Fascinating
Senior Member
- May 14, 2025
- 144
- 347
Sahau kuhusu OPEC; Chama cha Kikomunisti cha China (CCP) ndicho kinapanga Sera za Mafuta. Tanzania tumeanza kuiga lakini vikwazo ni vingi.
VITA ya Iran imesababisha mtikisiko mkubwa zaidi wa upatikanaji wa nishati ya mafuta katika historia. Hata hivyo, hata wakati mapigano yalipokuwa makali zaidi, bei ya mafuta haikufikia dola 150 kwa pipa kama wachambuzi wengi walivyotabiri mwanzoni mwa mzozo huo. Kwa hili, pongezi ziendee serikali chache duniani. Mara tu mashambulizi ya Iran yalipofanya Mlango-bahari wa Hormuz kutopitika na kukwamisha mapipa milioni 14 kwa siku ya mafuta ghafi ndani ya Ghuba,
Lakini janga lingetokea tu bila maamuzi yaliyofanywa kimya kimya katika mji mkuu mwingine: Beijing. Kati ya mwezi Februari na Juni, China ilipunguza uagizaji wake wa mafuta ghafi kwa nusu, sawa na mapipa milioni 5.5 kwa siku. Wataalamu wanakadiria kuwa hatua hii pekee ilishusha bei ya mafuta ya Brent (kipimo kikuu cha bei ya mafuta duniani) kwa dola 30 au zaidi kwa pipa. Kiwango hicho ni zaidi ya nusu ya anguko lote la mahitaji duniani wakati wa vizuizi vya janga la UVIKO-19, ambapo mahitaji ya dunia yaliporomoka kwa mapipa milioni 9 kwa siku. Na tofauti na kipindi cha janga hilo ambapo uchumi wa dunia ulitumbukia kwenye mdororo, safari hii Pato la Taifa (GDP) la China limeendelea kufanya vizuri. Haikupunguza ununuzi wa mafuta kutoka nje kwa sababu uchumi wake unayumba.
Uwezo huu wa kupandisha au kushusha mahitaji ya mafuta kiurahisi, na bila kuathiri sana uchumi wake, unaipa China-inayoongoza kwa kuagiza mafuta mengi zaidi duniani-uwezo wa kupanga bei sokoni. Hiki ndicho kitu ambacho Jumuiya ya Nchi Zinazosafirisha Mafuta kwa Nje (OPEC) pamoja na washirika wake wamekuwa wakikifanya kwa miaka mingi kwa kudhibiti nusu ya uzalishaji wa mafuta duniani. Na wakati shirikisho hilo la mafuta likiwa limedhoofishwa na hatua ya Umoja wa Falme za Kiarabu (UAE) kujiondoa hivi karibuni, pamoja na changamoto za uzalishaji zinazowakabili wanachama wake waliosalia katika Ghuba, nguvu ya China sokoni inazidi kuongezeka. Kama kiongozi mmoja wa kampuni ya biashara ya mafuta alivyoeleza: "China ndiyo OPEC mpya."
Kwa miongo minne, OPEC imekuwa ikipambana kuhakikisha bei inabaki juu kwa kupanga viwango maalum vya uzalishaji (production quotas). Kinyume chake, nchi zinazoagiza mafuta haziwezi kushusha bei kwa kubana mahitaji kiholela, kwani wanunuzi wametawanyika sana kulinganisha na wauzaji, na matumizi ya nishati ya ndani hutegemea maamuzi ya maelfu ya watu na sekta mbalimbali. Lakini China, ikiwa ni taifa kubwa linaloongozwa kwa mfumo thabiti wa udhibiti wa serikali, ni tofauti kabisa. Na tofauti na muungano wa OPEC+, ambao maamuzi yake yanahitaji maridhiano ya nchi 21, wapangaji wa sera wa China wanaweza kuchukua hatua mara moja kwa agizo la mtu mmoja tu: Rais Xi Jinping.
China inadhibiti soko la mafuta kwa kutumia mbinu kuu tatu.
