Kesi Yangu ya Uhalifu wa Uhaini ni Hukumu ya Kifo kwa Demokrasia ya Tanzania
Na Tundu Lissu
28 Agosti 2025
Uhaini unastahili adhabu ya kifo. Serikali inalenga sio tu kumuua mtu, bali pia kuua wazo: wazo kwamba Watanzania wanastahili uchaguzi huru na wa haki, viongozi wanaowajibika, na nchi inayoongozwa na sheria, siyo matakwa ya rais.
Kukamatwa na Kuwekwa Rumande
Mnamo 9 Aprili 2025, nilikamatwa Mbinga, kusini mwa Tanzania, na kusafirishwa usiku kucha zaidi ya kilomita 1,000 hadi Dar es Salaam. Asubuhi yake, nilifikishwa mahakamani kwa kosa kubwa zaidi katika sheria zetu: uhaini, kosa linalostahili adhabu ya kifo.
Kwa siku 131 na kuendelea, nimekuwa nikikaa gerezani Ukonga kwenye selo ya usalama wa hali ya juu, nikisubiri hukumu ya kifo, nikiwa nimekoseshwa uhuru si kwa vitendo vya vurugu, bali kwa maneno ya hadharani—maneno yaliyotaka mageuzi ya kidemokrasia.
Hii si kesi yangu tu. Ni kesi ya demokrasia ya Tanzania yenyewe.
Maisha na Mapambano
Nilizaliwa kijiji cha Mahambe mwaka 1967, nikiwa mtoto wa saba kati ya watoto kumi wa familia ya wakulima. Kutoka ardhi kame za Singida, nilikuja kuwa wakili, mbunge, na kiongozi wa Chama cha Demokrasia na Maendeleo (Chadema), chama kikuu cha upinzani nchini. Katika safari hiyo, nimepata kushambuliwa kwa risasi, kukamatwa mara nyingi, na kufunguliwa mashtaka kwa makosa ambayo sikuwahi kuyatenda.
Kila mara nimekuwa nikikabiliana na watawala wa Dar es Salaam na Dodoma. Nimefichua mauaji ya wachimbaji wadogo Bulyanhulu, nikapigania haki za wafugaji Wamaasai waliotimuliwa kwenye ardhi yao ya mababu, na nimepinga marais wa kiimla bungeni na mitaani.
Mara zote, majibu ya dola si mazungumzo, bali risasi, virungu, na mashitaka ya uongo.
Mnamo 2017, watu wasiojulikana walinipiga risasi mara 16 nje ya nyumba yangu ya serikali. Nilipelekwa Nairobi kisha Ubelgiji, ambako nilifanyiwa upasuaji mara 25 ili kunusuru maisha yangu. Nimebaki na makovu hadi leo. Serikali haijawahi kuchunguza shambulio hilo—hakuna waliokamatwa, hakuna kesi, hakuna uwajibikaji. Nchini Tanzania, pale serikali inapohusika, ni wahanga wanaoadhibiwa.
“Kosa” Langu
Kosa langu leo ni nini? Mnamo 3 Aprili 2025, niliwahutubia wanachama wa Chadema jijini Dar es Salaam. Nilitangaza ukweli ambao mamilioni ya Watanzania wanaujua: hakuna uchaguzi halali mwaka 2025 bila mageuzi ya msingi kwenye mfumo wetu dhaifu wa uchaguzi.
Nilitoa wito wa upinzani wa kiraia dhidi ya mchakato bandia. Hotuba ilipeperushwa moja kwa moja. Haikuwa siri. Haikuwa vurugu. Ilikuwa kauli ya kisiasa ya hadharani.
Kwa hili, mashitaka yanasema nimefanya uhaini—eti kwa sababu ya kuwataka wananchi wasikubali uchaguzi wa hila ni sawa na kutishia serikali. Upuuzi huu uko wazi. Uhaini ni usaliti, njama na uasi wa kivita. Kukataa uchaguzi wa hila si uhaini; ndilo msingi wa demokrasia.
Lakini leo Tanzania, kudai mageuzi ni kuitwa msaliti.
