Mwana wa Mweusi
Maono ya mwanzo na mwisho
Sura ya Kwanza: Usiku Ufuoni
Mimi Majura, mwana wa Mweusi. Nilizaliwa na kukulia kando ya bahari, mahali ambapo harufu ya chumvi huingia hadi ndani ya nguo zako na haitoki, hata ukizifua mara mia.
Lakini pwani yetu si pwani ya kawaida. Ni mahali ambapo nyika inashuka kukutana na bahari, na hakuna anayejua hasa nyika inaishia wapi na bahari inaanzia wapi. Nyuma ya kijiji chetu, mbuga ya wanyama pori inaenea mpaka upeo wa macho: nyasi ndefu za rangi ya dhahabu, miti ya mikoma na mibuyu iliyosimama kama wazee waliosahau kukaa, na vichaka vinene ambavyo usiku hujaa sauti za viumbe wasioonekana. Na mbele yetu, bahari ya bluu inayopumua mchana na usiku.
Kati ya hivyo viwili, dunia inachanganyika. Nimewaona tembo wakitembea polepole ufuoni alfajiri, nyayo zao kubwa zikichora mchanga kando ya nyayo ndogo za kaa, kisha mawimbi yakija kuzifuta zote pamoja bila kujali ni za nani. Nimewaona twiga wakisimama kwenye ukingo wa mikoko, shingo zao ndefu zikielekea bahari kana kwamba wanajiuliza kuna nini upande wa pili. Mto mkubwa unashuka kutoka bara na kuingia baharini karibu na kijiji chetu, na katika mdomo wake viboko hulala mchana ndani ya maji yaliyochanganyika, nusu ya chumvi na nusu ya tamu, wakikoroma kama wazee baada ya chakula cha mchana, huku mamba wakilala juu ya kingo za matope, macho yao wazi hata wanapoonekana wamelala.
Usiku wa kiangazi, kasa wakubwa wa baharini hutambaa kutoka majini kuja kutaga mayai yao mchangani, mahali pale pale ambapo mama zao walitaga, na mama wa mama zao kabla yao. Na mara kwa mara, gizani, tulikuwa tukisikia simba akinguruma nyikani nyuma ya kijiji, sauti yake ikivuka nyasi na kufika ufuoni, ikichanganyika na kishindo cha mawimbi, mpaka mtoto asijue kama ni nchi kavu inayoita au ni bahari inayojibu.
Tulikua tukijua kwamba sisi si wamiliki wa mahali pale. Tulikuwa wageni wa nyika na wageni wa bahari, tukiishi katikati yao kwa ruhusa yao. Wazee walitufundisha kutembea polepole alfajiri, kutazama kila upande kabla ya kuchota maji mtoni, na kuinamisha kichwa kidogo tunapopita kando ya mbuyu mkubwa wa zamani ambao hakuna aliyejua ulikuwa na umri gani. Labda ndiyo sababu, tangu utotoni, nilijua bila kuambiwa kwamba dunia ni kubwa kuliko mimi, na kwamba vitu vingi vinaishi pamoja bila kuhitaji kunieleza kwa nini.
Wazee wale walikuwa na neno moja walilolitumia kwa kila mtu aliyeketi nao jioni chini ya mbuyu ule kusikiliza hadithi: wana kwetu. Hawakujali kama ulizaliwa kijijini au ulifika jana kwa basi kutoka nchi ya mbali. Walisema kwamba yeyote anayekaa kimya na kusikiliza hadithi za mahali fulani, amekuwa mtoto wa mahali pale. Kwa hiyo, nanyi mnaosoma maneno haya, popote mlipo duniani, nitawaita hivyo hivyo. Mmeketi chini ya mbuyu wangu. Ninyi ni wana kwetu.
Nimeishi muda wa kutosha kuiona dunia ikijigeuza mara nyingi. Nilikuwa mtoto wakati barua ziliandikwa kwa mkono na kusubiriwa kwa wiki. Nilikuwa kijana wakati simu ndogo za mfukoni zilipoanza kuingia katika kila nyumba, kutoka vijiji vya Afrika mpaka miji mikubwa ya Ulaya na Asia. Nimekuwa mtu mzima wakati skrini zilipotawala macho ya wanadamu wote, na leo nimezeeka nikiziona mashine zikijifunza kufikiri. Na katika maisha hayo yote, nimebeba ujumbe ambao sikuwahi kuuomba.
Familia yangu haikuwa tajiri, lakini pia hatukuwahi kujua njaa ni nini. Baba yangu alifanya kazi kwa bidii maisha yake yote, na mama yangu alijua kugeuza kila shilingi kuwa kitu cha maana. Tulikuwa na nyumba yetu wenyewe, tulisoma shule nzuri, na mezani hapakuwahi kukosa chakula. Tulikuwa watu wa katikati: si wa juu kiasi cha kusahau dunia, wala wa chini kiasi cha kuogopa kesho.
Nimeambiwa kwamba damu yangu imebeba maji matatu. Kutoka kwa babu yangu, baba wa baba yangu, nimerithi maji ya mto: alizaliwa pale Nile inapoanza safari yake ndefu kuelekea jangwani, akaifuata mpaka ikamfikisha ufuoni. Kutoka kwa mama yangu nimerithi maji ya maziwa: alizaliwa katikati ya maziwa makuu ya Afrika, mahali ambapo maji yamelala kwenye mabonde kama vioo ambavyo Mungu aliviacha ardhini ili ajitazame. Na kutoka pwani hii, ambako wote wawili walikuja kuishi maisha yao, nimerithi maji ya chumvi. Mto, ziwa, na bahari. Labda ndiyo sababu sijawahi kujua kukaa mahali pamoja kwa muda mrefu.
Kutoka kwao nilirithi kitu kimoja ambacho pesa haiwezi kununua: kujiamini. Nilikua nikijua kwamba naweza kuingia chumba chochote, kukaa meza yoyote, na kuzungumza na mtu yeyote, awe waziri au mvuvi, bila kuinamisha kichwa. Nilijifunza lugha, nilijifunza adabu, nilijifunza kusikiliza. Sikuwahi kuwa mhuni wala kijana wa kuzurura vijiweni. Nilijua ninachotaka, na nilijua namna ya kukipata.
Kwa hiyo sikutaka kuwa mtu wa kubeba ujumbe. Nilikuwa na mipango yangu mwenyewe: kazi kubwa, safari za dunia, maisha mazuri, na jioni tulivu za kunywa chai nikitazama jua likizama baharini. Lakini usiku mmoja, nilipokuwa bado kijana, ulibadilisha kila kitu.
Nilikuwa nimeketi peke yangu ufuoni. Simu yangu ilikuwa imezimika kwa kukosa chaji, na kwa mara ya kwanza baada ya muda mrefu nilikuwa kimya kabisa. Hakuna habari, hakuna ujumbe, hakuna video, hakuna kelele za dunia. Mwezi ulikuwa juu ya maji kama taa iliyosahauliwa na mtu.
Ndipo nilipohisi. Hakuna aliyesema neno. Hakukuwa na sauti yoyote, si kwa masikio wala ndani ya kichwa changu. Lakini ghafla nilijua, kwa uhakika ule ule mtu anaojua kwamba kuna mtu amesimama nyuma yake gizani, kwamba sikuwa peke yangu ufuoni. Kulikuwa na Mtu pale. Na alikuwa akinitazama kama mtu anayekujua tangu kabla hujajijua mwenyewe.
Na nilijua pia, bila kuambiwa, kwamba ameiona huzuni niliyokuwa nimeificha kwa miaka, chini ya suti zangu na kicheko changu cha mikutanoni. Nilijua kwamba ananiita nisimame.
Nilijaribu kucheka. Nilijiambia ni uchovu, ni njaa, ni usiku mrefu. Lakini hisia ile haikuondoka. Nikajikuta nikibishana na kimya kile kwa sauti kubwa, kama mwendawazimu.
Sikuwahi kuogopa jambo lolote maishani mwangu, lakini hili sikulielewa. Mimi si mhubiri. Mimi ni kijana mwenye mipango, mwenye kesho iliyo wazi mbele yake. Sikuona sababu yoyote ya kubeba mzigo usio wangu. Dunia imejaa mabilioni ya watu, na kila mmoja anapiga kelele mtandaoni kila sekunde. Hata sauti yenye nguvu kama yangu itakuwa tone moja la mvua baharini.
