Tume Haki Binadamu(THBUB)
Member
- Sep 17, 2024
- 28
- 29
POSITION STATEMENT ON HUMAN RIGHTS AND GOOD GOVERNANCE ISSUES ARISING FROM TREASON PROCEEDINGS AND JUDGEMENT INVOLVING HON .TUNDU ANTIPHAS LISSU.
Imagine ungeisummarize hii statement kwa Kiswahili,
Who owns this tume?Katika taarifa yake, Commission for Human Rights and Good Governance (CHRAGG) ilieleza kuwa baada ya kupitia mwenendo wa kesi iliyomhusu Tundu Antiphas Lissu, ilibaini kuwa hatua kuu za kukamatwa, kufikishwa mahakamani, usikilizwaji wa kesi na utoaji wa hukumu zilifanyika kwa mujibu wa mfumo wa sheria uliopo.
Tume ilisisitiza umuhimu wa kulinda haki za binadamu ikiwemo haki ya uhuru wa mtu, usikilizwaji wa haki, uhuru wa kujieleza na ushiriki wa kisiasa, huku ikibainisha kuwa uchunguzi wake haukubaini ushahidi wa ubaguzi dhidi ya Lissu katika hatua zilizofuatiliwa.
Aidha, CHRAGG ilithibitisha kuwa akiwa mahabusu alifurahia baadhi ya haki muhimu kama ibada, faragha, mawasiliano na ushauri wa kisheria. Tume ilikazia kuheshimiwa kwa uhuru wa Mahakama na utawala wa sheria, ikieleza kuwa haina mamlaka ya kupitia au kubatilisha maamuzi ya mahakama, na kwamba malalamiko kuhusu hukumu yanapaswa kushughulikiwa kupitia rufaa na taratibu nyingine za kisheria.
Mwishoni, ilitoa wito kwa wadau wote kuendeleza mazungumzo ya amani, kuheshimu tofauti za maoni na kutumia njia za kikatiba na kidemokrasia katika kushughulikia masuala ya umma.
Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora (CHRAGG) imetoa tamko rasmi la kurasa 15. Hapa kuna mambo 4 muhimu ambayo kila mwanasheria, kiongozi, na mwananchi anapaswa kuyaelewa:Imagine ungeisummarize hii statement kwa Kiswahili,
# Kesi ya Uhaini na Kifungo cha Uchochezi: Mpaka wa Kisheria Kati ya Tume ya Haki za Binadamu na Mahakama Kuu Kwenye Hukumu ya Tundu Lissu
Tamko la Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora (CHRAGG) la Novemba 13, 2026 linathibitisha kuwa mchakato wa kisheria dhidi ya Mhe. Tundu Antiphas Lissu ulifuata hatua zote za kisheria za mwenendo wa mashauri ya jinai, lakini linasisitiza kuwa uhalali wa kisheria wa kumbadilishia shtaka kutoka uhaini kwenda uchochezi na kumhukumu miaka minne jela ni suala linalopaswa kuamuliwa kwa njia ya rufaa pekee.
Siku ya Ijumaa, Novemba 6, 2026, Mahakama Kuu ya Tanzania Kanda ya Dar es Salaam ilihitimisha Shauri la Jinai Na. 000019605 la mwaka 2025 (Jamhuri dhidi ya Tundu Antiphas Lissu) kwa uamuzi uliozua mjadala mkubwa wa kisheria ndani na nje ya nchi. Mahakama ilimwachia huru Mwenyekiti huyo wa Taifa wa CHADEMA kwenye shtaka zito la uhaini. Hata hivyo, katika hatua hiyo hiyo ya hukumu, Mahakama ilitumia Kifungu cha 319(1) na (2) cha Sheria ya Mwenendo wa Mashauri ya Jinai (Sura ya 20) kumtia hatiani kwa kosa mbadala na dogo la uchochezi chini ya Kifungu cha 390 cha Kanuni ya Adhabu (Sura ya 16), na kumhukumu kifungo cha miaka minne jela chini ya Kifungu cha 35 cha Kanuni hiyo.
- Uzingatiaji wa Taratibu dhidi ya Haki za Msingi: Rekodi za ufuatiliaji zinaonyesha kuwa hatua za ukamataji (Aprili 9, 2025), kufikishwa Mahakama ya Kisutu (Aprili 10, 2025), na usikilizwaji Mahakama Kuu zilifuata Sheria ya Mwenendo wa Mashauri ya Jinai (Sura ya 20), ingawa kufuata taratibu za makaratasi hakuzuii Tume kuchunguza malalamiko ya matumizi ya nguvu kupita kiasi wakati wa ukamataji.