Sekta ya petrokemikali (petrochemical) ya China, ambayo ndiyo kubwa zaidi duniani, nayo pia inajipanga kukabiliana na mazingira haya magumu. Mwaka jana, sekta hiyo ilibadilisha mamilioni ya mapipa kwa siku ya nafta na LPG-ambazo nyingi zilitoka Ghuba-kuwa polima (polymers), ambazo ni malighafi za kutengeneza vitu kama PVC, mpira bandia (synthetic rubber), nailoni, na poliester, zinazotumiwa kwa tani na viwanda vya China. Kutokana na kukosekana kwa malighafi kutoka Ghuba, na kukiwa na agizo la serikali la kuweka kipaumbele kwenye mafuta ya vyombo vya usafiri badala ya malighafi za viwandani, kampuni za petrokemikali zimebuni njia za kutengeneza baadhi ya polima kwa kutumia makaa ya mawe na ethan (ethane), ambayo ni gesi inayopatikana wakati wa kusafisha mafuta.
Athari ya jumla ya ubanaji huu wa matumizi kwenye uchumi wa China inaonekana kuwa ni ya kiwango kinachovumilika. Uwekezaji wa miaka mingi wa serikali katika nishati jadidifu na usafiri safi umefanya mfumo wake wa nishati kuwa imara na unaoweza kubadilika kulingana na mahitaji. Aidha, miaka kadhaa ya ushindani mkali uliopitiliza viwandani (hali inayojulikana kama "involution" au ushindani usio na tija), ambapo viwanda vilizalisha kupita kiasi uwezo wa soko ikiwemo vya petrokemikali, umeifanya China kubaki na shehena kubwa ya polima na bidhaa zake ambazo bado hazijauzwa.
Kinga hizi ndizo zinazoeleza kwa nini bei za uzalishaji viwandani hazijapanda kwa kasi na bei za walaji zimeendelea kudhibitiwa. Ingawa Pato la Taifa lilikua kwa asilimia 4.3 katika robo ya pili ya mwaka-kiwango cha chini zaidi tangu mwishoni mwa mwaka 2022-hali hii inachangiwa zaidi na uwekezaji hafifu pamoja na athari zinazoendelea za mgogoro wa sekta ya majengo na ardhi, kuliko uhaba wa mafuta. Na bado serikali inaweza kutumia akiba yake ya kimkakati ya mafuta, ambayo haijaguswa kabisa hadi sasa, anabainisha Michal Meidan wa Taasisi ya Mafunzo ya Nishati ya Oxford (Oxford Institute for Energy Studies).
Hata hivyo, Ingawa akiba ya China ya mafuta ghafi, yaliyosafishwa, na polima, ni kubwa kuliko ya nchi zingine, ina ukomo wake. Msambazaji mmoja anasema ameuza hivi karibuni shehena ya polietilini (polyethylene) iliyokuwa imekaa ghalani mwake tangu mwaka 2021. Tofauti na OPEC, ambayo kinadharia inaweza kuendeleza mikakati ya kupunguza uzalishaji kwa miaka kadhaa, China haiwezi kuendelea kuagiza mafuta pungufu kwa mapipa milioni 5.5 kwa siku bila kikomo. Lakini vita vya Iran vimethibitisha kuwa, kivitendo, China inaweza peke yake kusawazisha na kutuliza soko la mafuta duniani kwa kipindi cha miezi kadhaa. Viongozi wa shirikisho hilo la mafuta (OPEC) ambalo linazidi kukumbwa na migawanyiko wanaweza tu kuota kuwa na nguvu ya namna hiyo.
Tanzania pia tumeanza kutekeleza sera kama hii ya masuala ya mafuta, ikiwemo uwekezaji wa ujenzi wa matenki 15 Tungi, Kigamboni kwaajili ya uhifadhi wa mfuta wa Kimkakati, Uwekazji huu wenye thamani ya TZS 701.8 billion, lengo lake ni kutafuta uwezo kununua na kuhifadhi mafuta mengi yakiwa bei ya chini nakuacha kununua kipindi mafuta yapo bei ya juu.
Lakini sera za namna hii zinahitaji uwezo kusafisha mafuta pia, na hivi karibuni suala la uwekezaji wa bilionea Aliko Dangote limekuwa na mvutano mkubwa katika Jumuia ya Afrika mashiriki, kama uwekezaji huo ungefanyika Tanzania, basi ingeweza kutapatia Kete ya Pili kati ya zile tatu zinazochezwa na Mchina.
