelea kusisitiza ombi lililotolewa na aliyekuwa Waziri Kivuli wa Fedha na Uchumi, Mheshimiwa Hamad Rashid Mohammed kwamba Fedha zote zilizotolewa kwa ajili ya Kuchocea Ukuaji Uchumi(Stimulus Package) zikaguliwe na CAG na kuwasilisha taarifa hiyo maalumu bungeni. Serikali ilikubaliana na ombi hili, hivyo tunaomba taarifa hiyo mara moja. Mheshimiwa Spika, tunalisema hili la Stimulus Package kwa kuwa kuna ushahidi wa barua kutoka kwa Katibu Mkuu Hazina akiwaandikia Mameneja wa vyama vya ushirika vya mikoa ya Kilimanjaro na Kagera akiwaeleza kuwa Serikali pamoja na kuidhinisha kulipwa kwa vyama hivyo, kwa sasa hakuna fedha kwa ajili ya kufanya malipo hayo.
Barua iliyoandikwa kwa Meneja Kagera Cooperative Union (1990) ltd ya tarehe 16 Septemba 2010 yenye Kumb. Na TYC/B/40/143 ilikuwa ikimweleza Meneja kuhusiana na serikali kulipa kiasi cha shilingi 734,369,379.49 . Ila ilipofika tarehe 27 Aprili 2011 Katibu Mkuu wa Hazina aliandika barua nyingine kwa Meneja husika yenye Kumb.Na.TYC/B/40/143/45 kwa ajili ya kusitisha Malipo ya fidia kutokana na mdororo wa uchumi kwa kuwa Serikali haina fedha na pia muda wa kulipa fidia hizo ulikwisha tangu mwaka 2010.
Kuhusiana na chama cha ushirika cha Mkoa wa Kilimanjaro (Kilimanjaro Native Cooperation Union (1984), Katibu Mkuu Hazina, Ndugu Ramadhan Kijjah mnamo tarehe 16 Septemba aliandika barua yenye kumb.Na TYC/B/40/143 iliyowajulisha kuwa Serikali imeridhika kuwa wanastahili kupewa fidia ya shilingi 255,107,570.17 waliyopata kutokana na mdororo wa uchumi duniani.
Ila ilipofika tarehe 27 Aprili 2011 Katibu Mkuu huyo huyo aliandika barua nyingine yenye kumb.Na.TYC/B/40/143/43 akiwajulisha kuwa Serikali haina fedha kwa ajili ya kulipa fidia hiyo na kuwa muda wa kulipa fidia ulikuwa umekwisha tangu mwaka 2010. Mheshimiwa Spika, kupatikana kwa barua hizi ni uthibitisho wa wazi kuwa kuna tatizo kubwa kuhusiana na fedha zilizotolewa na Serikali kwani wakati Naibu Waziri wa Fedha Mhe. Omar Yusuph Mzee akiwa anajibu swali la msingi la Mhe. Mhonga Saidi Ruhanywa wakati wa Bunge la Bajeti la mwaka 2010/11 alisema kuwa mpango ulikuwa unaenda vizuri.
Pia wakati Waziri wa Fedha Mhe. Mkullo akiwa anahitimisha hotuba ya bajeti ya mwaka 2010/11 alilieleza bunge hili kuwa mpango ulikuwa unaenda vizuri.
Kambi ya Upinzani inasisitiza kuwa tunaitaka Serikali ifanye ukaguzi maalum kwenye mfuko huu. JEDWALI 1. [TABLE="class: MsoNormalTable"]
[TR]
[TD="colspan: 2"] JUMLA YA MATUMIZI MABAYA YA FEDHA YALIYOAINISHWA KATIKA TAARIFA YA MDHIBITI NA MKAGUZI MKUU WA HESABU ZA SERIKALI KWA MWAKA WA FEDHA 2009/2010[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD] MAELEZO[/TD]
[TD="width: 152"] KIASI[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Manunuzi yaliyofanywa nje ya mpango wa mwaka[/TD]
[TD="width: 152"]
50,685,371,565.58
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Matengenezo ya magari ambayo hayakupitia TEMESA[/TD]
[TD="width: 152"]
176,722,089.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo ya mishahara kwa watumishi waliostaafu, waliokufa na watoro kazini[/TD]
[TD="width: 152"]
1,842,607,565.29
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo ya posho ya samani kwa maafisa wasiostahili[/TD]
[TD="width: 152"]
770,087,895.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo yenye nyaraka pungufu[/TD]
[TD="width: 152"]
4,303,339,515.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Vifaa vilivyolipiwa bado havijapokelewa[/TD]
[TD="width: 152"]
13,865,874,762.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo yaliyofanyika katika kasma isiyo sahihi[/TD]
[TD="width: 152"]
4,953,226,683.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo yenye shaka[/TD]
[TD="width: 152"]
15,595,054,755.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Madeni na ahadi ya serikali[/TD]
[TD="width: 152"]
254,616,874,180
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Misamaha ya kodi[/TD]
[TD="width: 152"]
680,667,900,000.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Maduhuli yasiyokusanywa kwa wakati[/TD]
[TD="width: 152"]
116,320,437,345.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Madeni ya dharura ambayo hayakutarajiwa[/TD]
[TD="width: 152"]
26,276,785,317.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Kutoa udhamini kinyume na kiwango kilichowekwa na sheria[/TD]
[TD="width: 152"]
711,804,989,096.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Madai na amana za serikali ambazo hazikutolewa taarifa[/TD]
[TD="width: 152"]
134,046,000,000.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Madeni ya vifaa na huduma ambayo hayakulipwa[/TD]
[TD="width: 152"]
160,756,067,190.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Upotevu wa fedha na mali za serikali[/TD]
[TD="width: 152"]
11,152,048,065.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Kutokuwepo uwazi katika mifuko maalumu ya fedha[/TD]
[TD="width: 152"]
78,014,807,604.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Bakaa ambayo haikurejeshwa kwa mlipaji mkuu[/TD]
[TD="width: 152"]
31,821,562,811.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Kukosekana kwa orodha ya waliolipwa kuchochea ukuaji wa uchumi[/TD]
[TD="width: 152"]
48,000,270,000.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Malipo kwa Benki ya Rasilimali bila nyaraka za muhimu kutolewa [/TD]
[TD="width: 152"]
70,000,000,000.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Jumla ya fedha zilizotumika vibaya katika mwaka husika wa fedha[/TD]
[TD="width: 152"]
2,415,670,026,437.87
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Bajeti ya mwaka husika ilikuwa [/TD]
[TD="width: 152"]
11,000,000,000,000.00
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Kwa hiyo, Jumla ya fedha zilizotumika vibaya ni sawa na 20% ya bajeti nzima[/TD]
[TD="width: 152"]
2,415,670,026,437.87
[/TD][/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] MAMBO MENGINE YA KUTILIWA MAANANI[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Deni la taifa limekua kwa 38% na kufikia[/TD]
[TD="width: 152"] Trilioni 10[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Jumla ya mali za serikali ambazo hazipo katika rejista[/TD]
[TD="width: 152"] Trilioni 7.9[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Jumla ya fedha zisizoonekana kutokana na dosari za kibenki kwa muda mrefu[/TD]
[TD="width: 152"] Bilioni 747.1[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Fedha nyingine zilizotumiwa na serikali zaidi ya amana iliyopo benki[/TD]
[TD="width: 152"] Trilioni 1.3[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"] Jumla ya vitega uchumi vya serikali ambavyo hesabu zake hazikurekodiwa[/TD]
[TD="width: 152"] Trilioni 8.7[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 503"]
[/TD]
[TD="width: 152"]
[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
BAJETI YA SERIKALI YA MWAKA 2011/2012
Mheshimiwa Spika, bajeti ya mwaka wa fedha wa 2011/2012 inapendekezwa kufikia shilingi trillioni 13.5 kutoka shilingi 11.2 trillioni ya Mwaka wa Fedha unaokwisha wa 2010/2011. Kwa maana ya Shilingi za Kitanzania Bajeti inaonekana kukua. Hata hivyo, ukiondoa mfumuko wa Bei kwa wastani wa asilimia 7%, ambao unapunguza uwezo wa kimanunuzi, utaona thamani halisi ya bajeti ni kama Shilingi trillioni 12.5 hivi.
Ukiibadilisha bajeti kwa Dola za Kimarekani ambapo mwaka 2010 ilikuwa ni wastani wa takribani Shilingi 1400 kwa dola moja ya Kimarekani na tarehe ambayo Waziri alisoma Bajeti (08/06/2011) thamani ya Shilingi ilikuwa na thamani ya shilingi 1581 kwa dola moja ya Kimarekani, utaona kuwa kwa uhalisia hakuna nyongeza ya Bajeti. Hivyo kuna haja kubwa ya kuimarisha sarafu yetu na kudhibiti mfumuko wa Bei.
Mheshimiwa Spika, mnamo tarehe 08/06/2011 Waziri wa Fedha Mhe. Mustafa Mkullo aliwasilisha Bungeni Mapendekezo ya Serikali kuhusu Makadirio ya Mapato na Matumizi kwa mwaka 2011/12. Na aliwaeleza Watanzania kuwa bajeti ya mwaka huu ni mahususi kwa ajili ya masuala yalioyoorodheshwa hapa chini. Nanukuu, Bajeti ya mwaka 2011/12 itazingatia vipaumbele vifuatavyo: i) Umeme; ii) Maji; iii) Miundombinu ya usafiri na usafirishaji (reli, bandari, barabara, viwanja vya ndege, Mkongo wa Taifa); iv) Kilimo na umwagiliaji; na v) Kupanua ajira kwa sekta binafsi na ya umma.
