Jagina
JF-Expert Member
- Jan 29, 2019
- 11,505
- 5,378
Mwanaume dhaifu ameketi akiwa amefungwa kwa minyororo ndani ya seli ya gereza yenye unyevunyevu na baridi. Amewahi kuponyoka kifo hapo awali, lakini sasa anatambua kwamba kuuawa kwake kunakaribia.
“Ninakwisha kumiminwa kama sadaka ya kinywaji, na wakati wa kuondoka kwangu umefika,” anasema mwanaume huyo—Mtume Paulo—katika 2 Timotheo ya Biblia. “Nimepiga mbio nzuri. Nimeumaliza mwendo. Nimeilinda imani.”
Kifungu hicho ni mojawapo ya matukio ya kusisimua zaidi katika Agano Jipya. Paulo, mwandishi aliyeandika vitabu vingi kuliko mtu yeyote mwingine katika Agano Jipya, anaaga dunia kutoka katika seli ya gereza la Kirumi kabla ya kukatwa kichwa. Maneno yake ya kuaga yanabadilika kutoka upweke, hadi ujasiri wa kupinga, na hatimaye hadi furaha.
Lakini kuna tatizo moja tu—Paulo hakuandika maneno hayo. Kwa hakika, karibu nusu ya Agano Jipya yaliandikwa na watu waliodai kwa uongo kuwa ni mitume kama Paulo. Hivyo ndivyo anavyodai Bart D. Ehrman, msomi mashuhuri wa Biblia, katika kitabu chake kipya Forged.
“Kulikuwa na watu wengi katika ulimwengu wa kale waliodhani kwamba kusema uongo kunaweza kutumikia lengo kubwa zaidi,” asema Ehrman, mtaalamu wa maandiko ya kale ya Biblia. Katika Forged, Ehrman anadai kwamba:
Witherington anakitaja kitabu cha Ehrman kuwa “Safari za Urahisi wa Kuamini, kwa kuwa kinaonyesha tena na tena utayari wa watu kuamini hata mambo ya kushangaza sana.”
Vitabu vyote vya Agano Jipya, isipokuwa 2 Petro, vinaweza kufuatiliwa hadi kwa kikundi kidogo sana cha Wakristo waliokuwa wanajua kusoma na kuandika, ambao baadhi yao walikuwa mashahidi wa moja kwa moja wa maisha ya Yesu na Paulo, asema Witherington.
Forged pia inapunguza thamani ya mchango mkubwa wa waandishi (scribes) waliocheza jukumu muhimu katika kunakili maandiko katika siku za mwanzo za Ukristo, Witherington asema.
Hata kama Paulo hakuandika kitabu cha pili cha Timotheo, Witherington anasema angekuwa amekidikteta kwa mwandishi kwa ajili ya vizazi vijavyo.
“Unapokuwa na mwenzako au mfanyakazi mwaminifu anayejua mawazo ya Paulo, hapakuwa na tatizo katika ulimwengu wa kale kwa mwenzake huyo kusikiliza ushuhuda wa mwisho wa Paulo akiwa gerezani,” anasema. “Huu si ughushi. Hii ni wosia wa mwisho wa mtu anayekaribia kufa.”
Ehrman haishii kukosoa barua za Paulo pekee. Anapinga pia uhalisi wa Injili za Mathayo, Marko na Yohana. Anasema hakuna hata moja iliyoandikwa na wanafunzi wa Yesu, akitoa sababu mbili.
Anasema kwamba injili za mwanzo kabisa hazikufichua majina ya waandishi wake, na kwamba majina yao ya sasa yaliongezwa baadaye na waandishi wa maandishi.
Ehrman pia anasema kwamba wanafunzi wawili wa awali wa Yesu, Yohana na Petro, wasingeweza kuandika vitabu vinavyohusishwa nao katika Agano Jipya kwa sababu walikuwa hawajui kusoma na kuandika.
“Kulingana na Matendo 4:13, Petro na mwenzake Yohana, ambaye pia alikuwa mvuvi, walikuwa agrammatoi, neno la Kigiriki linalomaanisha moja kwa moja ‘wasioelimika,’ yaani ‘wasiojua kusoma na kuandika,’” aandika.
Vitabu vilivyosalia ni bandia, anasema Ehrman. Ushahidi wake: tofauti katika lugha, uchaguzi wa maneno, na hata kupingana waziwazi katika mafundisho.