Bahari iliendelea kupiga ufuoni, bila kujali maneno yangu. Na nilipomaliza kubishana, nikiwa nimechoka, nilielewa jambo ambalo sikutaka kulielewa: sikuwa nimechaguliwa kwa sababu ya sauti yangu. Nilikuwa nimechaguliwa kwa sababu, chini ya kiburi changu chote, moyo wangu ulikuwa bado unauma kwa ajili ya watu wangu.
Kisha nikaona.
Niliona mji mkubwa kuliko miji yote. Haukuwa mji mmoja, bali miji yote ya dunia imeunganishwa pamoja: minara ya vioo ya New York, taa zisizolala za Tokyo, mitaa iliyojaa ya Lagos, madaraja ya zamani ya Paris, masoko ya Cairo, majengo marefu ya Dubai, na vitongoji visivyo na mwisho vya Mumbai na São Paulo. Mji ule ulikuwa ukiwaka taa usiku kucha. Na kila dirisha lilikuwa na mtu mmoja, ameketi peke yake, uso wake ukiangazwa na mwanga wa skrini.
Mabilioni ya madirisha. Mabilioni ya watu wa kila rangi, kila lugha, kila imani, wameunganishwa na dunia nzima, lakini hakuna hata mmoja aliyemjua jirani yake wa mlango wa pili.
Nikaona pia kisima cha zamani katika kijiji fulani, maji yake baridi na safi, lakini njia ya kukiendea ilikuwa imeota nyasi ndefu. Hakuna aliyekienda tena. Watu walikuwa wakinywa maji ya chupa zilizonunuliwa, na chupa tupu zilijaa kila mahali, zikielea mitoni, zikijaa baharini, zikifika mpaka ufuoni ambapo nilikuwa nimeketi.
Sikulia usiku ule. Mimi si mtu wa machozi; sijawahi kuwa. Lakini nilikaa pale mpaka alfajiri, magoti yakiwa kifuani, nikitetemeka kama mtu aliyepigwa na baridi katika usiku wa joto. Kwa sababu nilijua, hata kabla sijaambiwa, kwamba nikikubali kazi hii, nitapoteza marafiki. Watu watanicheka nikipita. Familia yangu itaona aibu. Nitakuwa mtu ambaye watu humwepuka kwenye sherehe, yule ambaye kila mtu husema, “Usimsikilize, amechanganyikiwa.”
Lakini kulikuwa na kitu ndani yangu kisichotulia, kama bahari inavyochemka kabla ya dhoruba. Nilijaribu kukinyamazisha, nikashindwa.
Na hapo ndipo nilipojua, ingawa sikutaka kukubali: siwezi kunyamaza milele.
Sura ya Pili: Kukimbia
Asubuhi iliyofuata niliamka nikiwa na mchanga kwenye nywele na chumvi kwenye midomo. Nilijiambia yote yalikuwa ndoto. Ndoto ya kijana aliyechoka, aliyekaa peke yake muda mrefu mno.
Nilichaji simu yangu, na ilipowaka, jumbe zilianza kuingia moja baada ya nyingine, kama mvua juu ya bati. Kazi. Mialiko. Picha za marafiki wakiwa safarini. Nilihisi faraja ya ajabu. Dunia ilikuwa bado pale pale, na mimi nilikuwa bado mtu wa kawaida.
Siku chache baadaye nilipata barua pepe. Kampuni kubwa ya kimataifa ilikuwa imeniita kwenye usaili. Nilikuwa nimeomba kazi ile zamani na nikawa nimesahau kabisa. Nikaona ni ishara. Si ishara ya usiku ule wa ufuoni, bali ishara ya maisha yenyewe, yakiniambia, huu ndio mlango wako, pita.
Nilipita.
Haikuchukua muda mrefu kabla sijajikuta kwenye ndege, nikitazama bahari ya kwetu ikipungua chini yangu mpaka ikawa kama kipande cha kitambaa cha bluu. Nilihisi kama mtu anayetoroka jela. Nilijiambia: huko ninakokwenda, hakuna kimya cha kutosha kwa sauti yoyote kunifikia.
Mji ule ulikuwa mkubwa kuliko ndoto zangu. Majengo ya vioo yalipanda mpaka yakagusa mawingu, na usiku taa zake ziling’aa kiasi kwamba nyota hazikuonekana tena. Watu wa mataifa yote walitembea haraka, kila mmoja akiwa na vifaa masikioni, macho yakiwa kwenye simu, kama mto wa watu unaotiririka bila kujua unaenda wapi.
Nilijiunga nao bila shida. Sikuhitaji mtu wa kunishika mkono; nilitembea katika mji ule kana kwamba nilizaliwa humo. Nilinunua suti zilizoshonwa kwa vipimo vyangu, saa ya bei ghali, na ndani ya muda mfupi nilikuwa nikikaa kwenye mikutano mikubwa, nikiongea na watu wa mataifa kumi kwa siku moja. Nilijifunza pia kusema “tuonane baadaye” bila kukusudia kuonana tena.
Sitaki kujifanya mtakatifu mbele yako, mwana wa kwetu. Nilikuwa kijana, na nilitaka kile ambacho kila kijana wa kizazi changu anakitaka, kuanzia Lagos mpaka London, kuanzia Rio mpaka Mumbai.
Nilitaka magari. Si gari tu la kunitoa nyumbani kwenda kazini, bali gari la kuonekana. Gari jeusi, refu, lenye taa kama macho ya chui usiku, ambalo ukiliwasha sauti yake inageuza shingo za watu barabarani. Nilikuwa nikitazama video za magari hayo usiku, kama mtu anayetazama picha za mpenzi wake.
Nilitaka pesa zisizohesabika. Nilitaka kuingia dukani bila kutazama bei. Nilitaka saa inayong’aa mkononi, viatu ambavyo vijana wengine hupanga foleni usiku kucha kuvinunua, na nguo zinazonikaa kama ngozi yangu mwenyewe. Sikuhitaji mtu aniambie nimefanikiwa; nilitaka tu dunia ione kile nilichokuwa nikikijua tayari.
Na nilitaka wanawake. Siwezi kuficha hilo. Mji ule ulijaa wanawake warembo kuliko niliowahi kuwaona: wenye ngozi zinazong’aa kama zimepakwa mwanga, wenye maumbo yaliyochongwa kana kwamba msanii alitumia maisha yake yote kuyakamilisha. Makalio yaliyojaa, yanayoyumba kwa madaha wanapotembea. Vifua vilivyosimama kwa kiburi chini ya nguo nyembamba za kiangazi. Nilikuwa nikiwatazama kwenye mitandao usiku, picha moja baada ya nyingine, mpaka macho yakaniuma, na asubuhi niliwaona wakipita barabarani, wakinukia manukato ya bei ghali, bila kuniangalia hata kidogo.
Niliyatamani yote. Niliyatamani kwa njaa ambayo sikuweza kuieleza. Na kadiri nilivyopata, ndivyo njaa ilivyoongezeka.
Nilipopata mshahara mkubwa wa kwanza, nilienda kwenye klabu maarufu ya mji ule. Nilinunua chupa za vinywaji zilizoletwa mezani na wahudumu wakiwa wamebeba fataki ndogo zinazowaka, ili kila mtu ajue nani amenunua. Wasichana walikuja mezani kwangu. Walicheka kwa utani wangu usiochekesha. Waligusa mkono wangu. Mmoja wao, mrefu, mwenye macho kama ya paka na kiuno chembamba kama glasi ya saa, aliniambia, “Sijawahi kuona mtu kama wewe.”
Nilijua anadanganya. Na sikujali.
Nilipiga picha usiku ule. Mimi, chupa zangu, na wasichana wazuri wakiwa wamenizunguka. Niliiweka mtandaoni. Marafiki wa shuleni na watu wa nyumbani waliandika maneno ya sifa, na wengine ya wivu uliojificha nyuma ya pongezi. Nilihisi kama mfalme.