Kutumia Sheria Kama Silaha
Hii si mashtaka ya haki. Ni vita vya kisheria: kutumia makusudi mfumo wa haki ya jinai kuangamiza wapinzani wa kisiasa kwa kisingizio cha uhalali.
Tangu uhuru, Tanzania imewahi kuwa na kesi tatu za uhaini. Zote zilibeba alama za kiimla. Kesi ya leo, ya nne, si tofauti. Mashitaka haya hayana msingi wa kisheria; vitendo vinavyodaiwa havina uhusiano wowote na uhaini.
Ushahidi wote wa upande wa mashtaka ni mashahidi wanaorudia maneno niliyoyasema—maneno ambayo hayakuwahi kukanushwa, na yalitangazwa wazi. Maneno pekee si “kitendo cha dhahiri” cha uhaini.
Lakini hoja si sheria. Hoja ni kuifuta Chadema na kutisha umma ukae kimya. Wiki chache tu baada ya kukamatwa kwangu, Msajili wa Vyama vya Siasa, mteule wa Rais Samia Suluhu Hassan, alitangaza sekretarieti yetu si halali. Jaji wa Mahakama Kuu, pia mteule wa rais, alitoa amri ya kuzuia shughuli za kisiasa za Chadema. Tume Huru ya Uchaguzi iliamua kwamba kwa sababu tulikataa kusaini “kanuni za maadili” zake za upendeleo, tumepigwa marufuku kushiriki uchaguzi kwa miaka mitano. Hii si sheria. Huu ni uuaji wa kisiasa kwa njia nyingine.
Kutoka Magufuli Hadi Samia
Magufuli aliposhika madaraka mwaka 2015, alianzisha utawala wa hofu. Mikutano ya upinzani ilipigwa marufuku, waandishi wa habari wakafungwa, askari wakaua waandamanaji bila kuadhibiwa. Nilitiwa nguvuni mara nane ndani ya miezi 15. Kisha zikaja risasi za 7 Septemba 2017.
Magufuli alipofariki 2021, kulionekana mwanga kwamba Samia Suluhu Hassan angerudisha hali ya kidemokrasia. Aliahidi mazungumzo, maridhiano, akafuta marufuku ya mikutano ya hadhara. Hata nilikutana naye Brussels mwaka 2022, akanihakikishia usalama wangu. Kwa msingi huo, nilirudi nyumbani.
Lakini ahadi zikawa maneno matupu. Badala ya mageuzi, Samia amekamilisha mbinu za Magufuli: ukandamizaji uliovikwa lugha laini, mateso yaliyojificha katika taratibu. Magufuli alitawala kwa mabavu ya moja kwa moja; Samia anatumikia hila za kisheria. Matokeo ni yale yale: upinzani umenyamazishwa, demokrasia imekandamizwa, na matakwa ya wananchi yamepuuzwa.
Kwa Nini Kesi Hii Ni Muhimu
Hii siyo tu kuhusu maisha yangu au uhuru wangu. Ni juu ya iwapo Tanzania itaendelea kuteleza kwenye mfumo wa chama kimoja chini ya kivuli cha uchaguzi.
Uhaini unastahili adhabu ya kifo. Serikali inalenga sio tu kuua mtu, bali pia wazo: kwamba Watanzania wanastahili uchaguzi huru na wa haki, viongozi wanaowajibika, na nchi inayoongozwa na sheria, siyo matakwa ya rais.
Lakini dunia inatazama. Bunge la Ulaya limelaani kesi hii. Tume ya Afrika ya Haki za Binadamu na Watu imelaani ukandamizaji wa mikutano na kukamatwa kwa wanaharakati. Majaji wakuu wastaafu wa Kenya walipojaribu kushuhudia kesi, walifukuzwa. Mabalozi kutoka Afrika na Ulaya wanahudhuria mahakamani kila siku, wakijua kinachohatarishwa: si tu mustakabali wa Tanzania, bali pia mfano kwa demokrasia barani Afrika.
Ikiwa viongozi wa upinzani wanaweza kufunguliwa mashtaka ya uhaini kwa kuzungumza tu dhidi ya uchaguzi wa hila, basi hakuna mpinzani atakayesalia salama popote.
