Lifahamu kabila la Wahaya

[DR HAYA LAND]

Historia ya Wahaya

Wahaya ni moja ya makabila makubwa na ya kale nchini Tanzania, wanaopatikana zaidi mkoa wa Kagera, hususan wilaya za Bukoba, Karagwe, Muleba na Missenyi. Pia hupatikana kusini magharibi mwa Uganda karibu na Ziwa Victoria.

Asili ya Wahaya

Wahaya ni sehemu ya jamii za Kibantu. Inasadikiwa walihamia eneo la Kagera karne nyingi zilizopita wakitokea Afrika ya Kati. Walijenga jamii zilizoongozwa na wafalme (Bakama) na kuunda falme imara kama:

• Ufalme wa Kihaya (Buhaya)
• Ufalme wa Karagwe

Maisha na Utamaduni

Wahaya waliishi kwa:

• Kilimo: Ndizi (chakula kikuu), kahawa, maharage
• Ufugaji: Ng’ombe walikuwa ishara ya utajiri na heshima
• Uvuvi: kutokana na ukaribu na Ziwa Victoria

Walijulikana sana kwa maarifa ya mapema ya utengenezaji wa chuma, hasa katika Karagwe, kabla hata ya ujio wa wakoloni.

Jamii na Mila

Jamii ya Wahaya ilikuwa na mfumo wa kifalme. Ukoo na heshima kwa wazee ulikuwa msingi wa maisha

Harusi, mazishi na sherehe zilifanywa kwa kufuata mila kali

Lugha yao ni Kihaya, yenye lahaja nyingi

Ukoloni na Mabadiliko

Wakati wa ukoloni wa Wajerumani na baadaye Waingereza, falme za Wahaya zilidhoofishwa. Hata hivyo:

Wahaya waliendelea kuthamini elimu, dini (Ukristo) na kilimo cha kahawa

Walitoa wasomi, viongozi wa dini, walimu na wataalamu wengi

Wahaya Leo

Leo Wahaya ni miongoni mwa makabila:

• Yenye msisitizo mkubwa wa elimu
• Yanayochangia sana maendeleo ya kijamii na kitaifa

1. Mila za Ndoa za Wahaya

Ndoa kwa Wahaya ni taasisi takatifu inayounganisha familia mbili, si watu wawili tu.

(a) Uchumba na Utambulisho

• Mvulana akimpenda msichana, huwasilisha nia kupitia wazee wa ukoo
• Hutumwa wajumbe (bahongole) kwenda kwa familia ya msichana
• Lengo ni kuchunguza nasaba, tabia na historia ya familia

(b) Mahari (Enkya)

• Mahali ilihusisha hasa ng’ombe, mbuzi au bidhaa kama ndizi, pombe ya kienyeji (amarwa)
• Ng’ombe walionekana kama heshima, si biashara
• Kiasi cha mahari kilitegemea hadhi ya familia na maafikiano

(c) Sherehe ya Ndoa

Ilijumuisha ngoma za asili (nkobogo). Ushauri wa wazee kwa wanandoa

Bibi harusi alifundishwa:

• Heshima kwa mume
• Malezi ya watoto
• Utunzaji wa kaya

(d) Maadili ya Ndoa

Uaminifu, subira na uvumilivu vilithaminiwa

• Talaka haikuhimizwa
• Familia zilihusika kutatua migogoro ya wanandoa

2. Orodha ya Machifu (Bakama) Maarufu wa Wahaya

Wahaya walikuwa na falme nyingi ndogo ndogo (Obukama). Baadhi ya machifu maarufu ni:

(a) Machifu wa Buhaya (Bukoba)

• Omukama Luhinda – mtawala wa mwanzo wa Kihaya
• Omukama Rumanyika – aliheshimika kwa hekima na uongozi
• Omukama Kachwamba – alijulikana kwa kudumisha mila na umoja

(b) Machifu wa Karagwe

• Omukama Rumanyika I & II – maarufu kwa diplomasia na biashara
• Omukama Ntare Rugingiza – alihusishwa na maendeleo ya elimu ya jadi
• Omukama Kayenje – mtawala wa mwisho kabla ya ukoloni

3. Wahaya na Uongozi wa Wasomi Tanzania

Wahaya wanatajwa mara nyingi kuwa miongoni mwa makabila yanayoongoza kwa idadi ya wasomi nchini Tanzania. Sababu kuu ni:

(a) Historia ya Mapema ya Elimu

Wamisionari wa kwanza (hasa Wakatoliki na Walutheri) walijenga:

Shule za msingi, seminari, vyuo vya ualimumapema sana Kagera kuliko maeneo mengi ya Tanzania.

(b) Mtazamo wa Kijamii

Elimu ilionekana kama njia ya heshima, urithi bora kuliko mifugo kwani familia nyingi zilijitolea kuuza ng’ombe ili kuwasomesha watoto

(c) Takwimu za Kihistoria (kwa mtazamo wa kijamii)

Ingawa sensa haitoi takwimu kwa makabila, tafiti na uzoefu wa kijamii unaonesha:

Kagera ina idadi kubwa ya maprofesa, madaktari, wahadhiri maaskofu na mapadre ikilinganishwa na idadi ya watu wake.

(d) Wasomi Maarufu wa Kihaya (Mifano)

• Askofu Method Kilaini
• Prof. Costa Ricky Mahalu (mtaalamu wa diplomasia)
• Askofu Methodius Kilaini
• Prof. Rwekaza Mukandala

Hitimisho

Wahaya wamejenga jamii inayothamini:utamaduni, umoja wa kifamilia na elimu kama nguzo ya maendeleo

Ndiyo maana hadi leo, wanatajwa kuwa kabila linaloongoza kwa wasomi wengi Tanzania, si kwa sababu ya idadi yao, bali kwa msimamo wa kihistoria na kijamii kuhusu elimu

 

[MUBENDE]

Kuheshimu na kuzienzi mila na desturi zetu ni jambo jema sana. Shida kubwa vizazi wa sasa hatutaki kabisa kuenzi yale tuliyo yakuta yameanzishwa na ma Babu zetu.

 

[ngara23]

Visit Karagwe

 

[mwaibile]

Wazee wa kuvimba halafu hawana kitu

 

[mager6]

Uhaya mtupu. Sifa za kijinga


Eti

Wahaya ni moja ya makabila makubwa na ya kale nchini Tanzania,
Kabila jipya ni lipi
Mfyoooooooooo

 

[ZVI ZAMIR]

Mkuu una undugu na Dr Haya Land?

 

[DR HAYA LAND]

Wazee wa kuvimba halafu hawana kitu

Ahaaa

 

[DR HAYA LAND]

Uhaya mtupu. Sifa za kijinga


Eti

Wahaya ni moja ya makabila makubwa na ya kale nchini Tanzania,
Kabila jipya ni lipi
Mfyoooooooooo

kwahiyo hautaki kusikia ukweli mkuu