Mheshimiwa Spika, wakati waziri akitaja kuwa kipaumbele cha kwanza ni Umeme ukiangalia kwenye vitabu vya Bajeti vya serikali, Wizara ya Nishati na Madini imetengewa jumla ya shilingi bilioni 402.4 kwa mujibu wa fungu la 58. Fedha hizo zimegawanywa katika mafungu ya Matumizi shilingi 76,953,934,000 na kwa upande wa bajeti ya Maendeleo zimetengwa shilingi 325,448,137,000. Katika hali hii tunaona kuwa umeme hauwezi kuwa kipaumbele katika bajeti hii kwa kuwa haujapewa uzito unaostahili.
Mheshimiwa Spika, wakati Wizara ya Nishati na Madini inatengewa kiasi hicho cha fedha, ukiangalia fungu lililotengwa kwa ajili ya Hazina (the treasury) fungu 21 zimetengwa jumla ya shilingi 1,054,411,138,000. Fedha zilizotengwa kwa Hazina fungu 21 ni sawa na asilimia 8% ya bajeti yote ya serikali. Wakati Wizara ya Nishati na Madini, fungu 58 lote imepangiwa fedha za Maendeleo Tsh Bilioni 325.4.
Hazina imepangiwa Tsh Bilioni 129 kwa ajili ya matumizi mengine ya kiutendaji (other operating expenses) na Tsh bilioni 314 kwa ajili ya matumizi mengine ila yasiyo ya dharura (contingencies-non emergence). Nimemsikia Mheshimiwa Mkulo anasema kuwa Fedha nyingine ya Umeme ipo Wizara ya Fedha kupitia MCC. Hata hivyo, ukiangalia fungu la 50, fedha za Maendeleo MCC zimetengwa shilingi bilioni 111 ambazo hazifikii jumla anayosema Waziri. Zaidi ya hapo fedha za MCC sio za miradi ya Umeme peke yake, ni pamoja na Barabara, nk. Ningependa kupata ufafanuzi zaidi ambao unathibitishwa na vitabu vya Bajeti na sio maneno matupu katika hotuba.
Mheshimiwa Spika, Waziri alisema Bungeni kuwa bajeji ya mwaka 2011/12 itapunguza posho kama sehemu ya mkakati wa serikali wa kuthibiti matumizi. Nanukuu: kupunguza malipo ya posho mbalimbali yasiyokuwa na tija (uk.53) . , Lakini ukweli ni kuwa Bajeti ya serikali ya mwaka 2011/12 imetenga jumla ya shilingi 0.987 trilioni ambazo ni sawa na asilimia 13 % ya bajeti yote ya matumizi ya kawaida ya serikali na asilimia 6% ya Bajeti yote kwa ajili ya kulipa posho.
Kambi ya Upinzani inahoji, je, Waziri atapunguza posho zipi na kwa kiasi gani wakati tayari ametenga kiasi cha sh. Trilioni 0.987 kwa ajili ya posho? Mheshimiwa Spika, wakati Waziri wa Fedha akisema kuwa ili W kudhibiti matumizi watapunguza posho mbalimbali, wakati huo huo katika hotuba yake uk. 66, anapendekeza kufanywa kwa marekebisho ya sheria ya kodi ya mapato SURA 332 na anasema kwenye (i) kusamehe kodi ya mapato kwenye posho wanazolipwa wafanyakazi wa serikali na wanaofanya kazi kwenye taasisi zinazopata ruzuku kutoka kwenye bajeti ya serikali.
Sasa tumeanza kusikia vilio kutoka sekta binafsi kwamba na wao wapate unafuu huu wa kodi. Kambi ya upinzani inapendekeza mfumo mzima wa kulipana posho za vikao (sitting allowances) uondoke katika utumishi wa umma. Ninaomba ieleweke kuwa hatupingi posho za kujikimu ambazo viongozi au maafisa wa umma hulipwa wanaposafiri nje ya vituo vyao vya kazi.
Posho hizi zirekebishwe kuendana na gharama za maisha za sasa. Lakini Posho za vikao zifutwe mara moja. Ili kuonyesha kuwa Viongozi wa kisiasa tunaelewa kilio cha wananchi kuhusiana na gharama za maisha na kupunguza matumizi ya serikali, waheshimiwa Wabunge tunaanza na posho za vikao vya Bunge.
Iwapo sisi tukiendelea kujilipa posho za kukaa humu ndani na kwenye kamati zetu, tunakuwa tunatoa ruhusa kwa watumishi wa Serikali kulipana posho hizi na hatutakuwa na mamlaka ya kuwahoji na kuwawajibisha. Mfumo wa Posho za Vikao ni rushwa ya kitaasisi wanaojipa watu wenye mamlaka. Wakati kiongozi wa umma anapolipwa posho kwa kikao cha kufanya maamuzi yanayohusiana na majukumu yake ya kazi ambayo kwayo analipwa mshahara, polisi halipwi posho kwa kulinda, Mwalimu halipwi posho kwa kuingia darasani na wala Nesi halipwi posho kwa kusafisha vidonda vya wagonjwa.
Mheshimiwa Spika, kambi ya Upinzani inashauri kufanya marejeo ya mfumo wa posho na mfumo wa mishahara kwa watumishi wa umma. Suala hili ni lazima tulianze sasa na katika Bajeti hii tunayoijadili. Lazima kuwaonyesha Watanzania kuwa tunajali hali zao ili kurejesha imani ya Umma kwa Wanasiasa na viongozi wao.
Mheshimiwa Spika, vipaumbele sita vilivyotolewa katika hotuba ya Mheshimiwa Waziri ni: Fedha zimewekwa katika Tshs. Billioni [TABLE="class: MsoNormalTable"]
[TR]
[TD="colspan: 5"] Miundombinu-Barabara,reli, bandari na mkongo wa Taifa[/TD]
[TD] 2,781.40[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 126"] Nishati na Madini[/TD]
[TD="width: 367"]
[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 539.3[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 126"] Maji[/TD]
[TD="width: 367"]
[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 621.6[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 493, colspan: 2"] Kilimo na Umwagiliaji[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 926.2[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 126"] Elimu[/TD]
[TD="width: 367"]
[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 2,283.00[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 126"] Afya[/TD]
[TD="width: 367"]
[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 1,209.10[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 493, colspan: 2"] JUMLA KWA SEKTA SITA[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"] 8,360.60[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 493, colspan: 2"] Mheshimiwa Spika, Tsh Trilioni 8.361 ni kwa ajili ya Sekta sita tu ambayo ni sawa na asilimia 62% ya bajeti nzima.[/TD]
[TD="width: 16"]
[/TD]
[TD="width: 44"]
[/TD]
[TD="width: 89"]
[/TD]
[TD="width: 78"]
[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Katika kufanya uchambuzi katika vitabu vya bajeti imeonyesha kuwa hizo sekta sita zimo kati ya mafungu 15 ambayo yamepangiwa fedha nyingi ambayo ni pamoja na deni la taifa ambalo ni sh. 1.9 trilioni. Hivyo basi, ukiongeza mafungu mengine sita ambayo ni fungu (21, 28,30,37,38 na 57) unapata jumla ya Tsh. 11Trilioni.12,586.
Mheshimiwa Spika, jumla ya bajeti nzima kwa mwaka huu ni Tsh. Trilioni 13, 525.90. Kwa hesabu ya kawaida ni kwamba kuna tofauti ya Tshs.939.8 bilioni kati ya matumizi kwa sekta za vipaumbele pamoja na idara zingine zilizopewa fedha nyingi na Bajeti kuu. Mgawo wa fedha za serikali kwa mafungu 15 ya juu ni kama ifuatavyo.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani inaona kuwa bajeti hii ni ya nadharia zaidi kwani kwa hali ya kawaida Wizara na idara za serikali zilizobakia haziwezi kutumia Tsh. bilioni 939.8 tu! Hapa inaonyesha bajeti iliyosomwa na Mhe Waziri ilikuwa na lengo la kuwafumba macho watanzania na kuwapa matumaini tu. Hili ni jambo la hatari kwani mara zote ukweli uliofichwa pindi utakapofichuliwa kwa njia yeyote madhara yake yanakuwa ni makubwa sana.
Mheshimiwa Spika, licha ya uchambuzi hapo juu utagundua kirahisi kabisa kuwa Waziri wa Fedha amerundika fedha za Miundombinu kwa pamoja ili kuhadaa Umma. Ukiangalia vitabu vya Bajeti utaona kuwa katika Tsh trilion2.8 i zilizotengwa kwa miundombinu, Tsh trilioni 1.5 ni kwa ajili ya Wizara ya Ujenzi peke yake na kuacha fedha nyingine kwa Wizara zilizobakia.
Utaona kuwa Wizara ya Uchukuzi inayosimamia sekta nyeti kama Reli, Bandari, usafiri wa majini na Shirika la Ndege la Taifa imetengewa fedha kidogo sana ambazo ni Tsh bilioni 69 kwa matumizi ya kawaida na Tsh bilioni 167 kwa Maendeleo. Shirika la Ndege, Shirika la Reli na Shirika la Usafiri majini (MSCL) hazijatengewa fedha za kuweza kuyafanya mashirika haya yaanze kazi mara moja, kwa ufanisi na kutengeneza faida miaka ya usoni.
