Kenya kuwafurusha machinga ni athari kwa nani?

[Revocatus James Ngoja]

KENYA KUWAFURUSHA MACHINGA NI ATHARI KWA NANI?

Ufuatao ni Uchambuzi wa kauli ya Rais William Ruto, Jumuiya ya Afrika Mashariki na mustakabali wa biashara ndogo ndogo Nairobi

NB:Kama wewe ni mvivu kusoma usisome nusu Maana sitaki maswali andiko linajieleza.
Mwandishi: Revocatus James Ng'oja

Kauli ya Rais wa Kenya, William Ruto, kwamba serikali itachukua hatua dhidi ya raia wa kigeni wanaojihusisha na biashara ndogo ndogo, ikiwemo uchuuzi na biashara za rejareja, imeibua mjadala mpana ambao haupaswi kuishia ndani ya mipaka ya Kenya pekee

Hili si suala la Kenya pekee. Bali ni suala linalogusa ushirikiano wa Afrika Mashariki, uhuru wa raia wa Jumuiya kufanya shughuli za kiuchumi katika nchi wanachama, ushindani wa wafanyabiashara wadogo, ulinzi wa ajira, uwekezaji wa kigeni na mustakabali wa soko la pamoja la Afrika Mashariki.

Rais Ruto alitoa kauli hiyo baada ya kukutana na wawakilishi wa wafanyabiashara wadogo na MSMEs mjini Nairobi. Alisema Kenya inahitaji uwekezaji wa kigeni unaoleta mtaji, ajira na uzalishaji, lakini si wageni kuingia katika biashara ndogo ndogo ambazo Wakenya wanaweza kufanya. Pia alisema muswada uliopo Bungeni unalenga kuweka maeneo ya biashara ambayo wageni hawataruhusiwa kufanya.

Swali kubwa, hata hivyo, ni hili:
KENYA KUWAFURUSHA MACHINGA NI ATHARI KWA NANI?

1. KAULI YA RAIS RUTO INA MANTIKI KWA SEHEMU, LAKINI INAHITAJI UFAFANUZI MKUBWA

Kwanza kabisa, ni muhimu kutenganisha mambo mawili:
1-Kulinda fursa za wananchi wa Kenya na
2-Kuwafukuza kiholela raia wa nchi nyingine za Afrika Mashariki si jambo moja.

Serikali ya Kenya ina haki ya kuweka sheria na kanuni zinazodhibiti biashara katika eneo lake. Sheria za Kenya tayari zinatambua kwamba raia wa kigeni wanaotaka kufanya biashara wanahitaji kutimiza masharti yanayohusika.

Kwa mfano, mfumo wa vibali wa Kenya una Class G kwa mtu wa kigeni anayekusudia kufanya biashara, consultancy au trade maalumu, huku akitakiwa kuwa na mtaji na vibali vinavyohitajika na shughuli yake iwe na manufaa kwa Kenya.

Kwa hiyo, hoja ya msingi haipaswi kuwa:
Mgeni afukuzwe kwa sababu ni mgeni Bali Hoja inapaswa kuwa Mgeni anayefanya biashara nchini Kenya anafuata sheria gani, ana kibali gani, analipa kodi gani na anafanya biashara gani?

Hapo ndipo mjadala unakuwa wa kisheria badala ya kuwa wa utaifa.

2. RAIA WA AFRIKA MASHARIKI SI SAWA NA "WAGENI" WENGINE

Hapa ndipo mjadala unahitaji umakini zaidi.

Jumuiya ya Afrika Mashariki haijajengwa kwa mantiki ya nchi sita au saba kuishi kama visiwa vilivyotenganishwa.EAC Common Market Protocol inalenga kuruhusu uhuru wa watu, wafanyakazi, huduma, mitaji na haki ya kuanzisha shughuli za kiuchumi katika nchi wanachama.

EAC yenyewe inaeleza kwamba raia wa nchi mwanachama ana haki ya kuanzisha biashara katika nchi nyingine mwanachama na kufanya shughuli za kiuchumi kwa kuzingatia sheria za nchi mwenyeji. Pia Protocol inalenga kuondoa vikwazo vinavyotokana na utaifa wa kampuni, firm au mtu anayejiajiri.

Hii ina maana muhimu sana kwamba Mtanzania anayefanya biashara Kenya si sawa kisheria na raia wa China, India, Ulaya au Marekani katika kila suala la EAC.
Raia wa EAC wanaingia katika mfumo maalumu wa ujumuishaji wa kikanda.Kwa hiyo, kama Kenya itaweka vizuizi kwa biashara fulani za wageni, ni lazima kuwe na ufafanuzi wa wazi kuhusu kama vizuizi hivyo vinawalenga:

1- raia wote wa kigeni;
2- raia wa nje ya EAC;
3-au hata raia wa EAC.

Tofauti hii ni muhimu sana.

3. JE, EAC INAMPA RAIA UHURU WA KUFANYA BIASHARA YOYOTE?

Jibu ni Hapana

Hapa ndipo mara nyingi mjadala unapotoshwa.
Common Market haimaanishi kwamba Mtanzania anaweza kuingia Kenya na kufanya biashara yoyote bila kufuata sheria za Kenya.
Raia wa EAC bado anatakiwa kufuata taratibu za kuingia, kukaa na kufanya shughuli za kiuchumi kwa mujibu wa sheria husika.EAC yenyewe inatambua kwamba haki ya kujiajiri na kuanzisha biashara inafanyika kwa mujibu wa sheria za nchi mwenyeji

Kwa hiyo, Kenya ina haki ya:

• kuweka maeneo ya biashara;
• kudhibiti leseni;
• kukusanya kodi;
• kudhibiti bidhaa;
• kupambana na magendo;
• kudhibiti biashara isiyo na vibali;
• kuweka viwango vya biashara;
• na kuhakikisha ushindani wa haki.