- Kikwazo cha Kikatiba kwa Tume (Ibara ya 130(5)): Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania inakataza CHRAGG kuchunguza au kubatilisha uamuzi wa Jaji au Mahakama; hivyo, utata wa kutumia Kifungu cha 319 cha Sheria ya Mwenendo wa Mashauri ya Jinai kumtia hatiani mshtakiwa kwa kosa mbadala la uchochezi bila kumpa nafasi mahsusi ya kujitetea dhidi ya kosa hilo upo nje ya mamlaka ya Tume.
- Mwelekeo wa Kisheria na Kitaasisi: Pande zisizoridhika na tafsiri ya kisheria ya Mahakama Kuu zinaelekezwa kutumia mifumo rasmi ya rufaa badala ya kutarajia uingiliaji wa kiutawala, huku mamlaka za magereza zikikumbushwa wajibu wao wa kuendelea kulinda utu na haki za mshtakiwa akiwa kifungoni.
Siku saba baadaye, mnamo Novemba 13, 2026, Mwenyekiti wa Tume ya Haki za Binadamu na Utawala Bora (CHRAGG), Mhe. Dunford George Mpelumbe, alitoa tamko rasmi la kurasa 15 kuweka bayana msimamo wa Tume hiyo. Katika mazingira ambapo mashirika ya kimataifa, vyama vya siasa (CCM, CHADEMA, ACT Wazalendo), na Chama cha Wanasheria Tanganyika (TLS) vimegawanyika vikali kuhusu hukumu hiyo, tamko la CHRAGG linajibu swali moja kuu la kiutawala: Je, Tume ya Haki za Binadamu inaweza kuingilia kati uamuzi wa Mahakama unaolalamikiwa kuminya haki ya kusikilizwa? Jibu la Tume liko wazi—haiwezi, na haipaswi, kwa mujibu wa Katiba.
## Kitanzi cha Kifungu cha 319: Mpaka Kati ya Kufuatwa kwa Taratibu na Haki ya Kujitetea
Msingi wa mjadala wa kisheria katika kesi ya Mhe. Lissu hauko kwenye kosa la uhaini aliloachiwa huru, bali kwenye utaratibu uliotumika kumfunga kwa kosa la uchochezi. Kifungu cha 319(1) na (2) cha Sheria ya Mwenendo wa Mashauri ya Jinai kinaiwezesha mahakama kumtia hatiani mshtakiwa kwa kosa dogo au mbadala ambalo halikuwepo kwenye hati ya awali ya mashtaka, endapo ushahidi uliotolewa unathibitisha kosa hilo dogo.
Hoja kubwa ya haki za binadamu iliyoibuka kutoka kwa wadau mbalimbali—ikiwemo Kituo cha Sheria na Haki za Binadamu (LHRC), Amnesty International, na Kikosi Kazi cha Umoja wa Mataifa kuhusu Ushikiliaji wa Kiholela (UNWGAD)—inahusu haki ya mshtakiwa kupewa taarifa ya kutosha (adequate notice) kuhusu kosa hilo mbadala na fursa halisi ya kujitetea dhidi yake kabla ya kuhukumiwa.
Katika tathmini yake, CHRAGG imetumia ustadi mkubwa wa kisheria kutofautisha mambo mawili: kufuata taratibu za mwenendo wa kesi (procedural conformity) na ulinzi halisi wa haki za binadamu (effective protection of human rights). Tume imebainisha kuwa kuanzia kukamatwa kwa Mhe. Lissu mnamo Aprili 9, 2025, kufikishwa kwake Mahakama ya Hakimu Mkazi Kisutu tarehe 10 Aprili 2025 kwa ajili ya taratibu za awali (committal proceedings chini ya vifungu vya 261–263 vya Sura ya 20), hadi upande wa mashtaka kufunga ushahidi wake tarehe 17 Agosti 2026 baada ya kuita mashahidi 17 kati ya 30, hatua zote za kisheria kwenye makaratasi zilifuatwa. Aidha, uamuzi wa Mahakama Kuu wa Agosti 21, 2026 kuwa mshtakiwa ana kesi ya kujibu na kuhitimishwa kwa utetezi mnamo Septemba 18, 2026, vilizingatia vifungu vya 312 na 313 vya Sheria ya Mwenendo wa Mashauri ya Jinai.
Hata hivyo, Tume inatamka wazi katika Ukurasa wa 6 na 7 wa tamko lake:
"Kuzingatiwa kwa taratibu za ukamataji, ufikishwaji mahakamani, uhamishaji wa shauri na usikilizwaji wa kesi hakumalizi, peke yake, hoja tofauti zinazohusu uhuru wa mtu binafsi, kutendewa haki akiwa kizuizini, upatikanaji wa msaada wa kisheria, usawa wa silaha za kisheria (equality of arms) au fursa madhubuti ya kujitetea dhidi ya mashtaka."