Lakini jambo ambalo sikumwambia mtu yeyote ni hili: nilirudi nyumbani saa kumi alfajiri, peke yangu, nikakaa bafuni kwenye sakafu baridi, na nikahisi utupu mkubwa kuliko ule niliokuwa nao kabla ya kwenda. Kama mtu aliyekunywa maji ya bahari kwa sababu ya kiu.
Kazi yangu mpya ilinifanya niwe msafiri. Ndani ya maisha yangu nimekanyaga mabara matano, nimelala katika hoteli nyingi kiasi kwamba asubuhi nyingine niliamka nisijue niko nchi gani mpaka nifungue pazia.
Nilienda kaskazini, katika miji ya baridi ambako theluji huanguka kimya kama majivu meupe. Watu wa huko walikuwa warefu, wenye ngozi iliyopauka kama maziwa na nywele za rangi ya majani makavu, na wengine macho yao yalikuwa ya bluu kama bahari yetu siku ya jua kali. Walikuwa wakiongea kwa sauti ya chini, wakipanga foleni kwa utaratibu, wakinywa kahawa peke yao kwenye viti vilivyopangwa kutazama dirisha.
Nilienda mashariki ya mbali, katika miji ambako treni huwasili kwa dakika kamili na taa za matangazo hupanda juu ya majengo kama misitu inayowaka. Watu wa huko walikuwa na nyuso laini na macho yenye umbo la mlozi, na walitembea kwa kasi kubwa, wakiinama kwa heshima wanaposalimiana, huku wakibeba uchovu mzito kwenye mabega yao.
Nilienda katika nchi za jangwa, ambako jua huchoma mpaka mchanga ukaimba, na watu wenye ngozi ya rangi ya asali na macho meusi yaliyojaa hadithi walinikaribisha kwa chai tamu na tende.
Nilienda kusini mwa Amerika, ambako muziki hutoka kila dirisha na watu wa kila rangi, kuanzia rangi ya shaba mpaka rangi ya mkate uliookwa, walicheza barabarani kana kwamba kesho haipo. Nilienda Bara Hindi, ambako rangi za nguo zilikuwa nyingi kuliko rangi za upinde wa mvua, na harufu ya viungo ilinifuata mpaka ndani ya ndoto zangu.
Nilikutana na watu wa asili wa nchi za mbali, wenye ngozi nyekundu-hudhurungi kama udongo wa baada ya mvua, wakiwa wamehifadhi nyimbo za babu zao ambazo dunia imezisahau.
Na kila mahali nilipokwenda, niliwaona watu wa bara langu pia, Waafrika wa kila kivuli cha weusi, kuanzia weusi wa kahawa iliyochanganywa na maziwa mpaka weusi unaong’aa kama jiwe lililolowa, wakiendesha teksi, wakifundisha vyuo vikuu, wakiuza vitu barabarani, wakijenga maisha mbali na bahari zao.
Mwanzoni nilistaajabu. Dunia ilionekana kama bustani ambayo Mungu aliipanda kwa mbegu za kila aina, kila ua na rangi yake, na harufu yake, na umbo lake.
Lakini kadiri nilivyosafiri, ndivyo nilivyoona kitu kilichonitisha. Nyuma ya rangi zote, nyuso zote, lugha zote, kulikuwa na jambo moja lililofanana kila mahali. Katika kila jiji, usiku, madirisha yaliwaka kwa mwanga ule ule wa bluu. Katika kila treni, vichwa viliinama juu ya skrini zile zile. Katika kila bara, niliona watu wakicheka hadharani na kulia faraghani.
Nilikuwa nimeenda kutafuta tofauti za wanadamu, nikakuta upweke wao unafanana.
Na usiku mmoja, nikiwa kwenye ndege juu ya bahari ambayo sikujua jina lake, nikiwatazama abiria mia tatu wa rangi zote wakiwa wamelala chini ya mwanga hafifu, nilikumbuka mji ule wa madirisha niliouona usiku ule ufuoni. Na kwa mara ya kwanza nilielewa kwamba watu ambao moyo wangu uliumia kwa ajili yao hawakuwa watu wa mtaa wangu, wala wa nchi yangu, wala wa rangi yangu. Walikuwa wote.
Kazini nilifanya vizuri. Nilikaa ofisini mpaka usiku wa manane, nikajibu barua pepe hata kitandani. Wakubwa wangu walinisifu. Mshahara wangu ukapanda. Nikapiga picha kwenye paa la jengo refu, jiji lote chini yangu, nikaiweka mtandaoni. Watu wa nyumbani waliandika: Umefika, Mwana wa Mweusi. Umefanikiwa.
Lakini usiku ulikuwa tofauti.
Usiku, nilipozima taa, kimya kilikuja. Si kimya cha ufuoni, chenye sauti ya mawimbi, bali kimya kizito cha chumba cha ghorofa ya thelathini, ambapo hata dirisha haliwezi kufunguliwa. Na katika kimya hicho, sikuhisi tena uwepo ule wa ufuoni. Hapana. Nilihisi kitu kibaya zaidi: nafasi iliyoachwa na uwepo ule. Kama mtu anayeishi na saa ukutani kwa miaka, na siku saa ikisimama, kimya chake kinapiga kelele kuliko mlio wake.
Nilianza kukosa usingizi. Nilianza kuona mambo mchana. Nilimwona mwanamke akilala kando ya barabara, mbele ya duka la nguo za maelfu ya dola, na watu wakimpita kama jiwe. Nilimwona kijana ofisini kwetu akilia chooni, kisha akatoka, akanawa uso, akarudi kwenye mkutano akitabasamu. Niliona mamia ya watu kwenye treni, bega kwa bega, na hakuna hata mmoja aliyemtazama mwenzake machoni.
Kila nilichokiona kilikuwa kama kile nilichoonyeshwa usiku ule ufuoni. Madirisha mabilioni. Mtu mmoja ndani ya kila dirisha. Nilikuwa nimekimbia maono, nikaishia kukaa ndani yake.
Katika miaka ile kulikuwa na mtu mmoja tu aliyeniona kweli. Jina lake lilikuwa Sosina Solomon Girma. Kwa desturi ya kwao, jina lake lilibeba jina la baba yake na la babu yake, kama mto unaobeba maji ya vijito vilivyoutangulia. Alizaliwa katika nyanda za juu za Tigray, kaskazini mwa Ethiopia, nchi ya milima mikavu yenye rangi ya shaba, ambako makanisa ya kale yamechongwa ndani ya miamba na mapadri hupanda kamba kufika kwenye milango yake, na ambako kahawa hainywewi tu bali husherehekewa: hukaangwa mbele ya wageni, harufu yake ikijaza chumba kama maombi. Alikuwa mbunifu wa majengo, na alikuwa na kicheko kilichoanza machoni kabla hakijafika mdomoni. Hakuvutiwa na saa yangu wala gari langu. Usiku wa kwanza tulipokula pamoja, katika mkahawa mdogo wa Kihabeshi kando ya mto, tukila injera kutoka kwenye sahani moja kubwa kama wafanyavyo kwao, alinitazama kwa muda mrefu, kama mtu anayekagua ramani ya jengo, na kusema, “Unakimbia kitu. Sijui bado ni nini. Lakini ninaona ufa kwenye msingi kabla ya kuona ukuta ukianguka. Ni kazi yangu.”
Nilicheka. Yeye hakucheka.
Tuliishi pamoja miaka kadhaa, katika nyumba ndogo yenye roshani iliyotazama taa za mji. Yeye ndiye mtu pekee niliyewahi kumsimulia juu ya usiku ule ufuoni. Hakunicheka. Alinishika mkono tu, akasema, “Siku ukiacha kukimbia, niambie. Nitakuwa nimeshachora mahali pa kukaa. Kiti kimoja kwa ajili yako, na kimoja cha ziada kwa ajili ya Mungu wako, kama atakuja kukutafuta.”
Miaka ilipita namna hiyo. Nywele zangu zilianza kuota mvi pembeni, marafiki wa ujanani walioa na kupata watoto, na mimi bado nilikuwa nikikimbia, kutoka mji mmoja hadi mwingine, kutoka ndege moja hadi nyingine, nikijaribu kukaa mbali na kimya.