Mheshimiwa Spika, bajeti ya serikali ya mwaka 2011/12 imewaongezea mzigo mkubwa sana wananchi na hasa wajasiriamali wadogo na vijana ambao wamejiajiri ama kuajiriwa kwenye biashara ya usafiri na usafirishaji. Kwani serikali inapendekeza kufanyika kwa marekebisho ya sheria ya usalama barabarani sura 168 ili kuongeza ukomo wa kiwango cha faini inayotozwa kwa kufanya makosa wakati akiwa anaendesha gari yaani (Traffic Notification Fee) kutoka shilingi 20,000 hadi shilingi 300,000. Ingawa Waziri alitamka kwa maneno kuwa faini itakuwa Tshs 50,00 kwenye kitabu cha hotuba yake ni Tshs 300,000.
Kambi ya Upinzani haipingi adhabu kwa wakosaji wa makosa barabarani isipokuwa tuna wasiwasi kuwa adhabu hii itasababasha rushwa kuongezeka. . Mheshimiwa Spika, ongezeko hili la faini ni kubwa sana na litawaangamiza kabisa kibiashara vijana ambao wamejiajiri kwenye biashara ya usafirishaji kama vile daladala, taxi, bajaji na pikipiki .
Kambi ya Upinzani inapinga marekebisho haya ya sheria kwani yataathiri maisha ya Watanzania wengi ambao watakuwa sasa kila mara wanafanya kazi kwa ajili ya kulipia faini polisi badala ya kuweza kukuza uchumi wao. Kwa mfano, kama dereva wa pikipiki atakutwa na makosa matatu, mathalani la kusahau leseni, kutovaa helmeti na kutovaa vazi maalum kwa ajili ya kuendesha pikipiki atapaswa kutozwa faini ya shilingi 900,000 ambazo ni karibu sawa na gaharama ya kununua pikipiki nyingine mpya.
Kambi ya Upinzani inapendekeza adhabu kwa kosa moja isizidi sh. 30,000 kwa makosa ya kawaida; na adhabu kali zaidi kwa makosa yanayosabaisha ajali na vifo.
Mheshimiwa Spika, bajeti ya Serikali ya mwaka 2011/12 haijalenga katika kuimarisha uchumi kwani fedha zilizotengwa kwa ajili ya maendeleo ni kiasi cha shilingi trilioni 4,925 tu na kati ya fedha hizo shilingi trilioni 1,871 ni fedha za ndani na nyingine zilizobakia kiasi cha shilingi trilioni 3,054 ni fedha za nje. Hivyo basi, kama wahisani hawatatoa fedha kama ambavyo hali hiyo imekuwa ikitokea mara kwa mara ni kuwa maendeleo hayataweza kupatikana kwani hakuna fedha kwa ajili ya kuendesha miradi mbalimbali ya kimaendeleo.
Kambi ya Upinzani inaona kuwa serikali bado haijaamua kuliondoa taifa hili katika lindi la umaskini kwani hatutengi fedha zetu za ndani kwa ajili ya maendeleo badala yake fedha za ndani tunatenga kwa ajili ya shughuli za kawaida ambazo si za maendeleo.
BAJETI MBADALA YA KAMBI YA UPINZANI
Tumeongeza mapato ya ndani hadi trilion 8.68 kutoka 6.7 za serikali. · Tumeondoa kukopa mikopo ya kibiashara na hii inatokana na ukweli kwamba kufanya hivyo ni kuliongezea taifa gharama za kulipa madeni yenye riba kubwa na pia hili linafanya uchumi kuathirika kwani serikali inakuwa ikishindana na sekta binafsi katika kuchukua mikopo kwenye taasisi za fedha na hivyo kuathiri uchumi. ·
Tumeondoa posho mbalimbali ambazo ni 0.987 trilioni na kuzipeleka kwenye kuboresha Mishahara ya Watumishi wa Umma na katika bajeti ya maendeleo. · Tumepunguza matumizi ya kawaida ya serikali kutoka trilioni 8,600,286 na kuwa 7.913. · Tunapendekeza kuwekeza fedha za kutosha kwenye sekta ya umeme na gesi ili kumaliza kabisa tatizo la nishati ya Umeme.
Vile vile kuchochea matumizi ya gesi majumbani. · Tutakusanya mapato ya ndani kwa 22.84% ya Pato la Taifa ukilinganisha na serikali ambayo watakusanya 17%. · Tumepunguza misaada na mikopo kutoka nje na kuwa 27.54 % ya bajeti wakati ya serikali ni 29%. · Kutoka Vyanzo vipya vya mapato tumeongeza trilioni 1.905 ambavyo ni vyanzo ambavyo havikusanywi na serikali na kupanua wigo wa kodi na kurekebisha sheria za kuzuia ukwepaji wa kodi (anti tax avoidance measures) na kuboresha mfumo wa kodi. ·
Tunapendekeza kurahisisha mfumo wa kodi ya Mapato (Personal Income Tax) na kwamba sasa kila Mtanzania ajaze fomu za kodi (tax returns) kwa mujibu wa sheria hata kama hana kipato.
SERA YA MAPATO . Kuongeza mapato ya nchi kutoka katika bidhaa za misitu Mheshimiwa Spika, katika kuhakikisha kuwa bidhaa mbalimbali zitokanazo na misitu kama vile mbao , madawa, magogo na asali zinatumika kikamilifu katika kuliongezea taifa kipato hatua zifuatazo zitachukuliwa:
(i) Kuhakikisha kuwa magogo yote yanayosafirishwa nje ya nchi yanalipiwa kodi. Tunashauri kuimarisha usimamizi bora wa uvunaji wa bidhaa hizi za misitu na kuifanya Idara ya Misitu na Nyuki kuwa Wakala wa Serikali. Juhudi zitawekwa katika kuhakikisha kwamba Bidhaa nyingi za Misitu zinatumika hapa nchini kuzalisha fenicha kufuatia amri ya kutonunua fenicha kutoka ughaibuni.
(ii) Kutafuta soko la uhakika la asali kwa ajili ya kupata fedha za kigeni kwenye masoko ya Ulaya na Marekani kwani yametawaliwa na asali kutoka nchi za Amerika ya Kusini kama Brazili na Argentina. Lengo la kuongeza juhudi katika eneo hili ni kusaidia jamii za warina asali kupata soko na nchi kufaidika na kodi na pia mauzo nje na hivyo kupata fedha za kigeni.
Kupunguza misamaha ya kodi Mheshimiwa Spika, kiwango cha misamaha ya kodi zinazotolewa na Tanzania ni kikubwa mno. Hii inaonekana wazi kwa kulinganisha kiwango cha misamaha ya kodi kinachotolewa Tanzania na kile kinachotolewa katika nchi za Uganda na Kenya. Nchini Tanzania kati ya miaka ya 2005/06 na 2007/08 misamaha ya kodi ilikadiriwa kuwa wastani wa asilimia 3.9 ya Pato la Taifa. Mwaka 2008/09 misamaha ya kodi ilikuwa asilimia 2.8 ya Pato la Taifa na mwaka 2009/10 asilimia 2.3. Ukilinganisha na Kenya na Uganda misamaha ilifikia asilimia 1 na 0.4 ya Pato la Taifa la kila nchi husika kwa mtiririko huo.
Mheshimiwa Spika, kama Tanzania ingerekebisha viwango vya misamaha ya kodi ili kulingana na kiwango kilichofikiwa na Kenya, zaidi ya ShT. bilioni 600 zingeokolewa kwa mwaka 2007/08 peke yake. Ukubwa wa kiwango cha misamaha inayotolewa unaweza kuelezewa kwa kukilinganisha na malengo ya ukusanyaji wa mapato ya kodi ambayo Tanzania inashindwa kuyafikia.
Katika mwaka 2008/09 na 2009/10 Serikali haikutimiza lengo lake la mapato kwa wastani wa ShT bilioni 453 kila mwaka. Katika kipindi hicho hicho, misamaha ya kodi iliyotolewa ilifikia wastani wa ShT bilioni 724 kwa mwaka. Mpaka mwaka 2011 mwezi Juni Msamaha wa Kodi unakadiriwa kuwa TZS bilioni 930 kwa mujibu wa Taarifa ya TRA kwa kamati ya Fedha na Uchumi.
Kama misamaha ya kodi ingetolewa katika kiwango kinachofanana na kiwango cha misamaha ya kodi inayotolewa Kenya, ShT bilioni 484 zingeokolewa mwaka 2008/09 na ShT bilioni 302 mwaka 2009/10. Kwa maneno mengine, upungufu katika ukusanyaji wa mapato ungepunguzwa kwa kiasi kikubwa. Kambi ya Upinzani inaipongeza Serikali kwa kukubali wazo la kupunguza misamaha ya Kodi mpaka kufikia Asilimia moja ya Pato la Taifa.
Mheshimiwa Spika, hata hivyo Kambi ya Upinzani inapendekeza kupitia upya vivutio vinavyotolewa na TIC kwa wawekezaji kwa kupiga marufuku msamaha wowote wa kodi kwa bidhaa zinazozalishwa nchini ili kulinda viwanda vya ndani.
Sekta ya madini na makampuni ya kimataifa (multinationals) Mheshimiwa Spika, katika tathmini ya Hali ya Uchumi 2010 tumeonyesha ni namna gani ambavyo sekta ya madini imekuwa haichangii mapato ya ndani. Katika Mwaka huu wa Fedha Taifa letu litakusanya Tsh Bilioni 99.5 kutoka katika Mrabaha kwenye madini yanayochimbwa nchini kwetu. Mapato haya ya Mrabaha kwa mwaka ujao wa fedha ni aslimia 4.5 tu ya mauzo ya dhahabu peke yake nje ya nchi.