Unadhani sera kama hizi zinaweza kuzaamatunda bila ya kuwa na mitambo ya kusafisha mafuta?
Unona Kunahaja ya Tanzania kuendelea na mpango wake wa Tanga licha ya kususua kwa msimamo wa muwekezaji Aliko Dangote?
VITA ya Iran imesababisha mtikisiko mkubwa zaidi wa upatikanaji wa nishati ya mafuta katika historia. Hata hivyo, hata wakati mapigano yalipokuwa makali zaidi, bei ya mafuta haikufikia dola 150 kwa pipa kama wachambuzi wengi walivyotabiri mwanzoni mwa mzozo huo. Kwa hili, pongezi ziendee serikali chache duniani. Mara tu mashambulizi ya Iran yalipofanya Mlango-bahari wa Hormuz kutopitika na kukwamisha mapipa milioni 14 kwa siku ya mafuta ghafi ndani ya Ghuba,
- Watawala wa falme tajiri za mafuta za Abu Dhabi na Riyadh walisafirisha mapipa ya ziada milioni 5 kwa siku kupitia mabomba yanayopita njia mbadala.
- Mawaziri mjini Washington na Tokyo waliingiza sokoni kiwango cha mapipa milioni 2 kwa siku kutoka kwenye akiba zao za dharura, huku mifumo ya serikali ya kugawa mafuta kwa mgawo katika nchi maskini ikipunguza sehemu kubwa ya mahitaji.
Lakini janga lingetokea tu bila maamuzi yaliyofanywa kimya kimya katika mji mkuu mwingine: Beijing. Kati ya mwezi Februari na Juni, China ilipunguza uagizaji wake wa mafuta ghafi kwa nusu, sawa na mapipa milioni 5.5 kwa siku. Wataalamu wanakadiria kuwa hatua hii pekee ilishusha bei ya mafuta ya Brent (kipimo kikuu cha bei ya mafuta duniani) kwa dola 30 au zaidi kwa pipa. Kiwango hicho ni zaidi ya nusu ya anguko lote la mahitaji duniani wakati wa vizuizi vya janga la UVIKO-19, ambapo mahitaji ya dunia yaliporomoka kwa mapipa milioni 9 kwa siku. Na tofauti na kipindi cha janga hilo ambapo uchumi wa dunia ulitumbukia kwenye mdororo, safari hii Pato la Taifa (GDP) la China limeendelea kufanya vizuri. Haikupunguza ununuzi wa mafuta kutoka nje kwa sababu uchumi wake unayumba.
Uwezo huu wa kupandisha au kushusha mahitaji ya mafuta kiurahisi, na bila kuathiri sana uchumi wake, unaipa China-inayoongoza kwa kuagiza mafuta mengi zaidi duniani-uwezo wa kupanga bei sokoni. Hiki ndicho kitu ambacho Jumuiya ya Nchi Zinazosafirisha Mafuta kwa Nje (OPEC) pamoja na washirika wake wamekuwa wakikifanya kwa miaka mingi kwa kudhibiti nusu ya uzalishaji wa mafuta duniani. Na wakati shirikisho hilo la mafuta likiwa limedhoofishwa na hatua ya Umoja wa Falme za Kiarabu (UAE) kujiondoa hivi karibuni, pamoja na changamoto za uzalishaji zinazowakabili wanachama wake waliosalia katika Ghuba, nguvu ya China sokoni inazidi kuongezeka. Kama kiongozi mmoja wa kampuni ya biashara ya mafuta alivyoeleza: "China ndiyo OPEC mpya."
Kwa miongo minne, OPEC imekuwa ikipambana kuhakikisha bei inabaki juu kwa kupanga viwango maalum vya uzalishaji (production quotas). Kinyume chake, nchi zinazoagiza mafuta haziwezi kushusha bei kwa kubana mahitaji kiholela, kwani wanunuzi wametawanyika sana kulinganisha na wauzaji, na matumizi ya nishati ya ndani hutegemea maamuzi ya maelfu ya watu na sekta mbalimbali. Lakini China, ikiwa ni taifa kubwa linaloongozwa kwa mfumo thabiti wa udhibiti wa serikali, ni tofauti kabisa. Na tofauti na muungano wa OPEC+, ambao maamuzi yake yanahitaji maridhiano ya nchi 21, wapangaji wa sera wa China wanaweza kuchukua hatua mara moja kwa agizo la mtu mmoja tu: Rais Xi Jinping.