Licha ya kutambua uzito wa hoja hiyo, CHRAGG imefungwa mikono kisheria kuingilia tafsiri ya Jaji. Kama Tume inavyoeleza: maswali yanayohusu tafsiri na matumizi ya Kifungu cha 319—ikiwemo kama mshtakiwa alipewa taarifa ya kutosha kuhusu kosa mbadala na fursa yenye maana ya kujitetea dhidi yake—yanaangukia ndani ya mchakato wa kimahakama na taratibu za rufaa.
## Uchunguzi wa Gereza na Hali ya Mshtakiwa Kizuizini
Wakati mjadala wa kisheria ukigonga mwamba kwenye mamlaka ya Mahakama, CHRAGG ilitumia mamlaka yake ya kikatiba na kisheria kuchunguza maeneo ambayo yanaangukia moja kwa moja chini ya usimamizi wake: mazingira ya kizuizini na ukamataji.
Chini ya Kifungu cha 6(1)(h) cha Sheria ya CHRAGG (Sura ya 391), Tume ina mamlaka ya kukagua magereza na vituo vya kuzuia watu. Kufuatia malalamiko yaliyoibuka kuhusu jinsi Mhe. Lissu alivyokuwa akitendewa akiwa mahabusu, Tume ilifanya uchunguzi wake binafsi (own-initiative inquiry) na kutembelea gereza alilokuwa akishikiliwa mnamo Juni 27, 2025.
Matokeo ya uchunguzi huo wa Tume yalibaini kuwa, kwa kipindi kilichochunguzwa, Mhe. Lissu alikuwa akipata haki zake za msingi za kikatiba na kimataifa (zikiwemo Kanuni za Umoja wa Mataifa za Nelson Mandela):
1. Uhuru wa Kuabudu: Aliruhusiwa kuabudu kwa mujibu wa Ibara ya 19 ya Katiba.
2. Haki ya Faragha na Mawasiliano: Alipata faragha (Ibara ya 16) na haki ya kuwasiliana na jopo lake la wanasheria pamoja na marafiki, licha ya kuwa alichagua kujitetea mwenyewe pamoja na mawakili wengine chini ya Ibara ya 13(6)(a) na (b).
3. Mazoezi ya Viungo: Alipewa fursa ya kufanya mazoezi ya mwili kulingana na Ibara ya 13(6)(e) ya Katiba.
Wakati huo huo, kuhusu malalamiko ya matumizi ya nguvu kupita kiasi (excessive use of force) wakati wa ukamataji wake mnamo Aprili 2025, Tume haijafunga mlango. Imesisitiza kuwa tuhuma zozote za ukiukwaji wa taratibu wakati wa ukamataji zinahitaji uchunguzi huru na usiopendelea upande wowote ili kubaini ukweli na kuona kama viwango vya kikatiba vilizingatiwa na vyombo vya ulinzi na usalama.
## Mipaka ya Kikatiba: Kwa Nini CHRAGG Haiwezi Kubatilisha Hukumu
Kwa wananchi wengi na hata baadhi ya wachambuzi wa siasa, ukimya au kutochukua hatua za moja kwa moja kwa Tume ya Haki za Binadamu pale mahakama inapotoa uamuzi wenye utata huwa kunatafsiriwa kama udhaifu. Tamko la Mhe. Mpelumbe linatumia Sehemu ya 3.0 na 4.0 kufundisha umma kuhusu mgawanyo wa madaraka (Separation of Powers) chini ya Ibara ya 4(1) na (2) ya Katiba ya mwaka 1977.
Mamlaka ya CHRAGG yamewekewa uzio mkali na Katiba kupitia vifungu viwili vikuu:
- Ibara ya 130(5) ya Katiba: Inapiga marufuku Tume kuchunguza uamuzi wowote wa Jaji, Hakimu, au Mahakama uliofanywa katika utekelezaji wa majukumu ya kimahakama. Tume haina mamlaka ya kukaa kama mahakama ya rufaa kupima uzito wa ushahidi, kuamua uaminifu wa mashahidi, au kubatilisha adhabu.
- Ibara ya 131(2)(a) ya Katiba na Kifungu cha 17(2)(a) cha Sheria ya CHRAGG: Vinazuia Tume kuchunguza suala lolote ambalo lipo mbele ya mahakama au chombo kingine cha kimahakama.
Kwa maneno rahisi, mapendekezo ya CHRAGG hayawezi kutumika kufuta hukumu ya Mahakama Kuu, kuamuru kuachiwa huru kwa mfungwa aliyepatikana na hatia, kutoa dhamana, au kuilazimisha mahakama kubadili uamuzi wake. Mamlaka ya mwisho katika utoaji haki nchini Tanzania yako chini ya Mahakama pekee kwa mujibu wa Ibara ya 107A na 107B ya Katiba.