Ujumbe Wangu kwa Watanzania
Kwa Watanzania wenzangu: Huenda niko gerezani, lakini sauti yangu haitanyamazishwa. Mapambano yetu ni ya haki. Sisi si wahalifu; sisi ni wazalendo. Wanaoiba uchaguzi, wanaonyamazisha wapinzani, na wanaopiga risasi wapinzani wao ndio wasaliti halisi wa taifa.
Kampeni ya Chadema—Hakuna Mageuzi, Hakuna Uchaguzi—siyo tishio kwa Jamhuri. Ndiyo wokovu wake. Bila mageuzi, 2025 italeta tu uchaguzi wa maigizo, miaka mingine mitano ya udikteta. Kwa mageuzi, Tanzania bado inaweza kurudisha matumaini ya kidemokrasia.
Msitishwe. Msidanganywe. Katiba ni mali ya wananchi, si CCM. Ukuu ni mali yenu, si mali ya wakubwa. Uhaini si kudai mabadiliko; uhaini ni kushikilia madaraka kinyume na matakwa ya wananchi.
Ujumbe Wangu kwa Dunia
Kwa Afrika, Ulaya, Amerika, na wote wanaodai kutetea demokrasia na haki za binadamu: Tanzania ni mstari wa mbele. Kinachotokea hapa kitavuka mipaka.
Mkiendelea kunyamaza, mnatoa ruhusa ya ukandamizaji. Mkishirikiana na serikali ya Samia kama mshirika wa biashara na misaada, mnawatia moyo madikteta wanaotaka kutumia sheria kuua upinzani. Tayari viongozi wa kiimla barani wanatazama kesi hii, wakipanga jinsi nao watakavyowaondoa wapinzani wao kwa kivuli cha uhalali.
Simameni nasi sasa. Shinikizeni mageuzi. Wekeni masharti ya heshima ya haki kabla ya kutoa misaada. Saidia vyama vya kiraia na vyombo huru vya habari. Fuatilieni na kusambaza taarifa za kesi hii. Thibitisheni kwamba demokrasia ya Tanzania si jambo la ndani tu, bali ni jukumu la kikanda na kimataifa.
Hukumu ya Historia
Haijalishi hukumu ya mahakama itakuwa ipi, historia itatoa yake. Mahakama zinaweza kupindishwa, mashahidi kutishwa, sheria kupotoshwa. Lakini ukweli unabaki.
Historia haikumbuki madikteta waliokazana kushikilia madaraka kwa udanganyifu na vurugu, bali wanamapambano waliothubutu kuwapinga. Ikiwa lazima nikae gerezani, na iwe hivyo. Ikiwa lazima nife, na iwe hivyo. Lakini dunia ijue: nikifa, nitakuwa nimekufa nikidai demokrasia, si kuisaliti.
Kwa serikali, kesi hii ni kuhusu kunyamazisha sauti yangu. Kwangu, ni kuhusu mustakabali wa Tanzania. Na kwa dunia, ni mtihani: mtaamua kusimama na haki ya watu kwa uhuru, au tamaa ya utawala wa mabavu?
Hakuna Mageuzi, Hakuna Uchaguzi
Tanzania ipo njia panda. Kesi ya uhaini dhidi ya kiongozi wa upinzani kwa kusema ukweli kuhusu mfumo wa hila ni ishara wazi kabisa: demokrasia yetu imo kwenye mashine ya kupumulia.
Lakini roho ya uhuru haiwezi kuuawa. Risasi za 2017 hazikunituliza. Gereza halitanivunja. Na hata kifo, kikija, hakitaizima harakati za demokrasia nchini Tanzania.
“Hakuna Mageuzi, Hakuna Uchaguzi” siyo kauli mbiu tu. Ni mstari wa mwisho. Ni madai ya wananchi wanaokataa kutawaliwa bila ridhaa yao. Ni wito wa taifa linalokataa kusalimu amri kwa hofu.