Lakini changamoto inaanza pale ambapo utekelezaji unageuka kuwa ubaguzi wa kitaifa badala ya utekelezaji wa sheria.

4. MFUMO WA BIASHARA WA AFRIKA MASHARIKI UNATAKA NINI?

EAC Customs Union na Common Market zinajengwa juu ya dhana kwamba mipaka ya kisiasa isiwe kizuizi kisichoweza kuvukwa katika biashara ya kikanda.
Uhuru wa biashara ya bidhaa ni sehemu ya msingi ya Customs Union, wakati Common Market inaenda mbali zaidi kwa kuhusisha watu, huduma, mitaji na establishment.

Kwa lugha rahisi:
Tunataka Afrika Mashariki iwe soko moja kubwa zaidi kuliko kila nchi kuwa soko lake dogo.

Mtanzania anapouza bidhaa Kenya, Mkenya anapouza Uganda, Mnyarwanda anapofanya biashara Tanzania, au Mburundi anapofanya shughuli za kiuchumi katika nchi nyingine ya EAC, tunapaswa kuona sehemu ya mchakato huo kama ujumuishaji wa uchumi wa kikanda.Ndiyo maana hatua za kila nchi lazima ziangalie athari zake kwa nchi nyingine.

5. KABLA YA KAULI YA RUTO, RAIA WA KIGENI WALIKUWA NA MASHARTI GANI?

Ni kosa kudhani kwamba Kenya ilikuwa imefungua milango kwa kila mgeni kufanya biashara bila masharti.
Haikuwa hivyo.

Mfumo wa Kenya una aina mbalimbali za vibali kwa wageni wanaotaka kufanya shughuli za kiuchumi.
Kwa biashara maalumu, Class G inahitaji mwombaji kuwa na mtaji unaohitajika, kupata usajili au leseni zinazohitajika na kuonyesha kwamba shughuli hiyo itakuwa na manufaa kwa Kenya.

Hivyo, kabla hata ya kauli ya Ruto kulikuwa na msingi wa kisheria wa kusema: "Huwezi kuingia Kenya na kufanya biashara kiholela."

Tatizo linaloweza kuwepo ni tofauti kati ya sheria ilivyoandikwa na namna inavyotekelezwa.
Ikiwa kuna raia wa kigeni wanaofanya biashara bila vibali, suluhisho la kwanza ni utekelezaji wa sheria kwa wote, si lazima kuunda mazingira ambayo kila mgeni anaonekana kuwa tatizo.

6. NANI ATAATHIRIKA ZAIDI?

Hili ndilo swali kubwa zaidi.Kwa mtazamo wangu, kama hatua hiyo itatekelezwa bila kutofautisha raia wa EAC na raia kutoka nje ya EAC, athari zinaweza kuwa kubwa zaidi kwa raia wa Afrika Mashariki kuliko inavyoweza kuonekana kwa mtazamo wa kwanza.

Kwa nini? Kwa sababu Afrika Mashariki ina mtandao mkubwa wa wafanyabiashara wadogo wanaovuka mipaka.
Mfano Nairobi, Kampala, Dar es Salaam, Arusha, Kigali, Bujumbura na miji mingine imeunganishwa na biashara ya watu wadogo.

Machinga wa Tanzania si maadui wa Mkenya.
Machinga wa Uganda si maadui wa Mtanzania.
Mjasiriamali wa Rwanda si mshindani wa kisiasa wa Mburundi.
Wote ni sehemu ya uchumi unaojengwa na watu wa kawaida.

7. LAKINI JE, WAKENYA HAWANA HAKI YA KULINDA FURSA ZAO?

Jibu ni Wanayo.

Na hapa ndipo serikali ya Kenya inakuwa na hoja ambayo haiwezi kupuuzwa.

Ikiwa mgeni mwenye mtaji mkubwa anaingia katika biashara ambayo inahitaji mtaji mdogo, ana uwezo mkubwa wa kununua kwa jumla, ana mtandao mpana wa usambazaji na kisha anashindana moja kwa moja na kijana wa Kenya anayefanya biashara ndogo, hapa ndipo kuna kuwa na swali la fair competition. Na kwa mtizamo wangu hili ni jambo ambalo serikali inapaswa kulishughulikia.

Lakini suluhisho bora ni kuweka kanuni zinazoeleweka:

Nani aruhusiwe kufanya biashara gani, kwa kiwango gani, kwa masharti gani na kwa vibali gani?

Hiyo ni bora kuliko kauli pana inayoweza kutafsiriwa kama:
"Wageni hawatakiwi kufanya biashara ndogo Kenya."

8. RAIA WA NJE YA AFRIKA MASHARIKI WANAWEZA KUATHIRIKA ZAIDI

Katika kulinganisha makundi mawili, kuna uwezekano mkubwa kwamba wageni kutoka nje ya EAC wataathirika zaidi ikiwa Kenya itaweka mfumo unaotenga biashara ndogo kwa raia wa Kenya.Sababu ni kwamba hawana msingi wa ujumuishaji wa kikanda kama raia wa EAC.

Kwa mfano, mfanyabiashara kutoka Asia anayekuja Kenya kufanya hawking hawezi kudai haki za Common Market za EAC kwa msingi uleule ambao Mtanzania, Uganda, Rwanda au Burundi anaweza kudai.
Kwa hiyo, Kenya inaweza kuwa na nafasi kubwa zaidi ya kuzuia aina fulani za biashara kwa raia kutoka nje ya EAC, mradi hatua hizo zifanywe kwa mujibu wa sheria na mikataba inayofungwa na Kenya.Lakini ikiwahusisha raia wa EAC, mjadala unakuwa mpana zaidi.

9. HAPA NDIPO TUNAPOPASWA KUANGALIA AFRIKA KUSINI

Afrika Kusini inatupa mfano ambao Afrika Mashariki inapaswa kuutazama kwa umakini.Katika miaka ya karibuni, kumekuwa na msukumo mkubwa dhidi ya wahamiaji wanaofanya biashara ndogo na kufanya kazi nchini Afrika Kusini.