China inadhibiti soko la mafuta kwa kutumia mbinu kuu tatu.
- Mbinu ya kwanza ni akiba yake ya taifa ya mafuta. Katika kipindi cha miezi 12 hadi mwanzoni mwa mwaka 2026, wakati hofu ya kufurika kwa mafuta sokoni iliposhusha bei ya mafuta ghafi, China ilinunua mapipa milioni 200 kwa bei ya kutupa, na kuongeza kwenye akiba yake kubwa iliyokuwa tayari imefikia mapipa bilioni moja. Wafanyabiashara wanakadiria kuwa ununuzi huo wa China huenda uliongeza kati ya dola 10 hadi 20 kwenye bei ya pipa moja duniani kabla ya vita vya Iran kuanza. Kati ya mapipa milioni 11.6 kwa siku ambayo China iliagiza mwezi Februari, hadi mapipa milioni 1 kwa siku yalikuwa ni ya ziada kwa ajili ya kutunza akiba-kiasi ambacho baadaye iliweza kuamua kutokinunua tena.Mara baada ya shehena zake za mwisho zilizonunuliwa kutoka Ghuba kabla ya vita kuwasili mwishoni mwa Aprili, China ilianza kutumia akiba hiyo kubwa iliyokuwa imetunza. Kufikia Julai, akiba yake ilikuwa imepungua kwa mapipa milioni 70, kulingana na kampuni ya takwimu za nishati ya Vortexa-bila kujumuisha mafuta yaliyotolewa kwenye matangi yanayoelea baharini na mapango ya siri yaliyochimbwa ardhini. Ukijumuisha na vyanzo hivyo, China ilitumia mapipa milioni 150 katika kipindi hicho cha miezi mitatu, sawa na takriban mapipa milioni 1.5 kwa siku.
Sehemu kubwa ya mafuta haya yalitoka kwenye akiba za kibiashara-zinazomilikiwa na vitengo vya biashara vya kampuni kubwa za mafuta-badala ya akiba ya kimkakati ya nchi. Kwa kawaida, viwanda vya kusafisha mafuta hutakiwa kufidia kiasi wanachotumia ndani ya mwezi mmoja, anabainisha Tom Reed wa shirika la kufuatilia bei za nishati la Argus Media. Lakini kwa kuwa kampuni hizo ni za serikali, na serikali ina mamlaka ya kutumia akiba hizo za kibiashara, inaonekana zilipewa msamaha wa kutofidia mara moja.
Ukijumlisha zile pipa milioni 1 kwa siku ambalo halinunuliwi tena kwa ajili ya akiba, pamoja na mapipa milioni 1.5 kwa siku yanayotolewa akibani, usimamizi huu wa akiba pekee unachangia mapipa milioni 2.5 katika lile punguzo lote la mapipa milioni 5.5 kwa siku ya mafuta yaliyoagizwa. Emma Li wa kampuni ya Vortexa anakadiria kuwa China inaweza kuendeleza utaratibu huu kwa miezi mingine minne kabla ya viongozi wa Beijing kuanza kupata wasiwasi kuhusu kupungua kwa akiba hiyo kufikia viwango vya hatari.