Usiku mmoja nilisimama mbele ya kioo kikubwa cha chumba changu, jiji likiwaka nyuma yangu, nikaanza kuongea kwa hasira niliyokuwa nimeibeba kwa miaka.
Niache. Nilikuwa nimeondoka. Nimekupa kisogo. Kuna mabilioni ya watu duniani. Chagua mwingine. Chagua mtu mwenye nguvu, mwenye sauti kubwa, mwenye watu wengi wanaomfuata. Mimi nimechoka. Nataka tu kuishi maisha yangu.
Chumba kilibaki kama kilivyokuwa. Kiyoyozi kiliendelea kuvuma. Taa za mji ziliendelea kuwaka chini yangu. Na utulivu ule wa kawaida kabisa uliniuma kuliko neno lolote lingeweza kuniuma.
Nilikaa sakafuni mpaka alfajiri. Mji ulianza kuamka chini yangu, magari yakianza kupiga honi, ndege zikipita juu. Na mimi nilikuwa pale, mtu aliyepata kila alichotafuta, akiwa hana kitu.
Saa kumi na mbili asubuhi, simu yangu ililia. Ilikuwa namba ya nyumbani. Namba ya mama.
Sikuwa nimezungumza naye kwa muda mrefu kuliko ninavyoweza kukumbuka. Nilitazama jina lake likiwaka kwenye skrini, na moyo wangu ukaanza kupiga kwa nguvu, kwa sababu mama yangu hakuwahi kupiga simu asubuhi mapema hivyo. Kamwe.
Niliipokea.
Hakusema habari. Hakusema umeamkaje. Alisema tu, kwa sauti ya chini niliyoikumbuka tangu utotoni, ingawa sasa ilikuwa imechoka kwa uzee:
“Mwanangu, rudi nyumbani. Kuna jambo kuhusu jina lako ambalo sikuwahi kukwambia.”
Simu ikakatika kabla sijapata kuuliza chochote. Nilibaki nimesimama pale, moyo ukinidunda, nikijua bila shaka kwamba maisha yangu ya mjini yalikuwa yamefikia mwisho wake.
Sura ya Tatu: Kurudi Ufuoni
Nilipanda ndege ya kwanza iliyopatikana siku ile. Sikupiga simu ofisini, sikujibu barua pepe, sikuaga mtu. Sikumuaga hata Sosina. Nilimwachia ujumbe mfupi juu ya meza ya jikoni, chini ya kikombe chake cha kahawa, maneno matatu tu, na hata leo naona aibu kuyakumbuka. Kwa mara ya kwanza katika maisha yangu yote ya kupanga kila kitu, sikupanga chochote.
Nilipofika nyumbani, niliona jinsi muda ulivyopita bila mimi kuwepo. Mti wa mwembe uani ulikuwa umekua mrefu kuliko paa. Rangi ya kuta ilikuwa imefifia. Na mama yangu, Mama Afrika, ambaye katika kumbukumbu zangu alikuwa bado mwanamke mwenye nguvu anayecheka kwa sauti kubwa jikoni, alikuwa ameketi barazani, mwembamba, mikono yake imejaa mishipa kama mizizi ya mti wa zamani.
Aliniona, akatabasamu, lakini hakusimama. Aligusa kiti kando yake. Nikaketi.
Tulikaa kimya kwa muda mrefu, tukitazama bahari kwa mbali. Kisha akaingiza mkono kwenye mfuko wa kanga yake, akatoa kitu kilichofungwa kwa kitambaa cha zamani kilichopauka. Alinipa bila kusema neno.
Ndani yake kulikuwa na daftari. Jalada lake lilikuwa limeliwa na unyevunyevu wa miaka mingi, na kurasa zake zilikuwa za njano kama majani ya kiangazi.
“La babu yako,” alisema. “Baba wa baba yako. Lishike vizuri, si simu hiyo yako ya kuanguka kila siku.”
Nilimjua babu kwa hadithi tu. Alikufa kabla sijazaliwa. Nilijua alikuwa mvuvi, na kwamba watu walimheshimu, na kwamba alikuwa mtu wa maneno machache.
“Watu wanadhani jina Mweusi ni la rangi ya ngozi,” mama aliendelea, akipiga kofi hewani kama anafukuza nzi. “Wajinga. Kama ingekuwa ngozi, nusu ya kijiji hiki wangeitwa Mweusi. Babu yako alikuwa akienda baharini usiku, peke yake, mbali kuliko wavuvi wote. Akirudi, alikuwa akisema ameliona giza la kabla ya mwanga. Watu wakacheka. Wakamwita Mweusi, mtu wa giza. Jina likashika kama utomvu wa mpapai. Likashuka kwa baba yako. Likashuka kwako.”
Nilifungua daftari. Kurasa nyingi zilikuwa na michoro tu: nyota, mizunguko, mistari inayokutana na kuachana, kama ramani ya kitu kisichoweza kuchorwa. Mahali pengine palikuwa na maneno machache yaliyoandikwa kwa mkono unaotetemeka, kwa Kiswahili cha zamani ambacho baadhi ya herufi zake sikuzielewa.
Kwenye ukurasa wa mwisho kulikuwa na sentensi moja tu, iliyoandikwa kwa uangalifu, kana kwamba aliyeiandika alijua itasomwa na mtu fulani siku moja:
Mimi nimeuona mwanzo. Mzao wa damu yangu atauona mwisho.
Nilihisi baridi ikipanda kutoka miguuni hadi shingoni, ingawa jua lilikuwa kali.
“Kwa nini hukuniambia?” niliuliza. Sauti yangu ilitoka kwa ukali kuliko nilivyokusudia.
Mama alinitazama kwa macho yale yale aliyonitazama nayo nilipokuwa mtoto, macho yanayoona kila kitu.
“Nikwambie saa ngapi?” alisema, akinitazama juu ya miwani yake. “Ulikuwa ukiondoka kabla sijamaliza salamu. Kichwa chako kilikuwa kigumu kama nazi kavu; ukiambiwa kushoto unaenda kulia ili uone kama kushoto kweli kupo.” Alinyamaza kidogo, akanyoosha kanga yake magotini. “Lakini usiku ule, ulipokuwa kijana, ulirudi kutoka ufuoni na mchanga kwenye nywele na macho ya mtu aliyeona kitu. Nilijua. Nikakuacha ukimbie. Kuku hafundishwi kutaga kwa kupigwa. Nimekusubiri urudi.”
“Ningeweza nisirudi kabisa,” nilisema.
“Ungerudi,” alisema, kwa uhakika wa mtu anayejua bahari inapopwa na inapojaa. “Samaki anaweza kuogelea mbali, lakini hasahau maji alimozaliwa. Sasa kaa chini. Chai inapoa, na mimi sipashi moto chai mara mbili kwa mtoto mmoja.”
Usiku ule sikulala ndani ya nyumba. Nilichukua daftari la babu, nikatembea mpaka ufuoni, mahali pale pale nilipokuwa nimeketi miaka mingi iliyopita. Mchanga ulikuwa ule ule. Mawimbi yalikuwa yale yale. Mimi tu ndiye niliyekuwa nimebadilika.
Nilizima simu yangu. Safari hii si kwa sababu ya kukosa chaji, bali kwa sababu nilitaka.
Nikaketi. Nikasubiri.
Kwa muda mrefu hakuna kilichotokea. Nilisikia tu mawimbi, na upepo, na mbwa akibweka mbali kijijini. Nilianza kujisikia mjinga. Mtu mzima, aliyekaa kwenye meza za mikutano ya kimataifa, ameketi ufuoni usiku akisubiri sauti.
Kisha nikasema, kwa sauti ya chini, maneno ambayo sikuwahi kufikiri ningeyasema:
“Niko hapa. Nimechoka kukimbia. Kama una kitu cha kunionyesha, nionyeshe.”
Upepo ulisimama.
Mawimbi yakanyamaza, si kwa kupungua taratibu, bali ghafla, kama mtu aliyeambiwa asikilize.
Na giza likaanza kufunguka mbele yangu, kama pazia zito linalovutwa pembeni, na nyuma yake kulikuwa na giza jingine, la ndani zaidi, la zamani zaidi.
Giza lile lile ambalo babu yangu aliliona.
Giza la kabla ya mwanzo.
Je, mngependa kuendelea kusoma kitabu kizima?