Kwa mfano, Ehrman anasema kitabu cha Waefeso hakilingani na mtindo wa kipekee wa uandishi wa Kigiriki wa Paulo. Anasema Paulo aliandika kwa sentensi fupi na zenye mkazo, ilhali Waefeso imejaa sentensi ndefu za Kigiriki (sentensi ya mwanzo ya shukrani katika Waefeso inaendelea kwa mistari 12, asema).
“Hakuna tatizo na sentensi ndefu sana katika Kigiriki; lakini huo haukuwa mtindo wa Paulo. Ni kama Mark Twain na William Faulkner; wote waliandika kwa usahihi, lakini usingewahi kumchanganya mmoja na mwingine,” aandika Ehrman.
Msomi huyo pia anaonyesha kifungu maarufu katika 1 Wakorintho ambapo Paulo ananukuliwa akisema kwamba wanawake wanapaswa “kunyamaza” makanisani na kwamba “kama wanataka kujifunza jambo lolote, waulize waume zao nyumbani.”
Lakini sura tatu tu kabla ya hapo, katika kitabu hicho hicho, Paulo anawahimiza wanawake wanaoomba na kutabiri kanisani wafunike vichwa vyao kwa vitambaa, Ehrman asema: “Kama waliruhusiwa kuzungumza katika sura ya 11, inawezekanaje waambiwe wasizungumze katika sura ya 14?”
“Kulikuwa na ushindani kati ya makundi mbalimbali ya Wakristo kuhusu nini cha kuamini, na kila kundi lilitaka kuwa na mamlaka ya kuhalalisha maoni yake,” anasema. “Kama ulikuwa mtu asiyejulikana, usingesaini jina lako mwenyewe. Ungetia sahihi ya Petro au Yohana.”
Hivyo watu waliodai kuwa ni Petro na Yohana—na watu wa kila aina waliodai kumjua Yesu—walianza kuchapisha maandishi kwa wingi. Ehrman anakadiria kuwa kulikuwa na karibu maandishi bandia 100 yaliyoandikwa kwa majina ya watu wa karibu wa Yesu katika karne nne za kwanza za kanisa.
Witherington anakubali kwamba maandishi ya kubuniwa na ya kughushi yalikuwepo katika jumuiya za awali za Kikristo.
Lakini hakubaliani na wazo kwamba Petro, kwa mfano, asingekuwa na elimu ya kusoma na kuandika kwa sababu alikuwa mvuvi.
“Wavuvi walipaswa kufanya biashara. Unajua hilo linahusisha nini? Kuandika, mikataba, na hati zilizosainiwa,” alisema katika mahojiano.
Witherington anasema watu watavutiwa na kazi ya Ehrman kwa sababu vyombo vya habari hupenda mambo ya kushtua.
“Tunaishi katika utamaduni unaomsumbua Yesu lakini hauna uelewa wa Biblia,” anasema. “Karibu chochote kinaweza kupitishwa kama taarifa ya kihistoria… Kitabu kama Forged kinaweza kuwavuruga watu wasio na maoni ya tatu au ya nne ya kutegemea.”
Ehrman, bila shaka, ana mtazamo mwingine.
Forged itawasaidia watu kukubali jambo lililomchukua muda mrefu yeye mwenyewe kulikubali, asema mwandishi huyo, ambaye zamani alikuwa Mkristo mwenye msimamo mkali lakini sasa ni asiyeamini Mungu (agnostic).
Agano Jipya halikuandikwa kwa kidole cha Mungu, asema—limejaa alama za binadamu katika kila ukurasa wake.
“Simaanishi kwamba watu wanapaswa kulitupa au kwamba halina thamani ya kiteolojia,” asema Ehrman. “Ninachosema ni kwamba kwa kutambua kuwa lina maandishi mengi bandia, tunaona kwamba ni kitabu cha kibinadamu sana, hadi kufikia ukweli kwamba baadhi ya waandishi walidanganya kuhusu wao ni nani.”
“Ninakwisha kumiminwa kama sadaka ya kinywaji, na wakati wa kuondoka kwangu umefika,” anasema mwanaume huyo—Mtume Paulo—katika 2 Timotheo ya Biblia. “Nimepiga mbio nzuri. Nimeumaliza mwendo. Nimeilinda imani.”
Kifungu hicho ni mojawapo ya matukio ya kusisimua zaidi katika Agano Jipya. Paulo, mwandishi aliyeandika vitabu vingi kuliko mtu yeyote mwingine katika Agano Jipya, anaaga dunia kutoka katika seli ya gereza la Kirumi kabla ya kukatwa kichwa. Maneno yake ya kuaga yanabadilika kutoka upweke, hadi ujasiri wa kupinga, na hatimaye hadi furaha.