Baadhi ya makundi yamehusisha matatizo ya ajira na uchumi na wageni, jambo ambalo limezalisha maandamano, vitisho na wakati mwingine mashambulizi dhidi ya wafanyabiashara wa kigeni. Mahakama ya Afrika Kusini imewahi kurekodi madai kuhusu vitisho na mashambulizi dhidi ya wafanyabiashara wasio raia. ([SAFLII][5])

Lakini serikali ya Afrika Kusini yenyewe imejaribu kuweka tofauti kati ya:
1-kupambana na uhamiaji haramu na
2-chuki dhidi ya wageni.

Rais Cyril Ramaphosa amesisitiza kwamba sheria za uhamiaji, ajira na biashara lazima zitekelezwe, lakini bila vurugu, vitisho, unyanyasaji au xenophobia.

Na matokeo ya mvutano huo yanaonyesha hatari.

Ripoti za hivi karibuni zinaonyesha kwamba zaidi ya wahamiaji 178,000 wa Afrika walikuwa wameondoka au kufukuzwa Afrika Kusini katika kipindi cha miezi ya hivi karibuni, huku hali hiyo ikizua wasiwasi kuhusu watoto, huduma za jamii na mahusiano kati ya nchi za Afrika.

Hata katika sekta ya viwanda, baadhi ya waajiri waliripoti kupoteza sehemu ya wafanyakazi wenye ujuzi baada ya maandamano dhidi ya wahamiaji, jambo lililoonyesha kwamba kuondoa wageni si mara zote kunamaanisha nafasi hizo zitajazwa moja kwa moja na wenyeji.

Hili ni somo kwa Kenya.

10. KENYA ISIIGE AFRIKA KUSINI

Kenya inapaswa kujifunza, si kuiga.
Kulinda mfanyabiashara wa Kenya ni jambo jema.
Kupambana na biashara isiyo halali ni jambo jema.
Kupambana na wageni wasio na vibali ni jambo la kisheria.
Lakini tukifika mahali ambapo mtu anachukiwa kwa sababu tu anatoka Tanzania, Uganda, Rwanda, Burundi au nchi nyingine ya Afrika Mashariki, tutakuwa tumeanza kuharibu msingi wa EAC.

Leo ni Mtanzania.Kesho inaweza kuwa Mkenya.Leo tunasema "wafukuze." Kesho nchi nyingine inaweza kusema:

"Wakenya warudi Kenya na Hapo ndipo ujumuishaji wa Afrika Mashariki unapoweza kuanza kuvunjika.

11. AGIZO LA RUTO LINAWEZA KUWA NA FAIDA?

Ndiyo.

Lakini faida zake zitategemea namna litakavyotekelezwa.

Ikiwa hatua hizo zitasaidia:

• kuondoa biashara zisizo na leseni;
• kupunguza ushindani usio wa haki;
• kuwalinda wafanyabiashara wadogo wa Kenya;
• kuongeza uzingatiaji wa kodi;
• kuzuia magendo;
• kuimarisha udhibiti wa vibali;
• na kuweka uwazi kuhusu aina ya biashara ambazo raia wa kigeni wanaweza kufanya basi Kenya inaweza kupata faida.

Lakini kama utekelezaji utakuwa wa jumla bila kutofautisha kati ya mgeni halali na mgeni asiye halali au kati ya raia wa EAC na raia wa nje ya EAC, inaweza kuleta madhara makubwa.

12. FAIDA YA KIKANDA INAWEZEKANA PIA

Kwa mtazamo mpana, hatua ya Kenya inaweza kuwa fursa ya EAC kujadili upya mfumo wake wa biashara ndogo badala ya kila nchi kuanza kuweka vizuizi kwa hasira, EAC inaweza kuanzisha mfumo wa pamoja wa:

1-"Regional Small Trader Framework."

Mfumo huo unaweza kueleza:
1. Raia wa EAC anaweza kufanya biashara gani katika nchi nyingine?
2. Ni biashara zipi zinaweza kutengwa kwa raia wa nchi husika?
3. Ni kiasi gani cha mtaji kinachoweza kutumika?
4. Ni aina gani ya leseni inahitajika?
5. Kodi italipwaje?
6. Mtu atathibitishaje uraia wake?
7. Mfanyabiashara mdogo wa EAC atapataje ulinzi dhidi ya unyanyasaji?
8. Nani atashughulikia malalamiko ya wafanyabiashara wanaodai kubaguliwa?

Hii inaweza kuwa hatua kubwa zaidi kuliko kila nchi kuchukua hatua zake peke yake.

13. VIONGOZI WA EAC WAFANYE NINI SASA?

Ninaona viongozi wa nchi wanachama wanapaswa kufanya mambo matano.

Kwanza: WAKAE PAMOJA

Kenya isipewe hukumu kabla ya kusikilizwa.
Tanzania, Uganda, Rwanda, Burundi, DRC, Somalia na Sudan Kusini wanapaswa kuzungumza na Kenya kupitia mifumo rasmi ya EAC yaani wizara za mambo ya nnje.

Pili: WATENGE "ILLEGALITY" NA "NATIONALITY"

Mtu anayefanya biashara bila kibali avunje sheria.
Lakini mtu asichukuliwe hatua kwa sababu tu ana passport ya nchi nyingine ya EAC. Yaani Sheria iwe kipimo, si uraia pekee.

Tatu: EAC ITOE MWONGOZO WA HARAKA

EAC inapaswa kutoa clarification rasmi kuhusu namna Common Market Protocol inavyotumika kwa wafanyabiashara wadogo na watu waliojiajiri.

Nne: KUWE NA MFUMO WA PAMOJA WA LESENI

Kwa muda mrefu, Afrika Mashariki inapaswa kuelekea kwenye mfumo ambao mfanyabiashara mdogo wa EAC anaweza kuthibitisha kwa urahisi:
Mimi ni raia wa EAC, nina biashara halali, na ninafuata masharti ya nchi mwenyeji.