Mheshimiwa Spika, kwa upande wa kodi nyingine zinazokusanywa kutoka katika sekta ya madini inakuwa ni vigumu kuweza kujua kiasi gani tunakusanya kwani Kampuni zote zinalundikwa katika kapu moja la Idara ya Walipa Kodi Wakubwa. Kwa takwimu za Mwaka 2009/2010 mapato yote ya kodi pamoja na mrabaha na malipo kwa mifuko ya Pensheni (ambayo sio kodi) katika sekta ya ya Madini yalikuwa takribani shilingi bilioni 256 ambazo zilikuwa sawa na asilimia 16 ya thamani ya mauzo ya madini nje ya nchi.
Mheshimiwa Spika, kuna haja ya kuhakikisha taifa linakusanya mapato ya kutosha katika sekta ya adini ili kuleta maendeleo ya Wananchi wetu. Katika kuhakikisha kuwa tunaongeza ukusanyaji wa mapato ya kutosha kutokana na sekta ya madini na makampuni ya kimataifa tutachukua hatua kadhaa.
Mheshimiwa Spika, makampuni makubwa ya kimataifa (MNC) hutumia mbinu mbalimbali kupunguza kodi wanazolipa kwenye nchi zinazoendelea. Nchi yetu imekuwa ikikaribisha wawekezaji wakubwa kwenye maeneo mbalimbali hasa sekta za Madini na Mawasiliano, hata hivyo, kwa muda mrefu wa uwekezaji wao wamekuwa wakipata misamaha ya kodi na pia kutolipa kodi ya makampuni ama kodi ya ongezeo kimtaji (capital gains) wanapouziana makampuni hayo.
Mheshimiwa Spika, mfano mzuri ni wa kampuni za madini ambazo M hutumia sehemu kubwa ya uwekezaji wao kama mkopo (debt financing); njia hii huwezesha wawekezaji wenyehisa kupata faida mapema zaidi kuliko kuweka mtaji (share holders equity). Hii inatokana na ukweli kwamba riba huondolewa katika kukokotoa kodi ambayo kampuni hulipa. Katika kipindi cha miaka 2001-2009 kiwango cha kodi ambacho kingelipwa serikalini iwapo makampuni ya madini yangewekeza mtaji wa angalau 30% ya uwekezaji kwenye migodi yao kingelikuwa takribani dola za Kimarekani milioni.830.
Mheshimiwa Spika, mifano ya asilimia ya mikopo katika mitaji ya makampuni ya madini hapa nchini ni kama ifuatavyo (Chanzo Masha Mining Review Report); (i) Geita Gold mine 12,597,000 % (ii) Bulyanhulu Gold mine 791 % (iii) Resolute Gold mine 5088%.
Mheshimiwa Spika, kwa muundo huo wa mitaji ya makampuni haya matatu tu ni namna gani ambavyo sehemu kubwa ya fedha zinazotokana na faida wanayopata kwenye mauzo ya dhahabu huishia kulipia madeni na riba na hivyo kukosesha Serikali mapato. Hii kwa wataalamu wa kodi, inaitwa tax planning measures. Muundo huu wa mitaji ya uwekezaji itapelekea makampuni haya kutangaza hasara kila mwaka.
Mheshimiwa Spika, vile vile kwenye sekta ya mawasiliano, Vi kampuni ya Celtel International ilifungua kampuni huko Netherlands (Celtel Tanzania BV) ambayo ndio inamiliki Celtel Tanzania limited. Hivyo uuzaji wa Celtel kwenda Zain na baadaye kwenda Airtel haukulazimisha kubadilishwa kwa mmiliki wa Celtel Tanzania limited na hivyo kwa kutumia mikakati ya kiumiliki (ownership structure) kila mara kampuni hii ilipouzwa serikali haikuweza kukusanya kodi yake. Kwa mfano, kwenye mauzo ya Zain kwenda Airtel serikali ingeweza kukusanya dola za Kimarekani milioni 312.
Mheshimiwa Spika, kwenye sekta ya Viwanda, Kampuni ya Bia Tanzania ambayo inamilikiwa na SABMILLER nayo pia imeripotiwa kutumia njia ya kimkakati kukwepa kodi ikiwemo kusajili hatimiliki na hivyo kupata mrahaba ambao hautozwi kodi , mfano ni kwenye pombe aina ya CHIBUKU ambapo jina hilo limesajiliwa huko Netherlands na kampuni tanzu ya TBL. Inasemekana Tanzania imepoteza karibu dola milioni 2 kila mwaka kutokana na mpango huo.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni tunapendekeza hatua zifuatazo ili kuweza kukabiliana na ukwepaji huu wa kodi na hatimaye kuliongezea taifa mapato: (i) Kutunga sheria kwa kuimarisha zaidi sheria ya Kodi ya Mapato ya mwaka 2004 kwamba, mikopo ya makampuni kwenye uwekezaji, kwa sababu za kikodi, isizidi asilimia 70 ya mtaji wote uliowekezwa na hii ianze mara moja bila kujali mikataba iliyopo. (ii) Kutunga sheria kuhakikisha kwamba riba kwenye mikopo kutoka Makampuni yanayohusiana haitaondolewa kwenye kutoza kodi. (iii) Kuhakikisha kwamba mauziano ya Kampuni yoyote ambayo mali zake zipo Tanzania tunakusanya kodi ya asilimia 30 % kama ongezeko la mtaji (capital gains).
Kurekebisha Kodi za Mafuta Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani inapongeza hatua ya Serikali kuchukua wazo la Kambi ya Upinzani la kupunguza Kodi na tozo kwenye bidhaa za mafuta ili kupunguza bei ya bidhaa hizi na hivyo kupunguza ukali wa maisha kwa wananchi. Ingawa Serikali haijasema kiwango cha kodi kitakachoondolewa, tunapendekeza kuwa ushuru wa barabara (road toll) usipunguzwe ili kubakia na Fedha za kutosha kukarabati barabara ambazo tunazijenga kwa kasi. Tunapendekeza Ushuru wa bidhaa kwenye biadhaa za mafuta upunguzwe kwa asilimia 40 na tozo nyingine zote kwenye mafuta zipunguzwe kwa asilimia 40 pia.
Mheshimiwa Spika, tunapendekeza pia kufuta kabisa msamaha wa Kodi kwenye Mafuta kwa Kampuni za Madini na Kampuni za Ujenzi kwani imethibitika kuwa msamaha huu unapelekea upotevu mkubwa wa fedha za Umma. Takwimu zinaonyesha kuwa kupitia misamaha hii jumla ya lita 133m za dizeli ambazo ni sawa na asilimia 20 ya dizeli yote iliyoingizwa nchini, ziliingizwa nchini na kampuni 5 za migodi ya dhahabu na kampuni hizi zililipa dola laki mbili tu kama ushuru. Mafuta mengi yanayoingia kupitia msamaha huu hurudi kwenye soko na kuuzwa rejareja.
Misamaha hii ifutwe bila kujali mikataba iliyopo. Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapinga pendekezo la sasa la kuondoa msamaha wa kodi ya mafuta kwa kampuni za utafutaji ya mafuta na gesi. Msamaha huu hauna mantiki kwani kampuni za utafutaji mafuta na gesi kwa Mujibu wa Mikataba yao (Production Sharing Agreements) wataweza kurejeshewa gharama hizi mara baada ya mafuta na gesi kupatikana (Cost Oil).
Mheshimiwa Spika, kama tulivyosema hapo juu hatua hii ya kikodi ni ya dharura tu kwani bado inaweza kufanywa haina maana yeyote kwa kitendo cha bei za mafuta kupanda katika soko la Dunia. Hivyo tunahitaji njia endelevu; nayo ni kuhakikisha mafuta yanaagizwa kwa wingi na hivyo kupunguza gharama za usafirishaji. Mpango wa manunuzi ya mafuta kwa wingi (Bulk Procurement) umekuwa ukisemwa bila kutekelezwa kwa muda mrefu kutokana na nguvu kubwa ya rushwa waliyo nayo matajiri katika sekta ya mafuta. Ni lazima tuishinde nguvu hii hata kama itakuwa ni kwa baadhi yetu kupoteza maisha.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza Serikali kupitia Shirika la Umma la Mafuta (baada ya kurekebisha TPDC na kuwa na Mamlaka ya Udhibiti katika kutafuta na kuchimba mafuta na Gesi na Shirika la Kibiashara la Mafuta na Gesi), inunue hisa asilimia 50 zilizobakia za BP (T) Limited, kuweka mtaji wa kutosha na kufanya biashara ya mafuta.
Nchi nyingi duniani hutumia mashirika yake ya umma kwenye sekta ya mafuta kudhibiti Bei. Ukienda Dubai leo vituo vingi vya mafuta vinamilikiwa na Shirika la Umma. Vilevile, Malaysia, licha ya Petronas kushiriki katika kuchimba mafuta, lakini pia inamiliki vituo vya mafuta vya rejareja. Hii ndio hatua mwafaka ya kuchukua, ipo ndani ya uwezo wetu na itaongeza ushindani katika soko na hivyo kudhibiti upandaji wa bei kiholela wa bidhaa za mafuta. Kwa ufupi tunashauri BP (T) Limited imilikiwe na Serikali kupitia Shirika la Umma kwa asilimia 100 badala ya asilimia 50 ya sasa.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza pia kuwianisha viwango vya bei ya Mafuta ya taa na bei ya Mafuta ya diseli na petroli ili kudhibiti uchakachuaji wa mafuta ambao unaligharimu taifa fedha nyingi sana na kuleta uharibifu mkubwa sana.
