hamis77
JF-Expert Member
- Aug 20, 2013
- 18,250
- 26,640
MAKALA: TEL DAN – USHAHIDI WA KIHISTORIA WA “NYUMBA YA DAUDI”
Tel Dan ni moja kati ya maeneo muhimu zaidi ya akiolojia yaliyoko kaskazini mwa Israeli, na lina historia ndefu inayothibitisha baadhi ya simulizi za Biblia. Katika karne ya 9 Kabla ya Yesu., jiwe lililoandikwa kwa lugha ya Kiaramu lililogunduliwa katika eneo hili limechangia kwa kiasi kikubwa katika kuelewa kihistoria kuwepo kwa Mfalme Daudi, mmoja wa mashujaa wakuu wa Biblia.
Tel Dan iko katika mkoa wa Galilaya ya Kaskazini, karibu na vyanzo vya Mto Yordani. Katika Biblia, eneo hili hapo awali liliitwa Laish, lakini baadaye lilichukuliwa na kabila la Dani na likapewa jina la Dan (tazama Yoshua 19:47 na Waamuzi 18:27-29). Ni mji unaotajwa mara kadhaa katika maandiko kama moja ya vituo vya ibada visivyokubalika vilivyoanzishwa na mfalme Yeroboamu (1 Wafalme 12:28–30).
Miaka ya 1993 hadi 1994, mchimbaji maarufu wa Israeli, Profesa Avraham Biran, aligundua vipande vya jiwe vyenye maandishi ya Kiaramu (Tel Dan Stele). Jiwe hilo lilikuwa sehemu ya ukuta wa kale uliotengenezwa kwa kutumia mawe ya zamani. Katika maandishi hayo, mfalme wa Aramu (inaaminika kuwa Hazael) anajisifu kuwashinda wafalme wa Israeli na wa “Nyumba ya Daudi”.
Nukuu mojawapo maarufu kutoka kwenye jiwe hilo inasema:
“…niliwaua Yehoram mwana wa Ahabu mfalme wa Israeli, na nikampiga Ahazia mwana wa Yehoram mfalme wa nyumba ya Daudi…”
— Tel Dan Stele, kipande A (karne ya 9 K.K.)
Hii ndiyo mara ya kwanza katika historia ambapo jina “Nyumba ya Daudi” (בית דוד, Beit David) limetajwa nje ya Biblia, na ni mojawapo ya marejeo machache ya kifalme cha Daudi kutoka vyanzo vya nje ya maandiko matakatifu.
Kabla ya ugunduzi huu, baadhi ya wasomi walikuwa na mashaka kuhusu kuwepo kwa Daudi, wakiamini kuwa huenda alikuwa ni mhusika wa kubuniwa na wa kiishara zaidi ya kihistoria. Lakini maandishi haya ya Tel Dan yameonyesha kuwa Daudi alikuwa mtu halisi aliyewahi kutawala na kuacha urithi wa kifalme uliotambulika hata na mataifa jirani.
Profesa Nadav Na’aman wa Chuo Kikuu cha Tel Aviv aliandika kwamba:
“Maandishi ya Tel Dan yanafanana kabisa na muundo wa majina ya kifalme wa Kiaramu – kama vile Bit-Humri (‘Nyumba ya Omri’), hivyo ‘Beth David’ ni jina halali la kifamilia.”
— Na’aman, “The Tel Dan Inscription,” Israel Exploration Journal, Vol. 45, No. 1 (1995)
Katika Biblia, Tel Dan pia inatajwa kama eneo lililotumika kwa ibada ya sanamu. Tunakumbushwa kuwa:
“Na akafanya ndama wawili wa dhahabu… na akaiweka moja huko Betheli, na nyingine akaweka katika Dani.”
— 1 Wafalme 12:28-29
Aidha, Biblia inasimulia jinsi kabila la Dani lilivyouteka mji huo:
“Nao wakaiita jina la mji huo Dani, kwa jina la baba yao Dani, aliyezaliwa kwa Israeli; lakini jina la mji huo hapo kwanza lilikuwa Laishi.”
— Waamuzi 18:29
Wasomi wengi wa Biblia na historia sasa wanaitazama Tel Dan Stele kama uthibitisho wa wazi wa kuwepo kwa Daudi na ukoo wake. George Athas, mtaalamu wa Maandiko ya Kiebrania, aliandika:
“Tel Dan inscription unmistakably refers to a dynastic house originating from a ruler named David. This removes much doubt.”
— Athas, “The Tel Dan Inscription: A Reappraisal and a New Interpretation” (2003)
Ingawa baadhi ya wachambuzi wamependekeza kuwa huenda “Beth David” lilikuwa jina la mahali, tafsiri hiyo imepingwa kwa nguvu na wataalamu wa lugha ya Kiaramu na historia ya Mashariki ya Kati, wakisisitiza kuwa maandishi hayo yanamaanisha ukoo wa kifalme ulioanzishwa na mtu aliyeitwa Daudi.
Kwa ujumla, Tel Dan ni mfano wa ushahidi wa wazi kuwa historia ya Biblia ina mizizi halisi ya kihistoria. Uvumbuzi wa maandishi haya umeleta mwanga mpya katika utafiti wa Biblia na historia ya Israeli ya kale, na kudhihirisha kuwa simulizi nyingi za Biblia si hadithi tu, bali ni sehemu ya historia ya mwanadamu.