## Mwongozo wa Hatua kwa Wadau wa Sheria na Utawala Bora
Tamko hili la CHRAGG halitoi tu taarifa; linaweka vigezo vya jinsi mfumo wa haki jinai unavyopaswa kutazamwa na kufanyiwa kazi baada ya Novemba 6, 2026:
1. Kwa Jopo la Utetezi na Wanasheria: Hoja kuhusu uhalali wa kutumia Kifungu cha 319 cha Sheria ya Mwenendo wa Mashauri ya Jinai kumtia hatiani mshtakiwa kwa kosa la uchochezi bila kumpa nafasi mahsusi ya kujitetea dhidi ya kosa hilo inapaswa kupelekwa Mahakama ya Rufaa ya Tanzania. Huo ndio uwanja pekee wa kisheria wenye mamlaka ya kutengua tafsiri ya Mahakama Kuu.
2. Kwa Vyombo vya Ulinzi na Magereza: Uthibitisho wa Tume kuwa haki za mshtakiwa zilizingatiwa mnamo Juni 2025 siyo hati ya msamaha wa kudumu. Mamlaka za magereza zina wajibu endelevu wa kuhakikisha utu, afya, na usalama wa Mhe. Lissu vinaendelea kulindwa wakati wote wa kifungo chake, na Tume itaendelea kufanya ukaguzi wa kushtukiza.
3. Kwa Wanasiasa na Asasi za Kiraia: Tume imesisitiza umuhimu wa kutofautisha kati ya uhuru wa kutoa maoni na kushiriki siasa (Ibara ya 18, 20, na 21 ya Katiba) na vitendo vinavyovuka mipaka na kuwa makosa ya jinai. Wakati huo huo, imekumbusha dola kuwa vizuizi vyote dhidi ya uhuru wa kujieleza lazima viwe kwa mujibu wa sheria na vyenye lengo halali kidemokrasia.
Hukumu ya Tundu Lissu imeacha maswali mazito kuhusu mwenendo wa haki jinai na matumizi ya vifungu mbadala vya adhabu nchini Tanzania. Tamko la CHRAGG limeweka mpaka ulio wazi: Tume itamlinda mwananchi akiwa mikononi mwa polisi na magerezani, lakini pindi kalamu ya Jaji inapoandika hukumu, ufunguo wa haki hiyo unahamia kwenye mlango wa Mahakama ya Rufaa.
Swali maridhawa kwa muda muafaka.Who owns this tume?
well done tume huru ya haki za binadamu TanzaniaPOSITION STATEMENT ON HUMAN RIGHTS AND GOOD GOVERNANCE ISSUES ARISING FROM TREASON PROCEEDINGS AND JUDGEMENT INVOLVING HON .TUNDU ANTIPHAS LISSU.
hakuna propaganda itaachwa bure bila kujibiwa.Katika taarifa yake, Commission for Human Rights and Good Governance (CHRAGG) ilieleza kuwa baada ya kupitia mwenendo wa kesi iliyomhusu Tundu Antiphas Lissu, ilibaini kuwa hatua kuu za kukamatwa, kufikishwa mahakamani, usikilizwaji wa kesi na utoaji wa hukumu zilifanyika kwa mujibu wa mfumo wa sheria uliopo.
Tume ilisisitiza umuhimu wa kulinda haki za binadamu ikiwemo haki ya uhuru wa mtu, usikilizwaji wa haki, uhuru wa kujieleza na ushiriki wa kisiasa, huku ikibainisha kuwa uchunguzi wake haukubaini ushahidi wa ubaguzi dhidi ya Lissu katika hatua zilizofuatiliwa.
Aidha, CHRAGG ilithibitisha kuwa akiwa mahabusu alifurahia baadhi ya haki muhimu kama ibada, faragha, mawasiliano na ushauri wa kisheria. Tume ilikazia kuheshimiwa kwa uhuru wa Mahakama na utawala wa sheria, ikieleza kuwa haina mamlaka ya kupitia au kubatilisha maamuzi ya mahakama, na kwamba malalamiko kuhusu hukumu yanapaswa kushughulikiwa kupitia rufaa na taratibu nyingine za kisheria.
Mwishoni, ilitoa wito kwa wadau wote kuendeleza mazungumzo ya amani, kuheshimu tofauti za maoni na kutumia njia za kikatiba na kidemokrasia katika kushughulikia masuala ya umma.
we huna makalio? au baba ako anakalia nini?Matako yenu nyinyi na mama yenu Samia