Maono ya mwanzo na mwisho
Sura ya Kwanza: Usiku Ufuoni
Mimi Majura, mwana wa Mweusi. Nilizaliwa na kukulia kando ya bahari, mahali ambapo harufu ya chumvi huingia hadi ndani ya nguo zako na haitoki, hata ukizifua mara mia.
Lakini pwani yetu si pwani ya kawaida. Ni mahali ambapo nyika inashuka kukutana na bahari, na hakuna anayejua hasa nyika inaishia wapi na bahari inaanzia wapi. Nyuma ya kijiji chetu, mbuga ya wanyama pori inaenea mpaka upeo wa macho: nyasi ndefu za rangi ya dhahabu, miti ya mikoma na mibuyu iliyosimama kama wazee waliosahau kukaa, na vichaka vinene ambavyo usiku hujaa sauti za viumbe wasioonekana. Na mbele yetu, bahari ya bluu inayopumua mchana na usiku.
Kati ya hivyo viwili, dunia inachanganyika. Nimewaona tembo wakitembea polepole ufuoni alfajiri, nyayo zao kubwa zikichora mchanga kando ya nyayo ndogo za kaa, kisha mawimbi yakija kuzifuta zote pamoja bila kujali ni za nani. Nimewaona twiga wakisimama kwenye ukingo wa mikoko, shingo zao ndefu zikielekea bahari kana kwamba wanajiuliza kuna nini upande wa pili. Mto mkubwa unashuka kutoka bara na kuingia baharini karibu na kijiji chetu, na katika mdomo wake viboko hulala mchana ndani ya maji yaliyochanganyika, nusu ya chumvi na nusu ya tamu, wakikoroma kama wazee baada ya chakula cha mchana, huku mamba wakilala juu ya kingo za matope, macho yao wazi hata wanapoonekana wamelala.
Usiku wa kiangazi, kasa wakubwa wa baharini hutambaa kutoka majini kuja kutaga mayai yao mchangani, mahali pale pale ambapo mama zao walitaga, na mama wa mama zao kabla yao. Na mara kwa mara, gizani, tulikuwa tukisikia simba akinguruma nyikani nyuma ya kijiji, sauti yake ikivuka nyasi na kufika ufuoni, ikichanganyika na kishindo cha mawimbi, mpaka mtoto asijue kama ni nchi kavu inayoita au ni bahari inayojibu.
Tulikua tukijua kwamba sisi si wamiliki wa mahali pale. Tulikuwa wageni wa nyika na wageni wa bahari, tukiishi katikati yao kwa ruhusa yao. Wazee walitufundisha kutembea polepole alfajiri, kutazama kila upande kabla ya kuchota maji mtoni, na kuinamisha kichwa kidogo tunapopita kando ya mbuyu mkubwa wa zamani ambao hakuna aliyejua ulikuwa na umri gani. Labda ndiyo sababu, tangu utotoni, nilijua bila kuambiwa kwamba dunia ni kubwa kuliko mimi, na kwamba vitu vingi vinaishi pamoja bila kuhitaji kunieleza kwa nini.
Wazee wale walikuwa na neno moja walilolitumia kwa kila mtu aliyeketi nao jioni chini ya mbuyu ule kusikiliza hadithi: wana kwetu. Hawakujali kama ulizaliwa kijijini au ulifika jana kwa basi kutoka nchi ya mbali. Walisema kwamba yeyote anayekaa kimya na kusikiliza hadithi za mahali fulani, amekuwa mtoto wa mahali pale. Kwa hiyo, nanyi mnaosoma maneno haya, popote mlipo duniani, nitawaita hivyo hivyo. Mmeketi chini ya mbuyu wangu. Ninyi ni wana kwetu.
Nimeishi muda wa kutosha kuiona dunia ikijigeuza mara nyingi. Nilikuwa mtoto wakati barua ziliandikwa kwa mkono na kusubiriwa kwa wiki. Nilikuwa kijana wakati simu ndogo za mfukoni zilipoanza kuingia katika kila nyumba, kutoka vijiji vya Afrika mpaka miji mikubwa ya Ulaya na Asia. Nimekuwa mtu mzima wakati skrini zilipotawala macho ya wanadamu wote, na leo nimezeeka nikiziona mashine zikijifunza kufikiri. Na katika maisha hayo yote, nimebeba ujumbe ambao sikuwahi kuuomba.
Familia yangu haikuwa tajiri, lakini pia hatukuwahi kujua njaa ni nini. Baba yangu alifanya kazi kwa bidii maisha yake yote, na mama yangu alijua kugeuza kila shilingi kuwa kitu cha maana. Tulikuwa na nyumba yetu wenyewe, tulisoma shule nzuri, na mezani hapakuwahi kukosa chakula. Tulikuwa watu wa katikati: si wa juu kiasi cha kusahau dunia, wala wa chini kiasi cha kuogopa kesho.
Nimeambiwa kwamba damu yangu imebeba maji matatu. Kutoka kwa babu yangu, baba wa baba yangu, nimerithi maji ya mto: alizaliwa pale Nile inapoanza safari yake ndefu kuelekea jangwani, akaifuata mpaka ikamfikisha ufuoni. Kutoka kwa mama yangu nimerithi maji ya maziwa: alizaliwa katikati ya maziwa makuu ya Afrika, mahali ambapo maji yamelala kwenye mabonde kama vioo ambavyo Mungu aliviacha ardhini ili ajitazame. Na kutoka pwani hii, ambako wote wawili walikuja kuishi maisha yao, nimerithi maji ya chumvi. Mto, ziwa, na bahari. Labda ndiyo sababu sijawahi kujua kukaa mahali pamoja kwa muda mrefu.
Kutoka kwao nilirithi kitu kimoja ambacho pesa haiwezi kununua: kujiamini. Nilikua nikijua kwamba naweza kuingia chumba chochote, kukaa meza yoyote, na kuzungumza na mtu yeyote, awe waziri au mvuvi, bila kuinamisha kichwa. Nilijifunza lugha, nilijifunza adabu, nilijifunza kusikiliza. Sikuwahi kuwa mhuni wala kijana wa kuzurura vijiweni. Nilijua ninachotaka, na nilijua namna ya kukipata.
Kwa hiyo sikutaka kuwa mtu wa kubeba ujumbe. Nilikuwa na mipango yangu mwenyewe: kazi kubwa, safari za dunia, maisha mazuri, na jioni tulivu za kunywa chai nikitazama jua likizama baharini. Lakini usiku mmoja, nilipokuwa bado kijana, ulibadilisha kila kitu.
Nilikuwa nimeketi peke yangu ufuoni. Simu yangu ilikuwa imezimika kwa kukosa chaji, na kwa mara ya kwanza baada ya muda mrefu nilikuwa kimya kabisa. Hakuna habari, hakuna ujumbe, hakuna video, hakuna kelele za dunia. Mwezi ulikuwa juu ya maji kama taa iliyosahauliwa na mtu.
Ndipo nilipohisi. Hakuna aliyesema neno. Hakukuwa na sauti yoyote, si kwa masikio wala ndani ya kichwa changu. Lakini ghafla nilijua, kwa uhakika ule ule mtu anaojua kwamba kuna mtu amesimama nyuma yake gizani, kwamba sikuwa peke yangu ufuoni. Kulikuwa na Mtu pale. Na alikuwa akinitazama kama mtu anayekujua tangu kabla hujajijua mwenyewe.
Na nilijua pia, bila kuambiwa, kwamba ameiona huzuni niliyokuwa nimeificha kwa miaka, chini ya suti zangu na kicheko changu cha mikutanoni. Nilijua kwamba ananiita nisimame.
Nilijaribu kucheka. Nilijiambia ni uchovu, ni njaa, ni usiku mrefu. Lakini hisia ile haikuondoka. Nikajikuta nikibishana na kimya kile kwa sauti kubwa, kama mwendawazimu.
Sikuwahi kuogopa jambo lolote maishani mwangu, lakini hili sikulielewa. Mimi si mhubiri. Mimi ni kijana mwenye mipango, mwenye kesho iliyo wazi mbele yake. Sikuona sababu yoyote ya kubeba mzigo usio wangu. Dunia imejaa mabilioni ya watu, na kila mmoja anapiga kelele mtandaoni kila sekunde. Hata sauti yenye nguvu kama yangu itakuwa tone moja la mvua baharini.