Tel Dan ni moja kati ya maeneo muhimu zaidi ya akiolojia yaliyoko kaskazini mwa Israeli, na lina historia ndefu inayothibitisha baadhi ya simulizi za Biblia. Katika karne ya 9 Kabla ya Yesu., jiwe lililoandikwa kwa lugha ya Kiaramu lililogunduliwa katika eneo hili limechangia kwa kiasi kikubwa katika kuelewa kihistoria kuwepo kwa Mfalme Daudi, mmoja wa mashujaa wakuu wa Biblia.
Tel Dan iko katika mkoa wa Galilaya ya Kaskazini, karibu na vyanzo vya Mto Yordani. Katika Biblia, eneo hili hapo awali liliitwa Laish, lakini baadaye lilichukuliwa na kabila la Dani na likapewa jina la Dan (tazama Yoshua 19:47 na Waamuzi 18:27-29). Ni mji unaotajwa mara kadhaa katika maandiko kama moja ya vituo vya ibada visivyokubalika vilivyoanzishwa na mfalme Yeroboamu (1 Wafalme 12:28–30).
Miaka ya 1993 hadi 1994, mchimbaji maarufu wa Israeli, Profesa Avraham Biran, aligundua vipande vya jiwe vyenye maandishi ya Kiaramu (Tel Dan Stele). Jiwe hilo lilikuwa sehemu ya ukuta wa kale uliotengenezwa kwa kutumia mawe ya zamani. Katika maandishi hayo, mfalme wa Aramu (inaaminika kuwa Hazael) anajisifu kuwashinda wafalme wa Israeli na wa “Nyumba ya Daudi”.
Nukuu mojawapo maarufu kutoka kwenye jiwe hilo inasema:
“…niliwaua Yehoram mwana wa Ahabu mfalme wa Israeli, na nikampiga Ahazia mwana wa Yehoram mfalme wa nyumba ya Daudi…”
— Tel Dan Stele, kipande A (karne ya 9 K.K.)
Hii ndiyo mara ya kwanza katika historia ambapo jina “Nyumba ya Daudi” (בית דוד, Beit David) limetajwa nje ya Biblia, na ni mojawapo ya marejeo machache ya kifalme cha Daudi kutoka vyanzo vya nje ya maandiko matakatifu.
Kabla ya ugunduzi huu, baadhi ya wasomi walikuwa na mashaka kuhusu kuwepo kwa Daudi, wakiamini kuwa huenda alikuwa ni mhusika wa kubuniwa na wa kiishara zaidi ya kihistoria. Lakini maandishi haya ya Tel Dan yameonyesha kuwa Daudi alikuwa mtu halisi aliyewahi kutawala na kuacha urithi wa kifalme uliotambulika hata na mataifa jirani.
Profesa Nadav Na’aman wa Chuo Kikuu cha Tel Aviv aliandika kwamba:
“Maandishi ya Tel Dan yanafanana kabisa na muundo wa majina ya kifalme wa Kiaramu – kama vile Bit-Humri (‘Nyumba ya Omri’), hivyo ‘Beth David’ ni jina halali la kifamilia.”
— Na’aman, “The Tel Dan Inscription,” Israel Exploration Journal, Vol. 45, No. 1 (1995)
Katika Biblia, Tel Dan pia inatajwa kama eneo lililotumika kwa ibada ya sanamu. Tunakumbushwa kuwa:
“Na akafanya ndama wawili wa dhahabu… na akaiweka moja huko Betheli, na nyingine akaweka katika Dani.”
— 1 Wafalme 12:28-29
Aidha, Biblia inasimulia jinsi kabila la Dani lilivyouteka mji huo:
“Nao wakaiita jina la mji huo Dani, kwa jina la baba yao Dani, aliyezaliwa kwa Israeli; lakini jina la mji huo hapo kwanza lilikuwa Laishi.”
— Waamuzi 18:29
Wasomi wengi wa Biblia na historia sasa wanaitazama Tel Dan Stele kama uthibitisho wa wazi wa kuwepo kwa Daudi na ukoo wake. George Athas, mtaalamu wa Maandiko ya Kiebrania, aliandika:
“Tel Dan inscription unmistakably refers to a dynastic house originating from a ruler named David. This removes much doubt.”
— Athas, “The Tel Dan Inscription: A Reappraisal and a New Interpretation” (2003)
Ingawa baadhi ya wachambuzi wamependekeza kuwa huenda “Beth David” lilikuwa jina la mahali, tafsiri hiyo imepingwa kwa nguvu na wataalamu wa lugha ya Kiaramu na historia ya Mashariki ya Kati, wakisisitiza kuwa maandishi hayo yanamaanisha ukoo wa kifalme ulioanzishwa na mtu aliyeitwa Daudi.
Kwa ujumla, Tel Dan ni mfano wa ushahidi wa wazi kuwa historia ya Biblia ina mizizi halisi ya kihistoria. Uvumbuzi wa maandishi haya umeleta mwanga mpya katika utafiti wa Biblia na historia ya Israeli ya kale, na kudhihirisha kuwa simulizi nyingi za Biblia si hadithi tu, bali ni sehemu ya historia ya mwanadamu.