Lakini kuna tatizo moja tu—Paulo hakuandika maneno hayo. Kwa hakika, karibu nusu ya Agano Jipya yaliandikwa na watu waliodai kwa uongo kuwa ni mitume kama Paulo. Hivyo ndivyo anavyodai Bart D. Ehrman, msomi mashuhuri wa Biblia, katika kitabu chake kipya Forged.
“Kulikuwa na watu wengi katika ulimwengu wa kale waliodhani kwamba kusema uongo kunaweza kutumikia lengo kubwa zaidi,” asema Ehrman, mtaalamu wa maandiko ya kale ya Biblia. Katika Forged, Ehrman anadai kwamba:
- Angalau vitabu 11 kati ya 27 vya Agano Jipya ni bandia.
- Vitabu vya Agano Jipya vinavyodaiwa kuandikwa na wanafunzi wa Yesu havingeweza kuandikwa na wao kwa sababu walikuwa hawajui kusoma wala kuandika.
- Nyaraka nyingi bandia za Agano Jipya zilitengenezwa na viongozi wa awali wa Kikristo waliokuwa wakijaribu kumaliza migogoro ya kiteolojia.
Je, wanafunzi wa Yesu walikuwa ‘wakulima wasiojua kusoma na kuandika’?
Kitabu cha Ehrman, kama vilivyo vitabu vyake vingi vya awali, tayari kimezua upinzani mkali. Ben Witherington, msomi wa Agano Jipya, ameandika ukosoaji mrefu mtandaoni wa Forged.Witherington anakitaja kitabu cha Ehrman kuwa “Safari za Urahisi wa Kuamini, kwa kuwa kinaonyesha tena na tena utayari wa watu kuamini hata mambo ya kushangaza sana.”
Vitabu vyote vya Agano Jipya, isipokuwa 2 Petro, vinaweza kufuatiliwa hadi kwa kikundi kidogo sana cha Wakristo waliokuwa wanajua kusoma na kuandika, ambao baadhi yao walikuwa mashahidi wa moja kwa moja wa maisha ya Yesu na Paulo, asema Witherington.
Forged pia inapunguza thamani ya mchango mkubwa wa waandishi (scribes) waliocheza jukumu muhimu katika kunakili maandiko katika siku za mwanzo za Ukristo, Witherington asema.
Hata kama Paulo hakuandika kitabu cha pili cha Timotheo, Witherington anasema angekuwa amekidikteta kwa mwandishi kwa ajili ya vizazi vijavyo.
“Unapokuwa na mwenzako au mfanyakazi mwaminifu anayejua mawazo ya Paulo, hapakuwa na tatizo katika ulimwengu wa kale kwa mwenzake huyo kusikiliza ushuhuda wa mwisho wa Paulo akiwa gerezani,” anasema. “Huu si ughushi. Hii ni wosia wa mwisho wa mtu anayekaribia kufa.”
Ehrman haishii kukosoa barua za Paulo pekee. Anapinga pia uhalisi wa Injili za Mathayo, Marko na Yohana. Anasema hakuna hata moja iliyoandikwa na wanafunzi wa Yesu, akitoa sababu mbili.
Anasema kwamba injili za mwanzo kabisa hazikufichua majina ya waandishi wake, na kwamba majina yao ya sasa yaliongezwa baadaye na waandishi wa maandishi.
Ehrman pia anasema kwamba wanafunzi wawili wa awali wa Yesu, Yohana na Petro, wasingeweza kuandika vitabu vinavyohusishwa nao katika Agano Jipya kwa sababu walikuwa hawajui kusoma na kuandika.
“Kulingana na Matendo 4:13, Petro na mwenzake Yohana, ambaye pia alikuwa mvuvi, walikuwa agrammatoi, neno la Kigiriki linalomaanisha moja kwa moja ‘wasioelimika,’ yaani ‘wasiojua kusoma na kuandika,’” aandika.
Paulo halisi ni yupi?
Ehrman anaelekeza uchunguzi wake mwingi katika maandishi ya Paulo, ambayo yanaunda sehemu kubwa ya Agano Jipya. Anasema kuwa ni karibu nusu tu ya barua za Agano Jipya zinazodaiwa kuandikwa na Paulo—7 kati ya 13—ndizo alizoandika kweli.Vitabu vilivyosalia ni bandia, anasema Ehrman. Ushahidi wake: tofauti katika lugha, uchaguzi wa maneno, na hata kupingana waziwazi katika mafundisho.