Bahari iliendelea kupiga ufuoni, bila kujali maneno yangu. Na nilipomaliza kubishana, nikiwa nimechoka, nilielewa jambo ambalo sikutaka kulielewa: sikuwa nimechaguliwa kwa sababu ya sauti yangu. Nilikuwa nimechaguliwa kwa sababu, chini ya kiburi changu chote, moyo wangu ulikuwa bado unauma kwa ajili ya watu wangu.
Kisha nikaona.
Niliona mji mkubwa kuliko miji yote. Haukuwa mji mmoja, bali miji yote ya dunia imeunganishwa pamoja: minara ya vioo ya New York, taa zisizolala za Tokyo, mitaa iliyojaa ya Lagos, madaraja ya zamani ya Paris, masoko ya Cairo, majengo marefu ya Dubai, na vitongoji visivyo na mwisho vya Mumbai na São Paulo. Mji ule ulikuwa ukiwaka taa usiku kucha. Na kila dirisha lilikuwa na mtu mmoja, ameketi peke yake, uso wake ukiangazwa na mwanga wa skrini.
Mabilioni ya madirisha. Mabilioni ya watu wa kila rangi, kila lugha, kila imani, wameunganishwa na dunia nzima, lakini hakuna hata mmoja aliyemjua jirani yake wa mlango wa pili.
Nikaona pia kisima cha zamani katika kijiji fulani, maji yake baridi na safi, lakini njia ya kukiendea ilikuwa imeota nyasi ndefu. Hakuna aliyekienda tena. Watu walikuwa wakinywa maji ya chupa zilizonunuliwa, na chupa tupu zilijaa kila mahali, zikielea mitoni, zikijaa baharini, zikifika mpaka ufuoni ambapo nilikuwa nimeketi.
Sikulia usiku ule. Mimi si mtu wa machozi; sijawahi kuwa. Lakini nilikaa pale mpaka alfajiri, magoti yakiwa kifuani, nikitetemeka kama mtu aliyepigwa na baridi katika usiku wa joto. Kwa sababu nilijua, hata kabla sijaambiwa, kwamba nikikubali kazi hii, nitapoteza marafiki. Watu watanicheka nikipita. Familia yangu itaona aibu. Nitakuwa mtu ambaye watu humwepuka kwenye sherehe, yule ambaye kila mtu husema, “Usimsikilize, amechanganyikiwa.”
Lakini kulikuwa na kitu ndani yangu kisichotulia, kama bahari inavyochemka kabla ya dhoruba. Nilijaribu kukinyamazisha, nikashindwa.
Na hapo ndipo nilipojua, ingawa sikutaka kukubali: siwezi kunyamaza milele.
Sura ya Pili: Kukimbia
Asubuhi iliyofuata niliamka nikiwa na mchanga kwenye nywele na chumvi kwenye midomo. Nilijiambia yote yalikuwa ndoto. Ndoto ya kijana aliyechoka, aliyekaa peke yake muda mrefu mno.
Nilichaji simu yangu, na ilipowaka, jumbe zilianza kuingia moja baada ya nyingine, kama mvua juu ya bati. Kazi. Mialiko. Picha za marafiki wakiwa safarini. Nilihisi faraja ya ajabu. Dunia ilikuwa bado pale pale, na mimi nilikuwa bado mtu wa kawaida.
Siku chache baadaye nilipata barua pepe. Kampuni kubwa ya kimataifa ilikuwa imeniita kwenye usaili. Nilikuwa nimeomba kazi ile zamani na nikawa nimesahau kabisa. Nikaona ni ishara. Si ishara ya usiku ule wa ufuoni, bali ishara ya maisha yenyewe, yakiniambia, huu ndio mlango wako, pita.
Nilipita.
Haikuchukua muda mrefu kabla sijajikuta kwenye ndege, nikitazama bahari ya kwetu ikipungua chini yangu mpaka ikawa kama kipande cha kitambaa cha bluu. Nilihisi kama mtu anayetoroka jela. Nilijiambia: huko ninakokwenda, hakuna kimya cha kutosha kwa sauti yoyote kunifikia.
Mji ule ulikuwa mkubwa kuliko ndoto zangu. Majengo ya vioo yalipanda mpaka yakagusa mawingu, na usiku taa zake ziling’aa kiasi kwamba nyota hazikuonekana tena. Watu wa mataifa yote walitembea haraka, kila mmoja akiwa na vifaa masikioni, macho yakiwa kwenye simu, kama mto wa watu unaotiririka bila kujua unaenda wapi.
Nilijiunga nao bila shida. Sikuhitaji mtu wa kunishika mkono; nilitembea katika mji ule kana kwamba nilizaliwa humo. Nilinunua suti zilizoshonwa kwa vipimo vyangu, saa ya bei ghali, na ndani ya muda mfupi nilikuwa nikikaa kwenye mikutano mikubwa, nikiongea na watu wa mataifa kumi kwa siku moja. Nilijifunza pia kusema “tuonane baadaye” bila kukusudia kuonana tena.
Sitaki kujifanya mtakatifu mbele yako, mwana wa kwetu. Nilikuwa kijana, na nilitaka kile ambacho kila kijana wa kizazi changu anakitaka, kuanzia Lagos mpaka London, kuanzia Rio mpaka Mumbai.
Nilitaka magari. Si gari tu la kunitoa nyumbani kwenda kazini, bali gari la kuonekana. Gari jeusi, refu, lenye taa kama macho ya chui usiku, ambalo ukiliwasha sauti yake inageuza shingo za watu barabarani. Nilikuwa nikitazama video za magari hayo usiku, kama mtu anayetazama picha za mpenzi wake.
Nilitaka pesa zisizohesabika. Nilitaka kuingia dukani bila kutazama bei. Nilitaka saa inayong’aa mkononi, viatu ambavyo vijana wengine hupanga foleni usiku kucha kuvinunua, na nguo zinazonikaa kama ngozi yangu mwenyewe. Sikuhitaji mtu aniambie nimefanikiwa; nilitaka tu dunia ione kile nilichokuwa nikikijua tayari.
Na nilitaka wanawake. Siwezi kuficha hilo. Mji ule ulijaa wanawake warembo kuliko niliowahi kuwaona: wenye ngozi zinazong’aa kama zimepakwa mwanga, wenye maumbo yaliyochongwa kana kwamba msanii alitumia maisha yake yote kuyakamilisha. Makalio yaliyojaa, yanayoyumba kwa madaha wanapotembea. Vifua vilivyosimama kwa kiburi chini ya nguo nyembamba za kiangazi. Nilikuwa nikiwatazama kwenye mitandao usiku, picha moja baada ya nyingine, mpaka macho yakaniuma, na asubuhi niliwaona wakipita barabarani, wakinukia manukato ya bei ghali, bila kuniangalia hata kidogo.
Niliyatamani yote. Niliyatamani kwa njaa ambayo sikuweza kuieleza. Na kadiri nilivyopata, ndivyo njaa ilivyoongezeka.
Nilipopata mshahara mkubwa wa kwanza, nilienda kwenye klabu maarufu ya mji ule. Nilinunua chupa za vinywaji zilizoletwa mezani na wahudumu wakiwa wamebeba fataki ndogo zinazowaka, ili kila mtu ajue nani amenunua. Wasichana walikuja mezani kwangu. Walicheka kwa utani wangu usiochekesha. Waligusa mkono wangu. Mmoja wao, mrefu, mwenye macho kama ya paka na kiuno chembamba kama glasi ya saa, aliniambia, “Sijawahi kuona mtu kama wewe.”
Nilijua anadanganya. Na sikujali.
Nilipiga picha usiku ule. Mimi, chupa zangu, na wasichana wazuri wakiwa wamenizunguka. Niliiweka mtandaoni. Marafiki wa shuleni na watu wa nyumbani waliandika maneno ya sifa, na wengine ya wivu uliojificha nyuma ya pongezi. Nilihisi kama mfalme.