Tano: VIONGOZI WAACHE SIASA ZA "MWENYEJI DHIDI YA MGENI"

Ni rahisi sana kupata kura kwa kumwambia mwananchi:
"Mgeni ndiye tatizo lako."
Lakini ni vigumu kujenga uchumi kwa kauli hiyo.

14. TATIZO LA MUNGU WA BIASHARA NDOGO SI MGENI PEKE YAKE

Kuna swali ambalo serikali zote za Afrika Mashariki zinapaswa kuuliza:

✓Je Kwa nini mfanyabiashara mdogo anaishi kwenye mazingira magumu kiasi hiki?
✓Kwa nini kijana anahitaji kupambana kila siku kwa biashara ya mtaji mdogo?
✓Kwa nini kodi, leseni, ushindani, gharama za usafirishaji na mtaji vinakuwa mzigo?
✓Kwa nini benki hazimfikii mfanyabiashara mdogo kwa urahisi?
✓Kwa nini bidhaa kutoka nje zinaweza kufika sokoni kwa bei inayomshinda mtengenezaji wa ndani?

Serikali zijue Haya ni matatizo ya sera za uchumi na Si matatizo ya uraia pekee.

15. NINI KIFANYIKE NAIROBI?

Kwa wafanyabiashara wadogo wa Nairobi, hasa raia wa EAC, ushauri wangu ni mmoja:

MSIFANYE HOFU IWE SABABU YA KUKIMBIA BIASHARA.

Badala yake:

• Hakikisha una nyaraka halali.
• Hakikisha biashara yako imesajiliwa inapohitajika.
• Hakikisha unafuata masharti ya kaunti na serikali kuu.
• Epuka biashara za magendo.
• Lipa kodi na ada zinazotakiwa.
• Hifadhi ushahidi wa manunuzi na mauzo.
• Tambua haki zako kama raia wa EAC.
• Jiunge na vyama vya wafanyabiashara kama Gikombaa nadhani vipo na kama havipo Viongozi wenu watatia utaratibu
• Tumia njia za kisheria unapodaiwa kukiuka sheria.
• Usijibu vitisho kwa vurugu.

Na kwa wafanyabiashara wa Kenya:

Usimchukie mfanyabiashara wa Tanzania, Uganda, Rwanda au Burundi kwa sababu tu anauza bidhaa karibu na wewe.

*Shindana naye kwa ubora.
*Shindana kwa bei.
*Shindana kwa huduma.
*Shindana kwa ubunifu.

Na serikali ihakikishe wote wanashindana ndani ya sheria zinazofanana.

HITIMISHO: TUSIVUNJE DARASA TULILOLIJENGA

Afrika Mashariki imewekeza miaka mingi kujenga wazo la kwamba mipaka yetu isiwe kizuizi cha maendeleo.Lakini ujumuishaji wa kikanda hauwezi kuwa na maana kama tunataka bidhaa zivuke mipaka lakini watu wanaozalisha, kusafirisha na kuuza bidhaa wabaki nyuma ya mipaka.

Kenya ina haki ya kulinda wafanyabiashara wake.Tanzania ina haki hiyo hiyo.Uganda ina haki hiyo.Rwanda ina haki hiyo.Burundi ina haki hiyo.Lakini haki hiyo lazima iende sambamba na majukumu tuliyokubaliana ndani ya Jumuiya ya Afrika Mashariki.

Rais Ruto anaweza kuwa amegusa tatizo halisi la ushindani katika biashara ndogo lakini suluhisho bora si kujenga ukuta kati ya Mkenya na Mtanzania.
Suluhisho ni kujenga mfumo ambao Mkenya, Mtanzania, Mnyarwanda, Mburundi na raia wengine wa EAC wanajua wazi: ni biashara gani wanaweza kufanya, kwa masharti gani, na nani atasimamia sheria.
Kwa sababu mwisho wa siku, mfanyabiashara mdogo wa Nairobi, Arusha, Kampala au Kigali ana tatizo linalofanana yaani Anatafuta riziki.

Na kama Afrika Mashariki itaanza kuwatenganisha watu hawa kwa utaifa, tunaweza kushinda vita ndogo ya kisiasa lakini tukapoteza vita kubwa ya kujenga uchumi mmoja wa Afrika Mashariki.

USHAURI WANGU KWA VIONGOZI

1-Linda wananchi wako, lakini usiwafanye raia wa nchi jirani kuwa maadui.
2-Simamia sheria, lakini usitumie uraia kama mbadala wa sheria.
3-Linda biashara za wenyeji, lakini jenga ushindani wa haki.

Na zaidi ya yote, EAC ikue kutoka kuwa mkataba kwenye makaratasi na kuwa mfumo unaoeleweka na mfanyabiashara mdogo anayesimama sokoni.

USHAURI WANGU KWA WANANCHI

Mkenya si adui wa Mtanzania.
Mtanzania si adui wa Mkenya.
Uganda si adui wa Kenya.
Rwanda si adui wa Tanzania.

Tukitaka Afrika Mashariki iwe na nguvu, tusiruhusu changamoto za biashara zitufanye tuanze kuchukiana kwa misingi ya utaifa.

Sheria iheshimiwe.
Haki ilindwe.
Ushindani uwe wa haki.
Na Afrika Mashariki ibaki kuwa nyumba yetu ya pamoja.

HITIMISHO
Makala hii ni maoni yangu binafsi kuhusu mjadala wa wafanyabiashara wa kigeni nchini Kenya, utekelezaji wa sheria, Common Market ya Afrika Mashariki na mustakabali wa biashara ndogo katika ukanda. Lengo lake si kutetea ukiukwaji wa sheria wala kupinga haki ya Kenya kulinda maslahi ya wananchi wake, bali kuhimiza suluhisho linaloheshimu sheria za Kenya, makubaliano ya Jumuiya ya Afrika Mashariki na utu wa wananchi wa ukanda huu.