Kwa mfano, Ehrman anasema kitabu cha Waefeso hakilingani na mtindo wa kipekee wa uandishi wa Kigiriki wa Paulo. Anasema Paulo aliandika kwa sentensi fupi na zenye mkazo, ilhali Waefeso imejaa sentensi ndefu za Kigiriki (sentensi ya mwanzo ya shukrani katika Waefeso inaendelea kwa mistari 12, asema).
“Hakuna tatizo na sentensi ndefu sana katika Kigiriki; lakini huo haukuwa mtindo wa Paulo. Ni kama Mark Twain na William Faulkner; wote waliandika kwa usahihi, lakini usingewahi kumchanganya mmoja na mwingine,” aandika Ehrman.
Msomi huyo pia anaonyesha kifungu maarufu katika 1 Wakorintho ambapo Paulo ananukuliwa akisema kwamba wanawake wanapaswa “kunyamaza” makanisani na kwamba “kama wanataka kujifunza jambo lolote, waulize waume zao nyumbani.”
Lakini sura tatu tu kabla ya hapo, katika kitabu hicho hicho, Paulo anawahimiza wanawake wanaoomba na kutabiri kanisani wafunike vichwa vyao kwa vitambaa, Ehrman asema: “Kama waliruhusiwa kuzungumza katika sura ya 11, inawezekanaje waambiwe wasizungumze katika sura ya 14?”
Kwa nini watu walighushi?
Ehrman anasema kwamba mara nyingi watu walighushi maandishi kwa sababu walikuwa wakijaribu kumaliza migogoro ya kanisa la awali. Kanisa la mwanzo lilikuwa limejaa migongano—watu walibishana kuhusu nafasi ya wanawake, uongozi, na uhusiano kati ya mabwana na watumwa.“Kulikuwa na ushindani kati ya makundi mbalimbali ya Wakristo kuhusu nini cha kuamini, na kila kundi lilitaka kuwa na mamlaka ya kuhalalisha maoni yake,” anasema. “Kama ulikuwa mtu asiyejulikana, usingesaini jina lako mwenyewe. Ungetia sahihi ya Petro au Yohana.”
Hivyo watu waliodai kuwa ni Petro na Yohana—na watu wa kila aina waliodai kumjua Yesu—walianza kuchapisha maandishi kwa wingi. Ehrman anakadiria kuwa kulikuwa na karibu maandishi bandia 100 yaliyoandikwa kwa majina ya watu wa karibu wa Yesu katika karne nne za kwanza za kanisa.
Witherington anakubali kwamba maandishi ya kubuniwa na ya kughushi yalikuwepo katika jumuiya za awali za Kikristo.
Lakini hakubaliani na wazo kwamba Petro, kwa mfano, asingekuwa na elimu ya kusoma na kuandika kwa sababu alikuwa mvuvi.
“Wavuvi walipaswa kufanya biashara. Unajua hilo linahusisha nini? Kuandika, mikataba, na hati zilizosainiwa,” alisema katika mahojiano.
Witherington anasema watu watavutiwa na kazi ya Ehrman kwa sababu vyombo vya habari hupenda mambo ya kushtua.
“Tunaishi katika utamaduni unaomsumbua Yesu lakini hauna uelewa wa Biblia,” anasema. “Karibu chochote kinaweza kupitishwa kama taarifa ya kihistoria… Kitabu kama Forged kinaweza kuwavuruga watu wasio na maoni ya tatu au ya nne ya kutegemea.”
Ehrman, bila shaka, ana mtazamo mwingine.
Forged itawasaidia watu kukubali jambo lililomchukua muda mrefu yeye mwenyewe kulikubali, asema mwandishi huyo, ambaye zamani alikuwa Mkristo mwenye msimamo mkali lakini sasa ni asiyeamini Mungu (agnostic).
Agano Jipya halikuandikwa kwa kidole cha Mungu, asema—limejaa alama za binadamu katika kila ukurasa wake.
“Simaanishi kwamba watu wanapaswa kulitupa au kwamba halina thamani ya kiteolojia,” asema Ehrman. “Ninachosema ni kwamba kwa kutambua kuwa lina maandishi mengi bandia, tunaona kwamba ni kitabu cha kibinadamu sana, hadi kufikia ukweli kwamba baadhi ya waandishi walidanganya kuhusu wao ni nani.”