Kurekebisha mfumo wa Kodi ya Mapato Mheshimiwa Spika, kupanda kwa gharama za maisha kwa Wananchi kumepunguza uwezo wa matumizi wa wananchi walioajiriwa na kulipwa mishahara ambayo inakatwa kodi (PAYE). Tunatambua kuwa kodi hii ni chanzo kikubwa cha Mapato kwa Serikali ambapo kwa mwaka huu wa Fedha kinatarajiwa kuingiza takribani shilingi bilioni 450 kutoka Idara ya Kodi za Ndani na Idara ya Walipa kodi wakubwa. Hata hivyo kuna haja ya kuangalia upya tax brackets: na kuzirahisisha kwa kuzipunguza na hata kuanza kufikiria kama kuna haja ya kuwa na Kodi mfuto (flat tax).
Mheshimiwa Spika, kwa mwaka huu wa fedha tunapendekeza Sheria ya Kodi ya Mapato ifanyiwe marekebisho na kushusha kiwango cha chini kabisa cha PAYE mpaka asilimia 9 na kiwango cha juu mpaka asilimia 27. Uamuzi huu utawezesha wananchi kubakia na fedha na hivyo kutumia katika uchumi na kukuza uzalishaji. Uamuzi huu utapunguza mapato ya Serikali kwa takribani shilingi bilioni 23 (asilimia 4 ya matarajio ya makusanyo ya kodi hii).
Mheshimiwa Spika, vile vile Kambi ya Upinzani inapendekeza kuwa mchakato uanze ili kila Mtanzania awe anajaza fomu za kodi (tax returns) kila mwaka. Kuna watu wengi sana ambao wanapata mapato makubwa lakini hawalipi kodi. Mfano, watu wenye nyumba za kupangisha mijini wanapata fedha nyingi sana na wengine hutoza kodi ya pangp kwa kutumia dola za Marekani lakini hawalipi kodi ya mapato. Watu hawa hutumia barabara na huduma nyingine za Umma ambazo gharama zake zatokana na kodi ilhali hawalipi kodi.
Kambi ya Upinzani inapendekeza kuanzishwa kwa Real Estate Regulatory Authority na kwamba kila mwenye nyumba ya kupangisha lazima atambuliwe na kulipa kodi inavyostahili.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inataka kila Mtanzania mwenye kipato alipie kodi ya kipato chake. Kulipa kodi ndio ishara ya uzalendo na ili raia aweze kuinyooshea kidole serikali yake lazima awe na uchungu na uchungu unapatikana kwa kulipa kodi.
Kurasimisha Biashara ndogo ndogo na za kati Mheshimiwa Spika, moja ya hatua ambayo imekuwa ikizungumzwa siku zote ni kupanua wigo wa kodi. Waheshimiwa wabunge wa kambi zote mbili na hata wataalamu mbalimbali wanarejea sana jambo hili. Imefikia wakati sasa kutekeleza jambo hili kwa vitendo kwa kuondoa vikwazo vinavyofanya Biashara ndogo na za kati (SMEs).
Biashara ndogo na za kati zinaunda sehemu kubwa ya shughuli za kiuchumi nchini na hivyo kuwa moja ya chanzo kikubwa cha Mapato ya Serikali. Katika utafiti uliofanywa na Shirika la Serengeti Advisers Limited imeonekana kuwa licha ya maboresho yanayofanywa na TRA bado wafanyabiashara wadogo na wa kati wanakutana na vikwazo vingi sana. Baadhi ya vikwazo ni pamoja na vitisho kutoka kwa maafisa wa TRA, urasimu na hata rushwa. Pamoja na vikwazo hivyo bado SMEs zimekuwa zikichangia kwa kiasi kikubwa kupitia kodi mbalimbali.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza kwamba ushauri wa Mradi wa kuboresha mfumo wa kodi (Tax Modernisation Project) ambao ulikuwa kwamba ipo haja ya kuainisha Kodi ya VAT na Presumptive Tax, utekelezwe. Tunashauri kuwa kodi anayotozwa mfanyabiashara ndogondogo kabla hajaanza kufanya biashara ifutwe kabisa. Uamuzi huu utapunguza mapato ya Serikali (Shilingi bilioni 18 kwa mujibu wa Kitabu cha Bajeti Vol. I) katika kipindi cha muda mfupi lakini itakuwa ni chanzo kikubwa sana cha mapato katika kipindi cha muda mrefu.
Ada ya Leseni za Biashara Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bunheni inaona kurejeshwa kwa leseni kwa biashara ndogo ndogo licha ya kuongeza mapato ya Halmashauri za Wilaya, Miji, Manispaa na Majiji kutarejesha ugumu wa kufanya biashara. Madhumuni ya kuondoa leseni yaliyofanywa mwaka 2003 bado yana maana. Tunashauri uamuzi huu uangaliwe upya. Msamaha wa Kodi kwenye Nyaya za Umeme Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani inapendekeza kufutwa kwa msamaha wa kodi kwenye orodha ya misamaha kwa nyaya za Umeme. Uamuzi huu utalinda viwanda vya ndani na kulinda ajira za Watanzania walioajiriwa kwenye viwanda vinavyotengeneza nyaya za umeme.
Muhtasari wa vyanzo nyongeza vya mapato kwa bajeti mbadala 2011/2012 (Katika shilingi za Kitanzania)
1. Kurekebisha Kodikatika Misitu bil.100 2. Kurekebisha misamaha ya kodi bil. 658 3. Mauzo ya hisa za Serikali bil.550 4. Kurekebisha Kodi Sekta ya Madini bil.240 5. Kuimarisha usimamizi wa mapato ya Wanyamapori bil. 81 6. Kuondoa msamaha wa ushuru wa mafuta Kampuni za Madini bil. 597.
Usimamizi wa Mapato katika Utalii bil. 68 8. Kuimarika kwa Biashara na EAC bil. 150 Jumla bil1905 SERA YA MATUMIZI Vipaumbele vya bajeti ya Matumizi. (i) Ukuaji wa uchumi vijijini (rural growth) kwa kuboresha miundombinu ya umeme, barabara na maji. Tunapendekeza kutumia shilingi bilioni 450 kila mwaka (Bilioni 150 kwa kila sekta) kwa miaka 5 mfululizo katika sekta hizi vijijini.
(ii) Barabara
(iii) Nishati (umeme na gesi asilia) kuhakikisha tunazalisha 360MW za umeme kila mwaka ili kufikia malengo ya Mpango wa Maendeleo wa miaka Mitano. Pia kuwekeza katika Bomba la Gesi kutoka Mtwara, matumizi ya Gesi kwenye nyumba za Dar es Salaam na mtambo wa kutengeneza Gesi (LPG extraction Plant).
(iv) Rasilimali watu (kuboresha Elimu na afya)
(v) Kuongeza Kima cha chini cha Mshahara kwa Wafanyakazi wa Umma mpaka Tshs 315,000 kwa Mwezi na kutoa motisha kwa Walimu wanaofundisha Vijijini kwa kuwapa Mshahara mara moja na robo ya wenzao wanaofundisha mijini.
(vi) Uchukuzi (reli, , bandari na Shirika la ndege )
(vii) Pensheni ya uzeeni.
(viii) Kuuza nje bidhaa za kilimo na mifugo zilizoongezewa thamani .
(ix) Kupunguza mzigo wa atumizi ya agari ya Serikali. Matumizi ya magari ya serikali yamekuwa mzigo mkubwa ana kwa walipa kodi wa Tanzania kwani yamekuwa yakinunuliwa magari ya thamani kubwa na ambayo mara zote yamekuwa yakitumia mafuta mengi. Nchi za Rwanda na Kenya wamefanikiwa kupunguza hali hiyo , kama vile kununua magari ambayo yanatumia mafuta kidogo.
Kwa upande wa Rwanda wameamua kuanzisha utaratibu wa kuwakopesha magari mawaziri na watendaji wakuu serikalini, na hii imesaidia sana katika kuthibiti matumizi ya magari hayo na hata mafuta. Kambi ya Upinzani inaitaka serikali itumie mfumo huu wa Rwanda katika kuthibiti matumizi.
MPANGO WA MAENDELEO WA TAIFA WA MIAKA MITANO. Mheshimiwa Spika, Kama taifa tumezindua mpango wa maendeleo wa Taifa wa miaka mitano 2011/2012 2015/2016 na jana bunge lako tukufu limeupitisha pamoja na mapendekezo yaliyotolewa na waheshimiwa wabunge. Mpango unahitaji wastani wa Shilingi Trilioni 8.6 kila mwaka ili kuutekeleza, na fedha zote hizi za utekelezaji wa mpango huu ni fedha za bajeti ya maendeleo.
Katika bajeti iliyosomwa na Waziri wa Fedha Mh. Mkullo bajeti ya maendeleo ni Shilingi Trilioni 4.9 tu ambayo ni sawa na asilimia 36.3 ya bajeti yote ya serikali kwa mwaka huu.
MheshimiwaSpika, ili kuanza kutekeleza mpango wa maendeleo kuanzia mwaka huu wa fedha, na iwapo tungesema fedha zote za maendeleo mwaka huu zitekeleze mpango huu, ingekuwa ni asilimia 56.9 ya fedha zinazohitajika kuutekeleza mpango kwa mwaka.