Tanzania inastahili bora zaidi. Afrika inastahili bora zaidi. Dunia inastahili bora zaidi. Na kwa pamoja, tutalipata.
www.dailymaverick.co.za
Na Tundu Lissu
28 Agosti 2025
Uhaini unastahili adhabu ya kifo. Serikali inalenga sio tu kumuua mtu, bali pia kuua wazo: wazo kwamba Watanzania wanastahili uchaguzi huru na wa haki, viongozi wanaowajibika, na nchi inayoongozwa na sheria, siyo matakwa ya rais.
Kukamatwa na Kuwekwa Rumande
Mnamo 9 Aprili 2025, nilikamatwa Mbinga, kusini mwa Tanzania, na kusafirishwa usiku kucha zaidi ya kilomita 1,000 hadi Dar es Salaam. Asubuhi yake, nilifikishwa mahakamani kwa kosa kubwa zaidi katika sheria zetu: uhaini, kosa linalostahili adhabu ya kifo.
Kwa siku 131 na kuendelea, nimekuwa nikikaa gerezani Ukonga kwenye selo ya usalama wa hali ya juu, nikisubiri hukumu ya kifo, nikiwa nimekoseshwa uhuru si kwa vitendo vya vurugu, bali kwa maneno ya hadharani—maneno yaliyotaka mageuzi ya kidemokrasia.
Hii si kesi yangu tu. Ni kesi ya demokrasia ya Tanzania yenyewe.
Maisha na Mapambano
Nilizaliwa kijiji cha Mahambe mwaka 1967, nikiwa mtoto wa saba kati ya watoto kumi wa familia ya wakulima. Kutoka ardhi kame za Singida, nilikuja kuwa wakili, mbunge, na kiongozi wa Chama cha Demokrasia na Maendeleo (Chadema), chama kikuu cha upinzani nchini. Katika safari hiyo, nimepata kushambuliwa kwa risasi, kukamatwa mara nyingi, na kufunguliwa mashtaka kwa makosa ambayo sikuwahi kuyatenda.
Kila mara nimekuwa nikikabiliana na watawala wa Dar es Salaam na Dodoma. Nimefichua mauaji ya wachimbaji wadogo Bulyanhulu, nikapigania haki za wafugaji Wamaasai waliotimuliwa kwenye ardhi yao ya mababu, na nimepinga marais wa kiimla bungeni na mitaani.
Mara zote, majibu ya dola si mazungumzo, bali risasi, virungu, na mashitaka ya uongo.
Mnamo 2017, watu wasiojulikana walinipiga risasi mara 16 nje ya nyumba yangu ya serikali. Nilipelekwa Nairobi kisha Ubelgiji, ambako nilifanyiwa upasuaji mara 25 ili kunusuru maisha yangu. Nimebaki na makovu hadi leo. Serikali haijawahi kuchunguza shambulio hilo—hakuna waliokamatwa, hakuna kesi, hakuna uwajibikaji. Nchini Tanzania, pale serikali inapohusika, ni wahanga wanaoadhibiwa.
“Kosa” Langu
Kosa langu leo ni nini? Mnamo 3 Aprili 2025, niliwahutubia wanachama wa Chadema jijini Dar es Salaam. Nilitangaza ukweli ambao mamilioni ya Watanzania wanaujua: hakuna uchaguzi halali mwaka 2025 bila mageuzi ya msingi kwenye mfumo wetu dhaifu wa uchaguzi.
Nilitoa wito wa upinzani wa kiraia dhidi ya mchakato bandia. Hotuba ilipeperushwa moja kwa moja. Haikuwa siri. Haikuwa vurugu. Ilikuwa kauli ya kisiasa ya hadharani.
Kwa hili, mashitaka yanasema nimefanya uhaini—eti kwa sababu ya kuwataka wananchi wasikubali uchaguzi wa hila ni sawa na kutishia serikali. Upuuzi huu uko wazi. Uhaini ni usaliti, njama na uasi wa kivita. Kukataa uchaguzi wa hila si uhaini; ndilo msingi wa demokrasia.
Lakini leo Tanzania, kudai mageuzi ni kuitwa msaliti.
Kutumia Sheria Kama Silaha
Hii si mashtaka ya haki. Ni vita vya kisheria: kutumia makusudi mfumo wa haki ya jinai kuangamiza wapinzani wa kisiasa kwa kisingizio cha uhalali.
