Viongozi wa Tume ya Uchaguzi Kenya wanapatikanaje? Je, Rais ana nguvu kiasi gani?

[JF Analyst]

Je, Umewahi kujiuliza jinsi viongozi wa Tume ya Uchaguzi na Mipaka ya Kenya (IEBC) wanavyopatikana?

Jaji Mkuu Martha Koome (wa tatu kutoka kushoto) akiwa na wajumbe wa Jopo la Uteuzi la Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka (IEBC) baada ya kuapishwa Januari 27, 2025​

Katika taifa ambapo uchaguzi ni tukio lenye mvutano wa kisiasa, hisia kali, na matarajio makubwa, Tume Huru ya Uchaguzi ndio refa wa mchezo huo wa kidemokrasia.

Ili kuilinda taasisi hii dhidi ya ushawishi wa kisiasa na kuhakikisha uaminifu wa umma, Katiba ya Kenya ya 2010 na Sheria ya Tume ya Uchaguzi na Mipaka ya Kenya (IEBC) ya 2011 zimeweka utaratibu wa wazi na wa kisheria wa kuwateua viongozi wa tume hii.

Mchakato wa uteuzi huanza rais anapotangaza nafasi wazi ndani ya Tume, kisha huunda jopo maalum la uteuzi (Selection Panel) ndani ya siku 14. Jopo hili huundwa kwa mujibu wa Sheria ya IEBC na linajumuisha watu kutoka taasisi za kitaifa, vyama vya siasa, mashirika ya kijamii, na asasi za kitaaluma.

Kamishna wa Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka ya Kenya (IEBC), Roselyn Akombe, akiwa pamoja na aliyekuwa Mwenyekiti wa IEBC Hayati Wafula Chebukati, akihutubia mkutano wa wanahabari katika ofisi za tume jijini Nairobi, Kenya, Julai 6, 2017​

Baada ya kuapishwa, jopo hutangaza nafasi za kazi ndani ya siku saba, hupokea na kuchambua maombi, halafu hufanya usaili kwa waombaji wanaokidhi vigezo vya Kikatiba kama elimu, uadilifu, na uzoefu.

Hatua inayofuata ni kuwasilisha kwa rais orodha ya wagombea waliopendekezwa, majina matatu kwa nafasi ya Mwenyekiti na mengine 13 kwa nafasi za makamishna. Rais huchagua kutoka kwenye orodha hiyo na kuwasilisha majina kwa Bunge ili yaidhinishwe, kwa mujibu wa Ibara ya 250(4) na 251 za Katiba ya Kenya, kuhakikisha uwazi, uadilifu, na uwakilishi wa kitaifa (Katiba ya Kenya, 2010).

Bunge hufanya mahojiano ya wazi na walioteuliwa ili kuhakikisha wana sifa zinazohitajika, rekodi safi, na uwakilishi mpana wa kitaifa.

IEBC huongozwa na mwenyekiti, makamishna sita, na Katibu wa tume ambaye pia ni Ofisa mkuu Mtendaji (CEO). Sekretarieti ya tume hujumuisha idara mbalimbali kama vile usajili wa wapiga kura, uendeshaji wa uchaguzi, teknolojia ya habari, sheria, fedha na utafiti.

Baraza la Vyombo vya Habari Kenya (MCK) na Tume Huru ya Uchaguzi na Mipaka (IEBC) Agosti 2025, baada ya makubaliano ya kushirikiana kuhakikisha Uandishi wa Haki na Uwazi wakati wa Uchaguzi nchini Kenya​

Tume hupokea rasilimali zake kupitia bajeti ya serikali na imekuwa ikiboresha mifumo ya kisasa ya uchaguzi, ikiwa ni pamoja na teknolojia za usajili wa wapiga kura na usambazaji wa matokeo.

Kwa mujibu wa ibara ya 251 ya Katiba ya Kenya, viongozi wa IEBC wanaweza kuondolewa madarakani kwa misingi maalum kama vile ukiukaji wa sheria, ukosefu wa uadilifu, au kutokufaa kushika nafasi hiyo.

Mchakato huanzishwa na Bunge kupitia hoja rasmi, na uchunguzi hufanywa na Tume ya Maadili au jopo maalum, huku Mahakama ya Juu ikihakikisha uhalali wa mchakato huo.

Tume ya Uchaguzi na Mipaka (IEBC) kwa ushirikiano na IFES katika kampeni ya Kupambana na Chuki wakati wa Uchaguzi wa Kenya 2025​

 

[mwanamwana]

Ni hatua nzuri kulinganisha na nchini, lakini pia kitendo cha Rais kuhusishwa bado kuna walakini kwamba mchakato hauwezi kuwa 100% perfect.

 

[Tate Mkuu]

Bongo kila kitu anafanya Mwenyekiti wa ccm, na ambaye pia ni mgombea! Halafu kirahisi tu mimi na akili yangu timamu nikapange foleni kumchagua mtu ambaye wateule wake ndiyo wasimamizi wa uchaguzi! Big NO.