Revocatus James Ng'oja
Mwanaharakati na Mtetezi wa Haki za Binadamu
05/09/2026
REHA-ROMBO-KILIMANJARO

 

[Superhuman 1995]

KENYA KUWAFURUSHA MACHINGA NI ATHARI KWA NANI?

Ufuatao ni Uchambuzi wa kauli ya Rais William Ruto, Jumuiya ya Afrika Mashariki na mustakabali wa biashara ndogo ndogo Nairobi

NB:Kama wewe ni mvivu kusoma usisome nusu Maana sitaki maswali andiko linajieleza.
Mwandishi: Revocatus James Ng'oja

Kauli ya Rais wa Kenya, William Ruto, kwamba serikali itachukua hatua dhidi ya raia wa kigeni wanaojihusisha na biashara ndogo ndogo, ikiwemo uchuuzi na biashara za rejareja, imeibua mjadala mpana ambao haupaswi kuishia ndani ya mipaka ya Kenya pekee

Hili si suala la Kenya pekee. Bali ni suala linalogusa ushirikiano wa Afrika Mashariki, uhuru wa raia wa Jumuiya kufanya shughuli za kiuchumi katika nchi wanachama, ushindani wa wafanyabiashara wadogo, ulinzi wa ajira, uwekezaji wa kigeni na mustakabali wa soko la pamoja la Afrika Mashariki.

Rais Ruto alitoa kauli hiyo baada ya kukutana na wawakilishi wa wafanyabiashara wadogo na MSMEs mjini Nairobi. Alisema Kenya inahitaji uwekezaji wa kigeni unaoleta mtaji, ajira na uzalishaji, lakini si wageni kuingia katika biashara ndogo ndogo ambazo Wakenya wanaweza kufanya. Pia alisema muswada uliopo Bungeni unalenga kuweka maeneo ya biashara ambayo wageni hawataruhusiwa kufanya.

Swali kubwa, hata hivyo, ni hili:
KENYA KUWAFURUSHA MACHINGA NI ATHARI KWA NANI?

1. KAULI YA RAIS RUTO INA MANTIKI KWA SEHEMU, LAKINI INAHITAJI UFAFANUZI MKUBWA

Kwanza kabisa, ni muhimu kutenganisha mambo mawili:
1-Kulinda fursa za wananchi wa Kenya na
2-Kuwafukuza kiholela raia wa nchi nyingine za Afrika Mashariki si jambo moja.

Serikali ya Kenya ina haki ya kuweka sheria na kanuni zinazodhibiti biashara katika eneo lake. Sheria za Kenya tayari zinatambua kwamba raia wa kigeni wanaotaka kufanya biashara wanahitaji kutimiza masharti yanayohusika.

Kwa mfano, mfumo wa vibali wa Kenya una Class G kwa mtu wa kigeni anayekusudia kufanya biashara, consultancy au trade maalumu, huku akitakiwa kuwa na mtaji na vibali vinavyohitajika na shughuli yake iwe na manufaa kwa Kenya.

Kwa hiyo, hoja ya msingi haipaswi kuwa:
Mgeni afukuzwe kwa sababu ni mgeni Bali Hoja inapaswa kuwa Mgeni anayefanya biashara nchini Kenya anafuata sheria gani, ana kibali gani, analipa kodi gani na anafanya biashara gani?

Hapo ndipo mjadala unakuwa wa kisheria badala ya kuwa wa utaifa.

2. RAIA WA AFRIKA MASHARIKI SI SAWA NA "WAGENI" WENGINE

Hapa ndipo mjadala unahitaji umakini zaidi.

Jumuiya ya Afrika Mashariki haijajengwa kwa mantiki ya nchi sita au saba kuishi kama visiwa vilivyotenganishwa.EAC Common Market Protocol inalenga kuruhusu uhuru wa watu, wafanyakazi, huduma, mitaji na haki ya kuanzisha shughuli za kiuchumi katika nchi wanachama.

EAC yenyewe inaeleza kwamba raia wa nchi mwanachama ana haki ya kuanzisha biashara katika nchi nyingine mwanachama na kufanya shughuli za kiuchumi kwa kuzingatia sheria za nchi mwenyeji. Pia Protocol inalenga kuondoa vikwazo vinavyotokana na utaifa wa kampuni, firm au mtu anayejiajiri.

Hii ina maana muhimu sana kwamba Mtanzania anayefanya biashara Kenya si sawa kisheria na raia wa China, India, Ulaya au Marekani katika kila suala la EAC.
Raia wa EAC wanaingia katika mfumo maalumu wa ujumuishaji wa kikanda.Kwa hiyo, kama Kenya itaweka vizuizi kwa biashara fulani za wageni, ni lazima kuwe na ufafanuzi wa wazi kuhusu kama vizuizi hivyo vinawalenga:

1- raia wote wa kigeni;
2- raia wa nje ya EAC;
3-au hata raia wa EAC.

Tofauti hii ni muhimu sana.

3. JE, EAC INAMPA RAIA UHURU WA KUFANYA BIASHARA YOYOTE?

Jibu ni Hapana

Hapa ndipo mara nyingi mjadala unapotoshwa.
Common Market haimaanishi kwamba Mtanzania anaweza kuingia Kenya na kufanya biashara yoyote bila kufuata sheria za Kenya.
Raia wa EAC bado anatakiwa kufuata taratibu za kuingia, kukaa na kufanya shughuli za kiuchumi kwa mujibu wa sheria husika.EAC yenyewe inatambua kwamba haki ya kujiajiri na kuanzisha biashara inafanyika kwa mujibu wa sheria za nchi mwenyeji

Kwa hiyo, Kenya ina haki ya:

• kuweka maeneo ya biashara;
• kudhibiti leseni;
• kukusanya kodi;
• kudhibiti bidhaa;
• kupambana na magendo;
• kudhibiti biashara isiyo na vibali;
• kuweka viwango vya biashara;
• na kuhakikisha ushindani wa haki.