Hii inaonyesha kuwa serikali haina nia ya dhati ya kuutekeleza mpango huu wa kitaifa. Kushindwa kutenga fedha za kutekeleza mpango huu kwa mwaka huu, kutapeleka mzigo mkubwa wa bajeti ya mpango huu katika mwaka ujao wa fedha.
Kambi ya upinzani inaona kuwa kuna ulazima wa kuanza kutekeleza baadhi ya miradi ya maendeleo katika mwaka huu wa fedha.
1. Mheshimiwa Spika, wakati Waziri wa fedha Mhe. Mustafa Mkullo akitaja kuwa kipaumbele cha kwanza cha bajeti ya mwaka huu ni kumaliza tatizo la Umeme na hivyo kutamka kwamba ametenga shilingi bilioni 537, upembuzi uliofanywa na Kambi ya Upinzani kwenye vitabu vya bajeti (Kitabu Namba II na IV fungu la 58) vilivyotolewa na serikali, umebaini kuwa Wizara ya Nishati na Madini imetengewa jumla ya shilingi bilioni 402.4.
Fedha hizo zimegawanywa katika mafungu ya Matumizi ya kawaida shilingi bilioni 76.95 na kwa upande wa bajeti ya Maendeleo zimetengwa shilingi bilioni 325.4. Shilingi bilioni 325 zilizotengwa katika Bajeti ya Maendeleo ya Wizara ya Nishati na Madini zinatosha kwa mradi mmoja tu wa umeme wa 160MW, 100 Dar es Salaam na 60 Mwanza. Hakuna mradi wowote mpya wa umeme unaoonekana katika Bajeti hii.
Mheshimiwa Spika, ili kufikia malengo ya mpango wa kwanza wa maendeleo wa miaka mitano, katika uzalishaji umeme ambapo kama taifa tumepanga kuzalisha megawati 1788 za ziada kutoka MW 1034(installed capacity) zilizopo sasa, tunahitaji kuzalisha wastani wa MW 358 kila mwaka kwa miaka mitano.
Basi, ukiondoa mradi wa MW 160 ambao tayari umeanza na umetengewa fedha katika bajeti ya mwaka huu, tunahitaji mradi mwingine wa angalau MW 200 ndani ya mwaka huu wa fedha. Mradi ambao unaweza ukatekelezwa kwa haraka ni mradi wa Kiwira awamu ya kwanza MW 200. Taasisi za NSSF na STAMICO zimeonyesha nia ya kutekeleza mradi huo bila ya kutegemea fedha ya bajeti ya serikali.
Kambi ya Upinzani inapendekeza mradi huu kuingizwa katika utekelezaji ndani ya mwaka huu wa fedha. Kambi ya Upinzani pia inapendekeza kutenga fedha za ndani kutekeleza mradi wa njia za kusafirisha umeme huu kutoka Kiwira mpaka Mbeya na usambazaji huu utekelezwe na TANESCO.
Mheshimiwa Spika, miradi iliyosalia ya Mchuchuma na Ngaka (Makaa ya Mawe), Mtwara Somanga Fungu na Kinyerezi ( gesi asilia) na Ruhudji (Maji) ielekezwe kwa taasisi zilizoainishwa kwa ajili ya utekelezaji na serikali kuingia makubaliano na taasisi hizo ili kuhakikisha utekelezaji wake unafanyika kwa wakati.
Mheshimiwa Spika, madhara ya ukosefu wa umeme kwenye Uchumi wa Taifa ni makubwa sana. Mamlaka ya Mapato tanzania ilinukuliwa ikisema kuwa Mgawo wa Umeme uliotokea mwanzoni mwa mwaka huu unaweza kuikosesha mapato ya zaidi ya Shilingi bilioni 840. Tumeona juhudi za Kamati ya Bunge ya Nishati na Madini katika kutafuta ufumbuzi wa Tatizo la Umeme lakini juhudi hizi hazionekani upande wa Serikali na hasa Wizara ya Nishati na Madini.
Mheshimiwa Spika, imefikia wakati sasa kutangaza kuwa Umeme ni janga la Taifa na kwamba Bunge lipitishe Azimio la Uzalishaji wa Umeme kwa viwango vya Mpango wa Maendeleo na kuweka adhabu ya kumfukuza kazi Waziri iwapo miradi hiyo haitakuwa imekamilika kila mwaka. Kamati ya Bunge na Nishati na Madini iwe inatoa Taarifa mara mbili kwa mwaka (Bunge la Mwezi wa Novemba na Bunge la Mwezi Februari) kuhusu maendeleo ya Miradi ya Umeme na kama malengo hayajafikiwa Kamati itoe Azimio la kutokuwa na imani na Serikali.
Uwekezaji kwenye Gesi Asilia Mheshimiwa Spika, Inafahamika kuwa nchi yetu imejaaliwa kuwa na gesi asilia nyingi sana. Tafiti zinaonyesha kuwa hivi sasa kuna ?zaidi ya 12tr cf ya Gesi na utafutaji bado unaendelea. Ndani ya Miaka michache ijayo nchi yetu itakuwa moja ya mataifa makubwa yenye gesi asilia nyingi sana. Hata hivyo hali hii haionekani katika mipango ya Serikali na viongozi wa kisiasa na hata wataalamu hawaliandai Taifa kwa hali hii. Madhara yake ni kuwa itakapofika siku ya siku tutaingia kwenye migogoro kama tuliyoshuhudia katika sekta ya madini.
Kambi ya Upinzani inashangazwa na habari kwamba toka gesi ya Mkuranga igunduliwe mwaka 2007 mpaka sasa hakuna mradi wowote umeanzishwa kunyonya gesi hii na kuitumia kuzalisha utajiri kwa Taifa. Tunapendekeza kuwa Mradi wa Ujenzi wa Bomba la Gesi kutoka Mtwara ambalo pia litapita Mkuranga uwe ni kipaumbele cha juu kabisa cha nchi. Mradi huu utekelezwe kwa nguvu kama ilivyokuwa kwa Mradi wa Maji wa Ziwa Victoria. Bomba hili lijengwe kwa kushirikiana na Sekta Binafsi na lifike Tanga na Mwanza ndani ya kipindi cha miaka mitano ijayo. Ni lazima tuamue mambo makubwa na tuyafanye. Hili tunaweza kulifanya na tulifanye.
Mheshimiwa Spika, katika suala hili la kuandaa Taifa kwa ajili ya kuwa Taifa lenye kuzalisha gesi na Bidhaa zitokanazo na gesi, Kambi ya Upinzani inashauri kuwa uanzishe Chuo Kikuu Cha Mtwara. Chuo hiki kijikite kuwaandaa Watanzania katika utaalamu wa utafutaji, uchimbaji na usimamizi wa sekta ya Mafuta na gesi.
Mheshimiwa Spika, kamamoja ya njia ya kupunguza matumizi ya umeme majumbani na hivyo kuhakikisha umeme wa kutosha unabakia kwa ajili ya matumizi ya uzalishaji viwandani, Kambi ya Upinzani inapendekeza kwamba miradi miwili muhimu ya gesi kwa ajili ya matumizi ya majumbani ianze ndani ya mwaka huu wa fedha; nayo ni: Mradi wa gesi ya LPG kwa ajili kujaza gesi kwenye mitungi na Mradi wa kusambaza gesi majumbani katika jiji la Dar es salaam. Miradi yote hii itatekelezwa na shirika la maendeleo ya gesi na mafuta nchini TPDC.
Hata hivyo Kambi ya Upinzani inakumbushia pendekezo la kamati ya Bunge ya Mashirika ya Umma kuhusu kuifanyia marekebisho TPDC kwa kuigawa na kuunda mamlaka ya mafuta na gesi ambayo itahusika na kutoa vibali na leseni na kusimamia utafutaji na uchimbaji mafuta na gesi (upstream regulator) na kampuni itakayohusika na biashara ya mafuta na gesi.
Ukuzaji wa Uchumi Vijijini Mheshimiwa Spika, ni dhahiri kuwa uchumi wa nchi yetu umekuwa ukikua kwa kasi ya kuridhisha katika kipindi cha miaka kumi iliyopita. Hata hivyo ukuaji huu wa uchumi haujaweza kupunguza umasikini wa Watanzania kwa kiwango cha kuridhisha na cha kujivunia. Mara mbili viongozi wetu wakuu wa nchi (Rais na Waziri Mkuu) wamehojiwa na vyombo vya habari na kukiri kuwa hawajui kwa nini Watanzania ni masikini. Kwa wachumi wengi na kwa kasi hii ya ukuaji wa uchumi jibu ni hilo hilo. Kwamba unakuwaje na Uchumi unaokua kwa wastani wa asilmia 7 kwa miaka kumi bila kupunguza Umasikini?
Hiki ni kitendawili na chemshabongo. Hata hivyo tafiti mbalimbali zinazotufahamisha kwamba kwa miaka kumi hatujawekeza vya kutosha katika uchumi wa vijijini; na ndio maana hatuoni faida za uchumi wetu kukua. Uwekezaji mkubwa na hasa uliofanywa na sekta binafsi umekuwa ukifanywa katika uchumi wa mijini. Serikali inapaswa kufanya uamuzi wa makusudi kuwekeza katika miundombinu ya uchumi wa vijijini.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani kupitia bajeti hii mbadala imeleta mapendekezo ambayo inaamini kuwa kwa kiasi kikubwa kwa kipindi cha miaka mitano ijayo itasaidia kujibu kitendawili hiki na itaondoa matatizo makubwa yanayotukabili ya umasikini uliokithiri vijijini na kusababisha vijana wengi kukimbilia mijini.