- Mbinu ya pili inayotumiwa na wapanga sera wa China ni udhibiti wa mauzo ya nje. Ikiwa ni nchi ya pili kwa ukubwa duniani kwa usafishaji wa mafuta, kwa kawaida China huwa msambazaji mkubwa wa nishati kwa majirani zake barani Asia. Hata hivyo, mnamo mwezi Machi, serikali iliamuru viwanda vyake vya ndani kusitisha mikataba mipya ya mauzo ya nje na kusitisha mingi iliyokuwa imekwishaingiwa. Kati ya Februari na Aprili, mauzo ya China ya bidhaa za mafuta yaliyosafishwa nje ya nchi yalipungua kwa karibu nusu na kufikia mapipa 430,000 kwa siku. Hii ilijumuisha mapipa 180,000 kwa siku ya mafuta ya ndege (jet fuel), hatua iliyookoa kati ya mapipa milioni 1.2 hadi 1.8 kwa siku ya mafuta ghafi yaliyotakiwa kusafishwa.Kuzuia mauzo ya nje kunaipa China fursa ya kutumia mafuta mengi zaidi yanayosafishwa nchini kwa matumizi ya ndani. Pia kunaviwezesha viwanda vya kusafisha mafuta kutumia mafuta ghafi-ambayo kwa kawaida yangetumika kuzalisha bidhaa za kuuza nje-kutengeneza bidhaa nyingine muhimu ambazo aghalabu China huziagiza kutoka Ghuba. Mifano ya bidhaa hizo ni pamoja na nafta (naphtha) na gesi ya petroli iliyoyeyushwa (LPG)-ambazo zote ni malighafi za kemikali za mafuta (feedstocks)-pamoja na mafuta mazito (fuel oil), ambayo viwanda vidogo visivyo na mitaji mikubwa mara nyingi huyasafisha badala ya kutumia mafuta ghafi. Hasara ya kupungua kwa faida ya viwanda hivyo, ambayo huwa kubwa zaidi kwenye mauzo ya nje kuliko ya ndani, ni mzigo ambao Chama cha Kikomunisti kiko tayari kuubeba.
- Kupunguza matumizi ya ndani
Hata hivyo, akiba ya kutosha na kuzuia mauzo ya nje pekee havitoshi kueleza sababu ya anguko hili kubwa la mafuta yaliyoagizwa na China. Serikali ya China ilitumia mbinu ya tatu: kupunguza mahitaji ya ndani. Mwezi Juni, viwanda vya kusafisha mafuta nchini humo vilichakata mapipa milioni 2.7 pungufu kwa siku ikilinganishwa na kipindi kama hicho mwaka uliopita. Uzalishaji wa petroli ulishuka kwa asilimia 14, huku uzalishaji wa dizeli na mafuta ya ndege ukipungua kwa asilimia 21 kwa kila moja.Ukiangalia hali halisi kiundani zaidi, utaona wazi jinsi matumizi ya mafuta ya vyombo vya moto nchini China yalivyopungua kwa kasi. Baada ya mamlaka kuruhusu bei ya mafuta kupanda, wakazi wengi wa mijini wameacha kutumia magari yao binafsi kwenda kazini; badala yake, wanatumia treni za mjini (metro), baiskeli, au teksi (ambazo nyingi zao zinatumia betri za umeme). Katika likizo ya kitaifa ya wiki moja mwezi Mei, matumizi ya vituo vya kuchaji magari ya umeme kwenye barabara kuu yaliongezeka kwa karibu asilimia 55 ikilinganishwa na mwaka uliopita. Treni zimeziba pengo la safari za ndege za ndani ambazo idadi yake imepunguzwa sana. Serikali za mitaa pia zimesimamisha miradi ya miundombinu kwa muda, hatua iliyosaidia kubana matumizi ya mafuta ya dizeli. Ciarán Healy wa Shirika la Kimataifa la Nishati (IEA) anakadiria kuwa katika miezi miwili ya kwanza ya vita hivyo, China ilitumia petroli na mafuta ya taa kwa kiwango cha asilimia 10 chini ya kile ilichotumia katika kipindi kama hicho mwaka uliopita.
Sekta ya petrokemikali (petrochemical) ya China, ambayo ndiyo kubwa zaidi duniani, nayo pia inajipanga kukabiliana na mazingira haya magumu. Mwaka jana, sekta hiyo ilibadilisha mamilioni ya mapipa kwa siku ya nafta na LPG-ambazo nyingi zilitoka Ghuba-kuwa polima (polymers), ambazo ni malighafi za kutengeneza vitu kama PVC, mpira bandia (synthetic rubber), nailoni, na poliester, zinazotumiwa kwa tani na viwanda vya China. Kutokana na kukosekana kwa malighafi kutoka Ghuba, na kukiwa na agizo la serikali la kuweka kipaumbele kwenye mafuta ya vyombo vya usafiri badala ya malighafi za viwandani, kampuni za petrokemikali zimebuni njia za kutengeneza baadhi ya polima kwa kutumia makaa ya mawe na ethan (ethane), ambayo ni gesi inayopatikana wakati wa kusafisha mafuta.