Lakini changamoto inaanza pale ambapo utekelezaji unageuka kuwa ubaguzi wa kitaifa badala ya utekelezaji wa sheria.

4. MFUMO WA BIASHARA WA AFRIKA MASHARIKI UNATAKA NINI?

EAC Customs Union na Common Market zinajengwa juu ya dhana kwamba mipaka ya kisiasa isiwe kizuizi kisichoweza kuvukwa katika biashara ya kikanda.
Uhuru wa biashara ya bidhaa ni sehemu ya msingi ya Customs Union, wakati Common Market inaenda mbali zaidi kwa kuhusisha watu, huduma, mitaji na establishment.

Kwa lugha rahisi:
Tunataka Afrika Mashariki iwe soko moja kubwa zaidi kuliko kila nchi kuwa soko lake dogo.

Mtanzania anapouza bidhaa Kenya, Mkenya anapouza Uganda, Mnyarwanda anapofanya biashara Tanzania, au Mburundi anapofanya shughuli za kiuchumi katika nchi nyingine ya EAC, tunapaswa kuona sehemu ya mchakato huo kama ujumuishaji wa uchumi wa kikanda.Ndiyo maana hatua za kila nchi lazima ziangalie athari zake kwa nchi nyingine.

5. KABLA YA KAULI YA RUTO, RAIA WA KIGENI WALIKUWA NA MASHARTI GANI?

Ni kosa kudhani kwamba Kenya ilikuwa imefungua milango kwa kila mgeni kufanya biashara bila masharti.
Haikuwa hivyo.

Mfumo wa Kenya una aina mbalimbali za vibali kwa wageni wanaotaka kufanya shughuli za kiuchumi.
Kwa biashara maalumu, Class G inahitaji mwombaji kuwa na mtaji unaohitajika, kupata usajili au leseni zinazohitajika na kuonyesha kwamba shughuli hiyo itakuwa na manufaa kwa Kenya.

Hivyo, kabla hata ya kauli ya Ruto kulikuwa na msingi wa kisheria wa kusema: "Huwezi kuingia Kenya na kufanya biashara kiholela."

Tatizo linaloweza kuwepo ni tofauti kati ya sheria ilivyoandikwa na namna inavyotekelezwa.
Ikiwa kuna raia wa kigeni wanaofanya biashara bila vibali, suluhisho la kwanza ni utekelezaji wa sheria kwa wote, si lazima kuunda mazingira ambayo kila mgeni anaonekana kuwa tatizo.

6. NANI ATAATHIRIKA ZAIDI?

Hili ndilo swali kubwa zaidi.Kwa mtazamo wangu, kama hatua hiyo itatekelezwa bila kutofautisha raia wa EAC na raia kutoka nje ya EAC, athari zinaweza kuwa kubwa zaidi kwa raia wa Afrika Mashariki kuliko inavyoweza kuonekana kwa mtazamo wa kwanza.

Kwa nini? Kwa sababu Afrika Mashariki ina mtandao mkubwa wa wafanyabiashara wadogo wanaovuka mipaka.
Mfano Nairobi, Kampala, Dar es Salaam, Arusha, Kigali, Bujumbura na miji mingine imeunganishwa na biashara ya watu wadogo.

Machinga wa Tanzania si maadui wa Mkenya.
Machinga wa Uganda si maadui wa Mtanzania.
Mjasiriamali wa Rwanda si mshindani wa kisiasa wa Mburundi.
Wote ni sehemu ya uchumi unaojengwa na watu wa kawaida.

7. LAKINI JE, WAKENYA HAWANA HAKI YA KULINDA FURSA ZAO?

Jibu ni Wanayo.

Na hapa ndipo serikali ya Kenya inakuwa na hoja ambayo haiwezi kupuuzwa.

Ikiwa mgeni mwenye mtaji mkubwa anaingia katika biashara ambayo inahitaji mtaji mdogo, ana uwezo mkubwa wa kununua kwa jumla, ana mtandao mpana wa usambazaji na kisha anashindana moja kwa moja na kijana wa Kenya anayefanya biashara ndogo, hapa ndipo kuna kuwa na swali la fair competition. Na kwa mtizamo wangu hili ni jambo ambalo serikali inapaswa kulishughulikia.

Lakini suluhisho bora ni kuweka kanuni zinazoeleweka:

Nani aruhusiwe kufanya biashara gani, kwa kiwango gani, kwa masharti gani na kwa vibali gani?

Hiyo ni bora kuliko kauli pana inayoweza kutafsiriwa kama:
"Wageni hawatakiwi kufanya biashara ndogo Kenya."

8. RAIA WA NJE YA AFRIKA MASHARIKI WANAWEZA KUATHIRIKA ZAIDI

Katika kulinganisha makundi mawili, kuna uwezekano mkubwa kwamba wageni kutoka nje ya EAC wataathirika zaidi ikiwa Kenya itaweka mfumo unaotenga biashara ndogo kwa raia wa Kenya.Sababu ni kwamba hawana msingi wa ujumuishaji wa kikanda kama raia wa EAC.

Kwa mfano, mfanyabiashara kutoka Asia anayekuja Kenya kufanya hawking hawezi kudai haki za Common Market za EAC kwa msingi uleule ambao Mtanzania, Uganda, Rwanda au Burundi anaweza kudai.
Kwa hiyo, Kenya inaweza kuwa na nafasi kubwa zaidi ya kuzuia aina fulani za biashara kwa raia kutoka nje ya EAC, mradi hatua hizo zifanywe kwa mujibu wa sheria na mikataba inayofungwa na Kenya.Lakini ikiwahusisha raia wa EAC, mjadala unakuwa mpana zaidi.