Tangu uhuru, Tanzania imewahi kuwa na kesi tatu za uhaini. Zote zilibeba alama za kiimla. Kesi ya leo, ya nne, si tofauti. Mashitaka haya hayana msingi wa kisheria; vitendo vinavyodaiwa havina uhusiano wowote na uhaini.
Ushahidi wote wa upande wa mashtaka ni mashahidi wanaorudia maneno niliyoyasema—maneno ambayo hayakuwahi kukanushwa, na yalitangazwa wazi. Maneno pekee si “kitendo cha dhahiri” cha uhaini.
Lakini hoja si sheria. Hoja ni kuifuta Chadema na kutisha umma ukae kimya. Wiki chache tu baada ya kukamatwa kwangu, Msajili wa Vyama vya Siasa, mteule wa Rais Samia Suluhu Hassan, alitangaza sekretarieti yetu si halali. Jaji wa Mahakama Kuu, pia mteule wa rais, alitoa amri ya kuzuia shughuli za kisiasa za Chadema. Tume Huru ya Uchaguzi iliamua kwamba kwa sababu tulikataa kusaini “kanuni za maadili” zake za upendeleo, tumepigwa marufuku kushiriki uchaguzi kwa miaka mitano. Hii si sheria. Huu ni uuaji wa kisiasa kwa njia nyingine.
Kutoka Magufuli Hadi Samia
Magufuli aliposhika madaraka mwaka 2015, alianzisha utawala wa hofu. Mikutano ya upinzani ilipigwa marufuku, waandishi wa habari wakafungwa, askari wakaua waandamanaji bila kuadhibiwa. Nilitiwa nguvuni mara nane ndani ya miezi 15. Kisha zikaja risasi za 7 Septemba 2017.
Magufuli alipofariki 2021, kulionekana mwanga kwamba Samia Suluhu Hassan angerudisha hali ya kidemokrasia. Aliahidi mazungumzo, maridhiano, akafuta marufuku ya mikutano ya hadhara. Hata nilikutana naye Brussels mwaka 2022, akanihakikishia usalama wangu. Kwa msingi huo, nilirudi nyumbani.
Lakini ahadi zikawa maneno matupu. Badala ya mageuzi, Samia amekamilisha mbinu za Magufuli: ukandamizaji uliovikwa lugha laini, mateso yaliyojificha katika taratibu. Magufuli alitawala kwa mabavu ya moja kwa moja; Samia anatumikia hila za kisheria. Matokeo ni yale yale: upinzani umenyamazishwa, demokrasia imekandamizwa, na matakwa ya wananchi yamepuuzwa.
Kwa Nini Kesi Hii Ni Muhimu
Hii siyo tu kuhusu maisha yangu au uhuru wangu. Ni juu ya iwapo Tanzania itaendelea kuteleza kwenye mfumo wa chama kimoja chini ya kivuli cha uchaguzi.
Uhaini unastahili adhabu ya kifo. Serikali inalenga sio tu kuua mtu, bali pia wazo: kwamba Watanzania wanastahili uchaguzi huru na wa haki, viongozi wanaowajibika, na nchi inayoongozwa na sheria, siyo matakwa ya rais.
Lakini dunia inatazama. Bunge la Ulaya limelaani kesi hii. Tume ya Afrika ya Haki za Binadamu na Watu imelaani ukandamizaji wa mikutano na kukamatwa kwa wanaharakati. Majaji wakuu wastaafu wa Kenya walipojaribu kushuhudia kesi, walifukuzwa. Mabalozi kutoka Afrika na Ulaya wanahudhuria mahakamani kila siku, wakijua kinachohatarishwa: si tu mustakabali wa Tanzania, bali pia mfano kwa demokrasia barani Afrika.
Ikiwa viongozi wa upinzani wanaweza kufunguliwa mashtaka ya uhaini kwa kuzungumza tu dhidi ya uchaguzi wa hila, basi hakuna mpinzani atakayesalia salama popote.