Lakini jambo ambalo sikumwambia mtu yeyote ni hili: nilirudi nyumbani saa kumi alfajiri, peke yangu, nikakaa bafuni kwenye sakafu baridi, na nikahisi utupu mkubwa kuliko ule niliokuwa nao kabla ya kwenda. Kama mtu aliyekunywa maji ya bahari kwa sababu ya kiu.
Kazi yangu mpya ilinifanya niwe msafiri. Ndani ya maisha yangu nimekanyaga mabara matano, nimelala katika hoteli nyingi kiasi kwamba asubuhi nyingine niliamka nisijue niko nchi gani mpaka nifungue pazia.
Nilienda kaskazini, katika miji ya baridi ambako theluji huanguka kimya kama majivu meupe. Watu wa huko walikuwa warefu, wenye ngozi iliyopauka kama maziwa na nywele za rangi ya majani makavu, na wengine macho yao yalikuwa ya bluu kama bahari yetu siku ya jua kali. Walikuwa wakiongea kwa sauti ya chini, wakipanga foleni kwa utaratibu, wakinywa kahawa peke yao kwenye viti vilivyopangwa kutazama dirisha.
Nilienda mashariki ya mbali, katika miji ambako treni huwasili kwa dakika kamili na taa za matangazo hupanda juu ya majengo kama misitu inayowaka. Watu wa huko walikuwa na nyuso laini na macho yenye umbo la mlozi, na walitembea kwa kasi kubwa, wakiinama kwa heshima wanaposalimiana, huku wakibeba uchovu mzito kwenye mabega yao.
Nilienda katika nchi za jangwa, ambako jua huchoma mpaka mchanga ukaimba, na watu wenye ngozi ya rangi ya asali na macho meusi yaliyojaa hadithi walinikaribisha kwa chai tamu na tende.
Nilienda kusini mwa Amerika, ambako muziki hutoka kila dirisha na watu wa kila rangi, kuanzia rangi ya shaba mpaka rangi ya mkate uliookwa, walicheza barabarani kana kwamba kesho haipo. Nilienda Bara Hindi, ambako rangi za nguo zilikuwa nyingi kuliko rangi za upinde wa mvua, na harufu ya viungo ilinifuata mpaka ndani ya ndoto zangu.
Nilikutana na watu wa asili wa nchi za mbali, wenye ngozi nyekundu-hudhurungi kama udongo wa baada ya mvua, wakiwa wamehifadhi nyimbo za babu zao ambazo dunia imezisahau.
Na kila mahali nilipokwenda, niliwaona watu wa bara langu pia, Waafrika wa kila kivuli cha weusi, kuanzia weusi wa kahawa iliyochanganywa na maziwa mpaka weusi unaong’aa kama jiwe lililolowa, wakiendesha teksi, wakifundisha vyuo vikuu, wakiuza vitu barabarani, wakijenga maisha mbali na bahari zao.
Mwanzoni nilistaajabu. Dunia ilionekana kama bustani ambayo Mungu aliipanda kwa mbegu za kila aina, kila ua na rangi yake, na harufu yake, na umbo lake.
Lakini kadiri nilivyosafiri, ndivyo nilivyoona kitu kilichonitisha. Nyuma ya rangi zote, nyuso zote, lugha zote, kulikuwa na jambo moja lililofanana kila mahali. Katika kila jiji, usiku, madirisha yaliwaka kwa mwanga ule ule wa bluu. Katika kila treni, vichwa viliinama juu ya skrini zile zile. Katika kila bara, niliona watu wakicheka hadharani na kulia faraghani.
Nilikuwa nimeenda kutafuta tofauti za wanadamu, nikakuta upweke wao unafanana.
Na usiku mmoja, nikiwa kwenye ndege juu ya bahari ambayo sikujua jina lake, nikiwatazama abiria mia tatu wa rangi zote wakiwa wamelala chini ya mwanga hafifu, nilikumbuka mji ule wa madirisha niliouona usiku ule ufuoni. Na kwa mara ya kwanza nilielewa kwamba watu ambao moyo wangu uliumia kwa ajili yao hawakuwa watu wa mtaa wangu, wala wa nchi yangu, wala wa rangi yangu. Walikuwa wote.
Kazini nilifanya vizuri. Nilikaa ofisini mpaka usiku wa manane, nikajibu barua pepe hata kitandani. Wakubwa wangu walinisifu. Mshahara wangu ukapanda. Nikapiga picha kwenye paa la jengo refu, jiji lote chini yangu, nikaiweka mtandaoni. Watu wa nyumbani waliandika: Umefika, Mwana wa Mweusi. Umefanikiwa.
Lakini usiku ulikuwa tofauti.
Usiku, nilipozima taa, kimya kilikuja. Si kimya cha ufuoni, chenye sauti ya mawimbi, bali kimya kizito cha chumba cha ghorofa ya thelathini, ambapo hata dirisha haliwezi kufunguliwa. Na katika kimya hicho, sikuhisi tena uwepo ule wa ufuoni. Hapana. Nilihisi kitu kibaya zaidi: nafasi iliyoachwa na uwepo ule. Kama mtu anayeishi na saa ukutani kwa miaka, na siku saa ikisimama, kimya chake kinapiga kelele kuliko mlio wake.
Nilianza kukosa usingizi. Nilianza kuona mambo mchana. Nilimwona mwanamke akilala kando ya barabara, mbele ya duka la nguo za maelfu ya dola, na watu wakimpita kama jiwe. Nilimwona kijana ofisini kwetu akilia chooni, kisha akatoka, akanawa uso, akarudi kwenye mkutano akitabasamu. Niliona mamia ya watu kwenye treni, bega kwa bega, na hakuna hata mmoja aliyemtazama mwenzake machoni.
Kila nilichokiona kilikuwa kama kile nilichoonyeshwa usiku ule ufuoni. Madirisha mabilioni. Mtu mmoja ndani ya kila dirisha. Nilikuwa nimekimbia maono, nikaishia kukaa ndani yake.
Katika miaka ile kulikuwa na mtu mmoja tu aliyeniona kweli. Jina lake lilikuwa Sosina Solomon Girma. Kwa desturi ya kwao, jina lake lilibeba jina la baba yake na la babu yake, kama mto unaobeba maji ya vijito vilivyoutangulia. Alizaliwa katika nyanda za juu za Tigray, kaskazini mwa Ethiopia, nchi ya milima mikavu yenye rangi ya shaba, ambako makanisa ya kale yamechongwa ndani ya miamba na mapadri hupanda kamba kufika kwenye milango yake, na ambako kahawa hainywewi tu bali husherehekewa: hukaangwa mbele ya wageni, harufu yake ikijaza chumba kama maombi. Alikuwa mbunifu wa majengo, na alikuwa na kicheko kilichoanza machoni kabla hakijafika mdomoni. Hakuvutiwa na saa yangu wala gari langu. Usiku wa kwanza tulipokula pamoja, katika mkahawa mdogo wa Kihabeshi kando ya mto, tukila injera kutoka kwenye sahani moja kubwa kama wafanyavyo kwao, alinitazama kwa muda mrefu, kama mtu anayekagua ramani ya jengo, na kusema, “Unakimbia kitu. Sijui bado ni nini. Lakini ninaona ufa kwenye msingi kabla ya kuona ukuta ukianguka. Ni kazi yangu.”
Nilicheka. Yeye hakucheka.
Tuliishi pamoja miaka kadhaa, katika nyumba ndogo yenye roshani iliyotazama taa za mji. Yeye ndiye mtu pekee niliyewahi kumsimulia juu ya usiku ule ufuoni. Hakunicheka. Alinishika mkono tu, akasema, “Siku ukiacha kukimbia, niambie. Nitakuwa nimeshachora mahali pa kukaa. Kiti kimoja kwa ajili yako, na kimoja cha ziada kwa ajili ya Mungu wako, kama atakuja kukutafuta.”
Miaka ilipita namna hiyo. Nywele zangu zilianza kuota mvi pembeni, marafiki wa ujanani walioa na kupata watoto, na mimi bado nilikuwa nikikimbia, kutoka mji mmoja hadi mwingine, kutoka ndege moja hadi nyingine, nikijaribu kukaa mbali na kimya.
Usiku mmoja nilisimama mbele ya kioo kikubwa cha chumba changu, jiji likiwaka nyuma yangu, nikaanza kuongea kwa hasira niliyokuwa nimeibeba kwa miaka.