Mheshimiwa Spika, katika mkakati wetu wa kufanikisha mpango wa kuondoa umasikini ni kuzifanya Halmashauri zetu za Wilaya kutayarisha kitu kinachoitwa (District Economic Development Master Plan) Mpango Mama wa Maendeleo ya Kiuchumi wa Wilaya ambapo kila halmashauri kupitia mpango wake itatengeneza ajira zisizopungua 2000 kwa mwaka.
Mheshimiwa Spika, mpango huu utasaidia kuondoa dhana ambayo imeenea kwa watendaji ngazi za mikoa na wilaya kukaa mkao wa kupokea fedha na kutumia tu toka Serikali Kuu. Mikoa na wilaya zitatumia fursa zilizopo katika maeneo yao ili kuondoa matatizo yanayowakabili wananchi wao kuliko kusubiri kupelekewa wawekezaji toka Kituo cha Uwekezaji, ambapo Halmashauri zingeweza kuingia ubia na mwekezaji husika. Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani katika kufanikisha mpango huo tumeleta vipaumbele sita (6) na kila kipaumbele kitasaidia kuinua uchumi wa wananchi waishio vijijini.
Mheshimiwa Spika, baadhi ya vipaumbele ambavyo tumevipanga ni sawa na vilivyopendekezwa na Serikali , tofauti iliyopo ni jinsi ya kuvitekeleza ili viweze kuleta tija zaidi kwa uchumi wa nchi hii. Mheshimiwa Spika, kipaumbele chetu cha kwanza kabisa ni kuwezesha ukuaji wa sekta za uzalishaji na hasa ukuaji wa uchumi wa vijijini (rural growth). Kambi ya Upinzani inakichukulia kipaumbele hiki kama tiba halisi ya kuwaondolea umasikini Watanzania waishio vijijini kwa kuwa asilimia kubwa ya Watanzania wanaoishi vijijini maisha yao yanaendeshwa na shughuli zinazohusiana na kilimo.
Mheshimiwa Spika, katika kutimiza azma ya kuinua maisha yao, miundombinu ya barabara na umeme itachochea ujenzi wa viwanda vidogovidogo vya kuongeza thamani za bidhaa zizalishwazo vijijini. Ni dhahiri pia kwamba asasi za fedha zitaenda zenyewe kutumia fursa mpya kufanya biashara, shughuli mpya za uzalishaji vijijini itasaidia kupunguza uhamiaji wa vijana wetu kwenda mijini.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani inaamini kuwa kwa njia hii tutafanikiwa kuondoa umasikini uliokithiri na pia kuiondoa nchi yetu kwenye hatari ya kuwa taifa la wachuuzi. Pendekezo kubwa katika kuchochea ukuaji wa uchumi wa vijijini ni la kupeleka vijijini shilingi bilioni 450 kila mwaka kwa miaka mitano mfululizo katika sekta za barabara za vijijini, umeme vijijini na maji vijijini. Fedha hizi zitagawiwa kwa Halmashauri za Wilaya (sio miji, manispaa na majiji) kulingana mahitaji ya sekta husika kwa Wilaya husika ya Vijijini. Tunaweza kufikiria kuanzisha Mamlaka ya Maendeleo vijijini (Rural Development Authority) ambayo itasimamia Mpango huu utakaotekelezwa na Halmashauri za Wilaya chini ya Ofisi ya Waziri Mkuu.
Bandari Mheshimiwa Spika, katika kuhakikisha Tanzania inatumia vizuri fursa ya jiografia yake ya kuwa na ukanda mrefu wa bahari, Kambi ya Upinzani inapendekeza upanuzi wa Bandari ya Dar es Salaam na Tanga kwa kutumia Ushirikiano wa Sekta Binafsi na ya Umma (Private Public Partnership (PPP)) unakamilika haraka ikiwa ni pamoja na kuimarisha bandari ya Mtwara. Kwa njia hii tutawavutia wafanyabiashara wa nchi ambazo hazina bandari kupitisha mizigo yao katika bandari yetu.
Mheshimiwa Spika, Reli ya Kati ni kichocheo kikubwa sana cha uchumi kwa wananchi wanaoishi katika mikoa ambamoya reli hiyo, pia kuwa kiunganishi kikubwa kati ya bandari na nchi ambazo hazina bandari, hivyo basi jambo la kwanza ni kuiboresha reli ya sasa ili ifanye kazi kwa uwezo mkubwa kusafirisha abiria na mizigo mpaka hapo fedha za kujenga reli mpya yenye mataruma ya kisasa itakapopatikana. Ili kutimiza azima hiyo tumetenga kiasi cha Tsh.bilioni100 kuliwezesha shirika la Reli Tanzania kufanya kazi yake ya msingi ya kusafirisha mizigo na abiria.
Hata hivyo uendelezaji wa Mradi wa Mchuchuma na Liganga unataka kuwepo kwa reli itakayounganisha Wilaya ya Ludewa na Bandari ya Mtwara. Kambi ya Upinzani inapendekeza kuwa pembuzi yakinifu wa Reli hii kama ulivyoainishwa katika Mpango wa Maendeleo wa Taifa uanze kufanyika mwaka huu na mchakato wa Ujenzi wa Reli hii uanze sambasamba na kuanza kwa mradi wa kuchimba chuma na makaa ya mawe. Mheshimiwa Spika, usafiri wa anga ni kiunganishi kikubwa kati ya Watanzania na wale wa ughaibuni na kichocheo kikubwa cha utalii.
Hivyo basi, Kambi ya Upinzani inapendekeza Shirika letu la Ndege lirudi tena kwenye biashara. Tumeweka sh. bilioni200 kulifufua upya shirika la ndege la ATC. Hata hivyo, tunashauri kwamba Serikali iangalie uwezekano wa kurekebisha umiliki wa Shirika la Ndege la Taifa kwa kuhusisha Taasisi za Umma ambazo zinafaidika na kuwepo kwa Shirika mara moja.
Kwa mfano, Shirika la Ndege linatarajiwa kukuza utalii wa nchi hivyo mashirika kama TANAPA na NCAA yanaweza kuelekezwa kuwekeza mtaji katika Shirika la ATCL na kumiliki asilimia zisizozidi 30 za Shirika. Badala ya Mashirika haya kupeleka tozo ya asilimia 10 ya mapato yao Hazina, fedha hizi zinaweza kuwekezwa katika ATCL kwa kipindi cha miaka kadhaa na hivyo kulirejesha Shirika katika biashara.
Tunashauri wazo hili liangaliwe kiufundi kama linaweza kuleta tija. Usimamizi wa mashirika ya umma Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inakubaliana na Serikali kuhusu hatua za kuiimarisha Ofisi ya Msajili wa Hazina ili iweze kusimamia vema Mashirika ya Umma. Ni wazi kwamba kuna Mashirika ya Umma ambayo iwapo yakisimamiwa vizuri yataweza kufanya kazi kwa faida na hivyo kuondoa mzigo wa ruzuku za Serikali kwenda kwa Mashirika ya Umma. Vile vile Kambi ya Upinzani Bungeni inapongeza pendekezo la kuanzisha Mfuko wa Uwekezaji wa Taifa kwa ajili ya kutoa Mitaji kwa mashirika ya mmma. Hatua hii itasaidia sana.
Mheshimiwa Spika, Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza kufanya marekebisho ya Sheria zifuatazo katika Sheria ya Fedha ya 2011 kwa ajili ya kuboresha ufanisi wa Mashirika ya Umma.
1. Sheria ya Mashirika ya Umma ya mwaka 1992 ili kuiboresha na kutamka wazi wazi mamlaka ya Ofisi ya Msajili wa Hazina katika kusimamia Mashirika ya Umma ambayo Serikali ina hisa zaidi ya Asilimia Hamsini ikiwemo kutoa Mamlaka kwa Msajili wa Hazina kusimamia Waraka anazotoa kwa Mashirika na pia kutungwa kanuni zitakazopelekea kuwepo kwa Mfumo wa Maadili ya Utawala Bora (CODE OF CORPORATE GOVERNANCE FOR PUBLIC CORPORATIONS).
2. , Sheria iliyounda Consolidated Holdings Badiliko hili litaipa uhai wa moja kwa moja Shirika hili na v kulipa jukumu la kusimamia mashirika ya umma ambayo Serikali ina hisa chini ya asilimia 50. Lengo la pendekezo hili ni kuhakikisha kuwa Hisa za Serikali katika makampuni binafsi zinasimamiwa ipasavyo na kwamba CHC iwe kweli ni Holding Company ya Serikali kwa hisa hizi. Kwa sasa hisa hizi zinasimamiwa na Msajili wa Hazina.
Pendekezo letu ni kutenganisha majukumu haya ili kuleta ufanisi na hasa ukizingatia kuwa CHC bado itakuwa inamilikiwa na Msajili wa Hazina kwa asilimia 100. Uamuzi huu ukitekelezwa utairahisishia sana Kamati ya Bunge ya Mashirika ya Umma kuwa na jicho la kiusimamizi kwa mitaji ya Serikali kwenye Kampuni binafsi kwani CHC hutokea mbele ya Kamati ya POAC baada ya kukaguliwa na CAG.
Pensheni kwa wazee Mheshimiwa Spika, Tanzania ina mfumo wa pensheni kwa wastaafu ambao unasimamiwa na Mifuko Kadhaa ya Pensheni hapa nchini. Hata hivyo kuna changamoto kubwa kwamba Serikali inadaiwa fedha nyingi na mifuko hii hali ambayo tunadhani inahatarisha maisha ya wastaafu. Kwa mfano, Serikali inadaiwa na Shirika la PSPF na iliahidi kuanza kulipa deni la shilingi bilioni 700 lakini bado haijalipa. Vile vile Serikali bado haijasaini mkataba wake na Shirika la NSSF kuhusu ujenzi wa Chuo Kikuu cha Dodoma.