Ujumbe Wangu kwa Watanzania
Kwa Watanzania wenzangu: Huenda niko gerezani, lakini sauti yangu haitanyamazishwa. Mapambano yetu ni ya haki. Sisi si wahalifu; sisi ni wazalendo. Wanaoiba uchaguzi, wanaonyamazisha wapinzani, na wanaopiga risasi wapinzani wao ndio wasaliti halisi wa taifa.
Kampeni ya Chadema—Hakuna Mageuzi, Hakuna Uchaguzi—siyo tishio kwa Jamhuri. Ndiyo wokovu wake. Bila mageuzi, 2025 italeta tu uchaguzi wa maigizo, miaka mingine mitano ya udikteta. Kwa mageuzi, Tanzania bado inaweza kurudisha matumaini ya kidemokrasia.
Msitishwe. Msidanganywe. Katiba ni mali ya wananchi, si CCM. Ukuu ni mali yenu, si mali ya wakubwa. Uhaini si kudai mabadiliko; uhaini ni kushikilia madaraka kinyume na matakwa ya wananchi.
Ujumbe Wangu kwa Dunia
Kwa Afrika, Ulaya, Amerika, na wote wanaodai kutetea demokrasia na haki za binadamu: Tanzania ni mstari wa mbele. Kinachotokea hapa kitavuka mipaka.
Mkiendelea kunyamaza, mnatoa ruhusa ya ukandamizaji. Mkishirikiana na serikali ya Samia kama mshirika wa biashara na misaada, mnawatia moyo madikteta wanaotaka kutumia sheria kuua upinzani. Tayari viongozi wa kiimla barani wanatazama kesi hii, wakipanga jinsi nao watakavyowaondoa wapinzani wao kwa kivuli cha uhalali.
Simameni nasi sasa. Shinikizeni mageuzi. Wekeni masharti ya heshima ya haki kabla ya kutoa misaada. Saidia vyama vya kiraia na vyombo huru vya habari. Fuatilieni na kusambaza taarifa za kesi hii. Thibitisheni kwamba demokrasia ya Tanzania si jambo la ndani tu, bali ni jukumu la kikanda na kimataifa.
Hukumu ya Historia
Haijalishi hukumu ya mahakama itakuwa ipi, historia itatoa yake. Mahakama zinaweza kupindishwa, mashahidi kutishwa, sheria kupotoshwa. Lakini ukweli unabaki.
Historia haikumbuki madikteta waliokazana kushikilia madaraka kwa udanganyifu na vurugu, bali wanamapambano waliothubutu kuwapinga. Ikiwa lazima nikae gerezani, na iwe hivyo. Ikiwa lazima nife, na iwe hivyo. Lakini dunia ijue: nikifa, nitakuwa nimekufa nikidai demokrasia, si kuisaliti.
Kwa serikali, kesi hii ni kuhusu kunyamazisha sauti yangu. Kwangu, ni kuhusu mustakabali wa Tanzania. Na kwa dunia, ni mtihani: mtaamua kusimama na haki ya watu kwa uhuru, au tamaa ya utawala wa mabavu?
Hakuna Mageuzi, Hakuna Uchaguzi
Tanzania ipo njia panda. Kesi ya uhaini dhidi ya kiongozi wa upinzani kwa kusema ukweli kuhusu mfumo wa hila ni ishara wazi kabisa: demokrasia yetu imo kwenye mashine ya kupumulia.
Lakini roho ya uhuru haiwezi kuuawa. Risasi za 2017 hazikunituliza. Gereza halitanivunja. Na hata kifo, kikija, hakitaizima harakati za demokrasia nchini Tanzania.
“Hakuna Mageuzi, Hakuna Uchaguzi” siyo kauli mbiu tu. Ni mstari wa mwisho. Ni madai ya wananchi wanaokataa kutawaliwa bila ridhaa yao. Ni wito wa taifa linalokataa kusalimu amri kwa hofu.
Tanzania inastahili bora zaidi. Afrika inastahili bora zaidi. Dunia inastahili bora zaidi. Na kwa pamoja, tutalipata.
My treason trial is a death sentence for Tanzania’s democracy
Treason is punishable by death. The government seeks to execute not only a man, but an idea: the idea that Tanzanians deserve free and fair elections.
www.dailymaverick.co.za