9. HAPA NDIPO TUNAPOPASWA KUANGALIA AFRIKA KUSINI

Afrika Kusini inatupa mfano ambao Afrika Mashariki inapaswa kuutazama kwa umakini.Katika miaka ya karibuni, kumekuwa na msukumo mkubwa dhidi ya wahamiaji wanaofanya biashara ndogo na kufanya kazi nchini Afrika Kusini.

Baadhi ya makundi yamehusisha matatizo ya ajira na uchumi na wageni, jambo ambalo limezalisha maandamano, vitisho na wakati mwingine mashambulizi dhidi ya wafanyabiashara wa kigeni. Mahakama ya Afrika Kusini imewahi kurekodi madai kuhusu vitisho na mashambulizi dhidi ya wafanyabiashara wasio raia. ([SAFLII][5])

Lakini serikali ya Afrika Kusini yenyewe imejaribu kuweka tofauti kati ya:
1-kupambana na uhamiaji haramu na
2-chuki dhidi ya wageni.

Rais Cyril Ramaphosa amesisitiza kwamba sheria za uhamiaji, ajira na biashara lazima zitekelezwe, lakini bila vurugu, vitisho, unyanyasaji au xenophobia.

Na matokeo ya mvutano huo yanaonyesha hatari.

Ripoti za hivi karibuni zinaonyesha kwamba zaidi ya wahamiaji 178,000 wa Afrika walikuwa wameondoka au kufukuzwa Afrika Kusini katika kipindi cha miezi ya hivi karibuni, huku hali hiyo ikizua wasiwasi kuhusu watoto, huduma za jamii na mahusiano kati ya nchi za Afrika.

Hata katika sekta ya viwanda, baadhi ya waajiri waliripoti kupoteza sehemu ya wafanyakazi wenye ujuzi baada ya maandamano dhidi ya wahamiaji, jambo lililoonyesha kwamba kuondoa wageni si mara zote kunamaanisha nafasi hizo zitajazwa moja kwa moja na wenyeji.

Hili ni somo kwa Kenya.

10. KENYA ISIIGE AFRIKA KUSINI

Kenya inapaswa kujifunza, si kuiga.
Kulinda mfanyabiashara wa Kenya ni jambo jema.
Kupambana na biashara isiyo halali ni jambo jema.
Kupambana na wageni wasio na vibali ni jambo la kisheria.
Lakini tukifika mahali ambapo mtu anachukiwa kwa sababu tu anatoka Tanzania, Uganda, Rwanda, Burundi au nchi nyingine ya Afrika Mashariki, tutakuwa tumeanza kuharibu msingi wa EAC.

Leo ni Mtanzania.Kesho inaweza kuwa Mkenya.Leo tunasema "wafukuze." Kesho nchi nyingine inaweza kusema:

"Wakenya warudi Kenya na Hapo ndipo ujumuishaji wa Afrika Mashariki unapoweza kuanza kuvunjika.

11. AGIZO LA RUTO LINAWEZA KUWA NA FAIDA?

Ndiyo.

Lakini faida zake zitategemea namna litakavyotekelezwa.

Ikiwa hatua hizo zitasaidia:

• kuondoa biashara zisizo na leseni;
• kupunguza ushindani usio wa haki;
• kuwalinda wafanyabiashara wadogo wa Kenya;
• kuongeza uzingatiaji wa kodi;
• kuzuia magendo;
• kuimarisha udhibiti wa vibali;
• na kuweka uwazi kuhusu aina ya biashara ambazo raia wa kigeni wanaweza kufanya basi Kenya inaweza kupata faida.

Lakini kama utekelezaji utakuwa wa jumla bila kutofautisha kati ya mgeni halali na mgeni asiye halali au kati ya raia wa EAC na raia wa nje ya EAC, inaweza kuleta madhara makubwa.

12. FAIDA YA KIKANDA INAWEZEKANA PIA

Kwa mtazamo mpana, hatua ya Kenya inaweza kuwa fursa ya EAC kujadili upya mfumo wake wa biashara ndogo badala ya kila nchi kuanza kuweka vizuizi kwa hasira, EAC inaweza kuanzisha mfumo wa pamoja wa:

1-"Regional Small Trader Framework."

Mfumo huo unaweza kueleza:
1. Raia wa EAC anaweza kufanya biashara gani katika nchi nyingine?
2. Ni biashara zipi zinaweza kutengwa kwa raia wa nchi husika?
3. Ni kiasi gani cha mtaji kinachoweza kutumika?
4. Ni aina gani ya leseni inahitajika?
5. Kodi italipwaje?
6. Mtu atathibitishaje uraia wake?
7. Mfanyabiashara mdogo wa EAC atapataje ulinzi dhidi ya unyanyasaji?
8. Nani atashughulikia malalamiko ya wafanyabiashara wanaodai kubaguliwa?

Hii inaweza kuwa hatua kubwa zaidi kuliko kila nchi kuchukua hatua zake peke yake.

13. VIONGOZI WA EAC WAFANYE NINI SASA?

Ninaona viongozi wa nchi wanachama wanapaswa kufanya mambo matano.

Kwanza: WAKAE PAMOJA

Kenya isipewe hukumu kabla ya kusikilizwa.
Tanzania, Uganda, Rwanda, Burundi, DRC, Somalia na Sudan Kusini wanapaswa kuzungumza na Kenya kupitia mifumo rasmi ya EAC yaani wizara za mambo ya nnje.

Pili: WATENGE "ILLEGALITY" NA "NATIONALITY"

Mtu anayefanya biashara bila kibali avunje sheria.
Lakini mtu asichukuliwe hatua kwa sababu tu ana passport ya nchi nyingine ya EAC. Yaani Sheria iwe kipimo, si uraia pekee.

Tatu: EAC ITOE MWONGOZO WA HARAKA

EAC inapaswa kutoa clarification rasmi kuhusu namna Common Market Protocol inavyotumika kwa wafanyabiashara wadogo na watu waliojiajiri.