Niache. Nilikuwa nimeondoka. Nimekupa kisogo. Kuna mabilioni ya watu duniani. Chagua mwingine. Chagua mtu mwenye nguvu, mwenye sauti kubwa, mwenye watu wengi wanaomfuata. Mimi nimechoka. Nataka tu kuishi maisha yangu.
Chumba kilibaki kama kilivyokuwa. Kiyoyozi kiliendelea kuvuma. Taa za mji ziliendelea kuwaka chini yangu. Na utulivu ule wa kawaida kabisa uliniuma kuliko neno lolote lingeweza kuniuma.
Nilikaa sakafuni mpaka alfajiri. Mji ulianza kuamka chini yangu, magari yakianza kupiga honi, ndege zikipita juu. Na mimi nilikuwa pale, mtu aliyepata kila alichotafuta, akiwa hana kitu.
Saa kumi na mbili asubuhi, simu yangu ililia. Ilikuwa namba ya nyumbani. Namba ya mama.
Sikuwa nimezungumza naye kwa muda mrefu kuliko ninavyoweza kukumbuka. Nilitazama jina lake likiwaka kwenye skrini, na moyo wangu ukaanza kupiga kwa nguvu, kwa sababu mama yangu hakuwahi kupiga simu asubuhi mapema hivyo. Kamwe.
Niliipokea.
Hakusema habari. Hakusema umeamkaje. Alisema tu, kwa sauti ya chini niliyoikumbuka tangu utotoni, ingawa sasa ilikuwa imechoka kwa uzee:
“Mwanangu, rudi nyumbani. Kuna jambo kuhusu jina lako ambalo sikuwahi kukwambia.”
Simu ikakatika kabla sijapata kuuliza chochote. Nilibaki nimesimama pale, moyo ukinidunda, nikijua bila shaka kwamba maisha yangu ya mjini yalikuwa yamefikia mwisho wake.
Sura ya Tatu: Kurudi Ufuoni
Nilipanda ndege ya kwanza iliyopatikana siku ile. Sikupiga simu ofisini, sikujibu barua pepe, sikuaga mtu. Sikumuaga hata Sosina. Nilimwachia ujumbe mfupi juu ya meza ya jikoni, chini ya kikombe chake cha kahawa, maneno matatu tu, na hata leo naona aibu kuyakumbuka. Kwa mara ya kwanza katika maisha yangu yote ya kupanga kila kitu, sikupanga chochote.
Nilipofika nyumbani, niliona jinsi muda ulivyopita bila mimi kuwepo. Mti wa mwembe uani ulikuwa umekua mrefu kuliko paa. Rangi ya kuta ilikuwa imefifia. Na mama yangu, Mama Afrika, ambaye katika kumbukumbu zangu alikuwa bado mwanamke mwenye nguvu anayecheka kwa sauti kubwa jikoni, alikuwa ameketi barazani, mwembamba, mikono yake imejaa mishipa kama mizizi ya mti wa zamani.
Aliniona, akatabasamu, lakini hakusimama. Aligusa kiti kando yake. Nikaketi.
Tulikaa kimya kwa muda mrefu, tukitazama bahari kwa mbali. Kisha akaingiza mkono kwenye mfuko wa kanga yake, akatoa kitu kilichofungwa kwa kitambaa cha zamani kilichopauka. Alinipa bila kusema neno.
Ndani yake kulikuwa na daftari. Jalada lake lilikuwa limeliwa na unyevunyevu wa miaka mingi, na kurasa zake zilikuwa za njano kama majani ya kiangazi.
“La babu yako,” alisema. “Baba wa baba yako. Lishike vizuri, si simu hiyo yako ya kuanguka kila siku.”
Nilimjua babu kwa hadithi tu. Alikufa kabla sijazaliwa. Nilijua alikuwa mvuvi, na kwamba watu walimheshimu, na kwamba alikuwa mtu wa maneno machache.
“Watu wanadhani jina Mweusi ni la rangi ya ngozi,” mama aliendelea, akipiga kofi hewani kama anafukuza nzi. “Wajinga. Kama ingekuwa ngozi, nusu ya kijiji hiki wangeitwa Mweusi. Babu yako alikuwa akienda baharini usiku, peke yake, mbali kuliko wavuvi wote. Akirudi, alikuwa akisema ameliona giza la kabla ya mwanga. Watu wakacheka. Wakamwita Mweusi, mtu wa giza. Jina likashika kama utomvu wa mpapai. Likashuka kwa baba yako. Likashuka kwako.”
Nilifungua daftari. Kurasa nyingi zilikuwa na michoro tu: nyota, mizunguko, mistari inayokutana na kuachana, kama ramani ya kitu kisichoweza kuchorwa. Mahali pengine palikuwa na maneno machache yaliyoandikwa kwa mkono unaotetemeka, kwa Kiswahili cha zamani ambacho baadhi ya herufi zake sikuzielewa.
Kwenye ukurasa wa mwisho kulikuwa na sentensi moja tu, iliyoandikwa kwa uangalifu, kana kwamba aliyeiandika alijua itasomwa na mtu fulani siku moja:
Mimi nimeuona mwanzo. Mzao wa damu yangu atauona mwisho.
Nilihisi baridi ikipanda kutoka miguuni hadi shingoni, ingawa jua lilikuwa kali.
“Kwa nini hukuniambia?” niliuliza. Sauti yangu ilitoka kwa ukali kuliko nilivyokusudia.
Mama alinitazama kwa macho yale yale aliyonitazama nayo nilipokuwa mtoto, macho yanayoona kila kitu.
“Nikwambie saa ngapi?” alisema, akinitazama juu ya miwani yake. “Ulikuwa ukiondoka kabla sijamaliza salamu. Kichwa chako kilikuwa kigumu kama nazi kavu; ukiambiwa kushoto unaenda kulia ili uone kama kushoto kweli kupo.” Alinyamaza kidogo, akanyoosha kanga yake magotini. “Lakini usiku ule, ulipokuwa kijana, ulirudi kutoka ufuoni na mchanga kwenye nywele na macho ya mtu aliyeona kitu. Nilijua. Nikakuacha ukimbie. Kuku hafundishwi kutaga kwa kupigwa. Nimekusubiri urudi.”
“Ningeweza nisirudi kabisa,” nilisema.
“Ungerudi,” alisema, kwa uhakika wa mtu anayejua bahari inapopwa na inapojaa. “Samaki anaweza kuogelea mbali, lakini hasahau maji alimozaliwa. Sasa kaa chini. Chai inapoa, na mimi sipashi moto chai mara mbili kwa mtoto mmoja.”
Usiku ule sikulala ndani ya nyumba. Nilichukua daftari la babu, nikatembea mpaka ufuoni, mahali pale pale nilipokuwa nimeketi miaka mingi iliyopita. Mchanga ulikuwa ule ule. Mawimbi yalikuwa yale yale. Mimi tu ndiye niliyekuwa nimebadilika.
Nilizima simu yangu. Safari hii si kwa sababu ya kukosa chaji, bali kwa sababu nilitaka.
Nikaketi. Nikasubiri.
Kwa muda mrefu hakuna kilichotokea. Nilisikia tu mawimbi, na upepo, na mbwa akibweka mbali kijijini. Nilianza kujisikia mjinga. Mtu mzima, aliyekaa kwenye meza za mikutano ya kimataifa, ameketi ufuoni usiku akisubiri sauti.
Kisha nikasema, kwa sauti ya chini, maneno ambayo sikuwahi kufikiri ningeyasema:
“Niko hapa. Nimechoka kukimbia. Kama una kitu cha kunionyesha, nionyeshe.”
Upepo ulisimama.
Mawimbi yakanyamaza, si kwa kupungua taratibu, bali ghafla, kama mtu aliyeambiwa asikilize.
Na giza likaanza kufunguka mbele yangu, kama pazia zito linalovutwa pembeni, na nyuma yake kulikuwa na giza jingine, la ndani zaidi, la zamani zaidi.
Giza lile lile ambalo babu yangu aliliona.
Giza la kabla ya mwanzo.
Je, mngependa kuendelea kusoma kitabu kizima?