Athari ya jumla ya ubanaji huu wa matumizi kwenye uchumi wa China inaonekana kuwa ni ya kiwango kinachovumilika. Uwekezaji wa miaka mingi wa serikali katika nishati jadidifu na usafiri safi umefanya mfumo wake wa nishati kuwa imara na unaoweza kubadilika kulingana na mahitaji. Aidha, miaka kadhaa ya ushindani mkali uliopitiliza viwandani (hali inayojulikana kama "involution" au ushindani usio na tija), ambapo viwanda vilizalisha kupita kiasi uwezo wa soko ikiwemo vya petrokemikali, umeifanya China kubaki na shehena kubwa ya polima na bidhaa zake ambazo bado hazijauzwa.
Kinga hizi ndizo zinazoeleza kwa nini bei za uzalishaji viwandani hazijapanda kwa kasi na bei za walaji zimeendelea kudhibitiwa. Ingawa Pato la Taifa lilikua kwa asilimia 4.3 katika robo ya pili ya mwaka-kiwango cha chini zaidi tangu mwishoni mwa mwaka 2022-hali hii inachangiwa zaidi na uwekezaji hafifu pamoja na athari zinazoendelea za mgogoro wa sekta ya majengo na ardhi, kuliko uhaba wa mafuta. Na bado serikali inaweza kutumia akiba yake ya kimkakati ya mafuta, ambayo haijaguswa kabisa hadi sasa, anabainisha Michal Meidan wa Taasisi ya Mafunzo ya Nishati ya Oxford (Oxford Institute for Energy Studies).
Hata hivyo, Ingawa akiba ya China ya mafuta ghafi, yaliyosafishwa, na polima, ni kubwa kuliko ya nchi zingine, ina ukomo wake. Msambazaji mmoja anasema ameuza hivi karibuni shehena ya polietilini (polyethylene) iliyokuwa imekaa ghalani mwake tangu mwaka 2021. Tofauti na OPEC, ambayo kinadharia inaweza kuendeleza mikakati ya kupunguza uzalishaji kwa miaka kadhaa, China haiwezi kuendelea kuagiza mafuta pungufu kwa mapipa milioni 5.5 kwa siku bila kikomo. Lakini vita vya Iran vimethibitisha kuwa, kivitendo, China inaweza peke yake kusawazisha na kutuliza soko la mafuta duniani kwa kipindi cha miezi kadhaa. Viongozi wa shirikisho hilo la mafuta (OPEC) ambalo linazidi kukumbwa na migawanyiko wanaweza tu kuota kuwa na nguvu ya namna hiyo.
Tanzania pia tumeanza kutekeleza sera kama hii ya masuala ya mafuta, ikiwemo uwekezaji wa ujenzi wa matenki 15 Tungi, Kigamboni kwaajili ya uhifadhi wa mfuta wa Kimkakati, Uwekazji huu wenye thamani ya TZS 701.8 billion, lengo lake ni kutafuta uwezo kununua na kuhifadhi mafuta mengi yakiwa bei ya chini nakuacha kununua kipindi mafuta yapo bei ya juu.
Lakini sera za namna hii zinahitaji uwezo kusafisha mafuta pia, na hivi karibuni suala la uwekezaji wa bilionea Aliko Dangote limekuwa na mvutano mkubwa katika Jumuia ya Afrika mashiriki, kama uwekezaji huo ungefanyika Tanzania, basi ingeweza kutapatia Kete ya Pili kati ya zile tatu zinazochezwa na Mchina.
Unadhani sera kama hizi zinaweza kuzaamatunda bila ya kuwa na mitambo ya kusafisha mafuta?
Unona Kunahaja ya Tanzania kuendelea na mpango wake wa Tanga licha ya kususua kwa msimamo wa muwekezaji Aliko Dangote?