Tunashauri Serikali itimize wajibu wake huu ili kuifanya mifuko iendelee kutumikia Taifa na kuwekeza kwenye miradi mikubwa kwa maendeleo ya nchi. Tunashauri pia kuwa Serikali iangalie uwezekano wa kufanya marekebisho katika Mfumo wa Pensheni na kuunganisha mifuko iliyopo na kubakia na mifuko miwili tu, mmoja kwa ajili ya Sekta ya Umma na Mwingine kwa ajili ya Sekta Binafsi na sekta isiyo rasmi. Hivi sasa nchini kuna jumla ya wanachama 1,073,444 kwenye mifuko ya Pensheni (NSSF 506,218. PSPF 298,046. PPF 160,068. LAPF 73,833 na GEPF 35,279) ambayo ni sawa na asilimia 2.4 tu ya Watanzania wote. Hiki ni kiwango kidogo sana kuhudumiwa na mifuko mitano ya Hifadhi ya Jamii.
Mheshimiwa Spika, licha ya Udhaifu huu pia Tanzania haina mfumo wa Pensheni kwa Wazee ambao hawakuwa waajirwa kwenye Serikali au ashirika ya mma. Wazee wakulima ambao wamechangia kwa kiwango kikubwa katika uchumi kupitia kilimo hawamo kwenye mfumo wa Pensheni na hivyo kusababisha kero kubwa kwa wazee wengi ambao ndio wanalea wajukuu huko vijijini kufuatia vijana wao wengi kupoteza maisha kwa magonjwa kama Ukimwi.
Kambi ya Upinzani Bungeni inapendekeza kuanzishwa kwa Pensheni kwa Wazee. Maelezo ya ziada kuhusiana na mfumo huu wa Pensheni atayatoa Waziri Kivuli wa Kazi na Ajira atakapokuwa anawasilisha maoni ya Kambi ya Upinzani kuhusu Wizara husika.
HITIMISHO
Mheshimiwa Spika, Baada ya Maelezo hayo sasa napendekeza Sura ya Bajeti ya Nchi iwe kama inavyoonekana katika Jedwali hili hapa chini. Naomba Bunge lako tukufu lijadili Hoja ya Waziri wa Fedha kuhusu Makadirio ya Mapato na Matumizi ya Serikali kwa kuzingatia maoni haya ya Kambi ya Upinzani Bungeni.
SURA YA BAJETI MBADALA KWA MWAKA WA FEDHA 2011/2012 [TABLE="class: MsoNormalTable"]
[TR]
[TD] MAPATO
[/TD]
[TD] .ShT Bilioni [/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"] Mapato ya Ndani[/TD]
[TD="width: 138"] 8,681.[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"] Mapato ya Halmashauri[/TD]
[TD="width: 138"] 351.[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"] Mikopo na Misaada ya nje[/TD]
[TD="width: 138"] 3,924.[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"] Mikopo ya Ndani
[/TD]
[TD="width: 138"] 1,204.[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"]
[/TD]
[TD="width: 138"]
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 277"] JUMLA YA MAPATO[/TD]
[TD="width: 138"] 14,160[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
[TABLE="class: MsoNormalTable"]
[TR]
[TD] MATUMIZI[/TD]
[TD] .ShT Bilioni[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 271"] Matumizi ya Kawaida[/TD]
[TD="width: 102"] 7,913[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 271"] Matumizi ya Maendeleo[/TD]
[TD="width: 102"]
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 271"] i. Fedha za Ndani:- 3,193[/TD]
[TD="width: 102"]
[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 271"] ii. Fedha za nje:- 3,054
[/TD]
[TD="width: 102"] 6,247[/TD]
[/TR]
[TR]
[TD="width: 271"] JUMLA MATUMIZI[/TD]
[TD="width: 102"] 14,160[/TD]
[/TR]
[/TABLE]
Mheshimiwa Spika, Mmoja wa viongozi duniani ninaowaheshimu sana ni pamoja na Tun Dkt. Mahathir Mohamad, Waziri Mkuu Mkuu wa zamani wa nchi ya Malaysia na rafiki mkubwa wa Mwalimu Nyerere. Ninapenda kumaliza hotuba yangu kwa kunukuu maneno yaliyopo ukurasa wa nyuma wa Kitabu chake A doctor in the house: Nanukuu Viongozi wachache wameweza kubadili uchumi wa nchi zao kutoka uchumi unaotegemea kilimo tu mpaka kuwa na uchumi wa viwanda - wachache zaidi wameweza kufanya hivi katika kipindi cha miongo miwili tu.
Dkt Mahathir aliposhika madaraka ya nchi yake mwaka 1981, Malaysia ilikuwa ni nchi ambayo zaidi ya nusu ya raia wake (asilimia 56) waliishi katika dimbwi la umasikini. Alipoachia madaraka mwaka 2003 Malaysia ilikuwa na asilimia 3 tu ya rraia wake wanaoishi katika dimbwi la umasikini.
Mheshimiwa Spika, Malaysia iliweza kwa sababu viongozi waliweza kuwa na mwono wa mbali, kufanya maamuzi na kuyasimamia kwa makini. Ninaamini kuwa Tanzania inaweza kufanya vizuri zaidi ya Malaysia kama sisi sote viongozi tukiamua kuweka maslahi ya nchi mbele, kuweka malengo makubwa, kufanya maamuzi na kutekeleza maamuzi hayo kwa dhati na makini Kila mtu akitimiza wajibu wake, Tunaweza.
Tukiacha kuwa Taifa la walalamikaji, Tunaweza. Tukiendeleza Umoja wa Kitaifa, mshikamano na kulinda Haki za raia, Tunaweza. Ninaamini, Tunaweza!
Mheshimiwa Spika, Naomba kuwasilisha
Kabwe Zuberi Zitto, Mb
Waziri Kivuli wa Fedha na Uchumi
figganigga
Platinum Member
- Oct 17, 2010
- 28,201
- 64,681
hiki kifaa anachotumia zitto kusoma hotuba ni kinaitwaje?sababu ni kwa mala ya kwanza nakiona.hana karatasi hata moja.amemfunika waziri wa fedha kwa hili.mkullo alikuja na bag kuubwa mwenzake kaja na kifaa kidogo tu chenye maneno mazito.
pangalashaba
JF-Expert Member
- Jan 10, 2011
- 1,332
- 1,618
hiyo ndiyo bajeti ya ukweli kwa mtz maskini.............
Ndallo
JF-Expert Member
- Oct 1, 2010
- 7,621
- 4,312
Ni kweli Chadema wanakwenda na sayansi na teknologia yakizazi kimpya namuona muheshimiwa Zito Kabwe anavyoFlow kuhusiana na mapendekezo ya bajeti kutoka kambi ya upinzani kwakutumia IPOD na sio karatasi! anashusha mistari yenye vina hata Mustafa Mkulo anaikubali babaake!
ChescoMatunda
JF-Expert Member
- Jan 7, 2009
- 1,232
- 444
Nasikia kasoma hotuba kwa ipod ni kweli mlioangalia hotuba kuna mdau facebook kaandika hii ila kwa ukaribu naamini sasa tuna mbadala wa SISIEM kwa Bajeti hii ndugu wananchi KAZI KwETU tuu.
Dogo Tundu
JF-Expert Member
- May 25, 2009
- 448
- 189
wazee wa si si hawawezi penda posho zifutwe bhana! hii ndo kula yao, huo mpango wa maendeleo ni maandishi tu na sio realistic waku.
CAMARADERIE
JF-Expert Member
- Mar 3, 2011
- 4,419
- 1,929
Natamani hii ndio ingekuwa bajeti yenyewe.......
Sikonge
Platinum Member
- Jan 19, 2008
- 11,635
- 6,238
Hivi ilikuwa lazima u-quote hilo habari zima na mwisho uweke maneno 6 tu? Daaaa.......
lukindo
JF-Expert Member
- Mar 20, 2010
- 8,467
- 9,053
naomba ufafanuzi tafadhali hapo kwenye red, wanasema budget iko supported na donors kwa 40%. Sasa ukichukua jumla ya budget ambayo ni Trilion 13.5 (?) ukatoa 40% ya wafadhili si tunabakiwa karibia na Trilion 8 hivi! Sasa kama deni linazidi kile tunachozalisha (kusanya) na increment ya deni ni 38% maana yake ni nini??? NCHI SI IMEFILISIKA!!!!????? Msaada wenu tafadhali wana jf[FONT=Calibri said:
Similar Discussions
-
Itachukua miaka mingi sana ijayo Tanzania kua na kambi rasmi ya upinzani bungeni tena.- Started by Tlaatlaah
- Replies: 44
-
Ado Shaibu: Bungeni hakuna kambi rasmi ya upinzani, tuko 11 tu- Started by Roving Journalist
- Replies: 6
-
Waziri wa Fedha anasoma Bajeti Kuu ya Serikali kwa Mwaka wa Fedha 2026/27, leo Juni 11, 2026
- Started by Roving Journalist
- Replies: 14
-
Waziri wa Fedha: Bajeti hii imeandaliwa kwa kuzingatia miongozo ya kitaifa, kikanda na kimataifa- Started by Mwanamwana
- Replies: 0