Nne: KUWE NA MFUMO WA PAMOJA WA LESENI

Kwa muda mrefu, Afrika Mashariki inapaswa kuelekea kwenye mfumo ambao mfanyabiashara mdogo wa EAC anaweza kuthibitisha kwa urahisi:
Mimi ni raia wa EAC, nina biashara halali, na ninafuata masharti ya nchi mwenyeji.

Tano: VIONGOZI WAACHE SIASA ZA "MWENYEJI DHIDI YA MGENI"

Ni rahisi sana kupata kura kwa kumwambia mwananchi:
"Mgeni ndiye tatizo lako."
Lakini ni vigumu kujenga uchumi kwa kauli hiyo.

14. TATIZO LA MUNGU WA BIASHARA NDOGO SI MGENI PEKE YAKE

Kuna swali ambalo serikali zote za Afrika Mashariki zinapaswa kuuliza:

✓Je Kwa nini mfanyabiashara mdogo anaishi kwenye mazingira magumu kiasi hiki?
✓Kwa nini kijana anahitaji kupambana kila siku kwa biashara ya mtaji mdogo?
✓Kwa nini kodi, leseni, ushindani, gharama za usafirishaji na mtaji vinakuwa mzigo?
✓Kwa nini benki hazimfikii mfanyabiashara mdogo kwa urahisi?
✓Kwa nini bidhaa kutoka nje zinaweza kufika sokoni kwa bei inayomshinda mtengenezaji wa ndani?

Serikali zijue Haya ni matatizo ya sera za uchumi na Si matatizo ya uraia pekee.

15. NINI KIFANYIKE NAIROBI?

Kwa wafanyabiashara wadogo wa Nairobi, hasa raia wa EAC, ushauri wangu ni mmoja:

MSIFANYE HOFU IWE SABABU YA KUKIMBIA BIASHARA.

Badala yake:

• Hakikisha una nyaraka halali.
• Hakikisha biashara yako imesajiliwa inapohitajika.
• Hakikisha unafuata masharti ya kaunti na serikali kuu.
• Epuka biashara za magendo.
• Lipa kodi na ada zinazotakiwa.
• Hifadhi ushahidi wa manunuzi na mauzo.
• Tambua haki zako kama raia wa EAC.
• Jiunge na vyama vya wafanyabiashara kama Gikombaa nadhani vipo na kama havipo Viongozi wenu watatia utaratibu
• Tumia njia za kisheria unapodaiwa kukiuka sheria.
• Usijibu vitisho kwa vurugu.

Na kwa wafanyabiashara wa Kenya:

Usimchukie mfanyabiashara wa Tanzania, Uganda, Rwanda au Burundi kwa sababu tu anauza bidhaa karibu na wewe.

*Shindana naye kwa ubora.
*Shindana kwa bei.
*Shindana kwa huduma.
*Shindana kwa ubunifu.

Na serikali ihakikishe wote wanashindana ndani ya sheria zinazofanana.

HITIMISHO: TUSIVUNJE DARASA TULILOLIJENGA

Afrika Mashariki imewekeza miaka mingi kujenga wazo la kwamba mipaka yetu isiwe kizuizi cha maendeleo.Lakini ujumuishaji wa kikanda hauwezi kuwa na maana kama tunataka bidhaa zivuke mipaka lakini watu wanaozalisha, kusafirisha na kuuza bidhaa wabaki nyuma ya mipaka.

Kenya ina haki ya kulinda wafanyabiashara wake.Tanzania ina haki hiyo hiyo.Uganda ina haki hiyo.Rwanda ina haki hiyo.Burundi ina haki hiyo.Lakini haki hiyo lazima iende sambamba na majukumu tuliyokubaliana ndani ya Jumuiya ya Afrika Mashariki.

Rais Ruto anaweza kuwa amegusa tatizo halisi la ushindani katika biashara ndogo lakini suluhisho bora si kujenga ukuta kati ya Mkenya na Mtanzania.
Suluhisho ni kujenga mfumo ambao Mkenya, Mtanzania, Mnyarwanda, Mburundi na raia wengine wa EAC wanajua wazi: ni biashara gani wanaweza kufanya, kwa masharti gani, na nani atasimamia sheria.
Kwa sababu mwisho wa siku, mfanyabiashara mdogo wa Nairobi, Arusha, Kampala au Kigali ana tatizo linalofanana yaani Anatafuta riziki.

Na kama Afrika Mashariki itaanza kuwatenganisha watu hawa kwa utaifa, tunaweza kushinda vita ndogo ya kisiasa lakini tukapoteza vita kubwa ya kujenga uchumi mmoja wa Afrika Mashariki.

USHAURI WANGU KWA VIONGOZI

1-Linda wananchi wako, lakini usiwafanye raia wa nchi jirani kuwa maadui.
2-Simamia sheria, lakini usitumie uraia kama mbadala wa sheria.
3-Linda biashara za wenyeji, lakini jenga ushindani wa haki.

Na zaidi ya yote, EAC ikue kutoka kuwa mkataba kwenye makaratasi na kuwa mfumo unaoeleweka na mfanyabiashara mdogo anayesimama sokoni.

USHAURI WANGU KWA WANANCHI

Mkenya si adui wa Mtanzania.
Mtanzania si adui wa Mkenya.
Uganda si adui wa Kenya.
Rwanda si adui wa Tanzania.

Tukitaka Afrika Mashariki iwe na nguvu, tusiruhusu changamoto za biashara zitufanye tuanze kuchukiana kwa misingi ya utaifa.

Sheria iheshimiwe.
Haki ilindwe.
Ushindani uwe wa haki.
Na Afrika Mashariki ibaki kuwa nyumba yetu ya pamoja.

HITIMISHO
Makala hii ni maoni yangu binafsi kuhusu mjadala wa wafanyabiashara wa kigeni nchini Kenya, utekelezaji wa sheria, Common Market ya Afrika Mashariki na mustakabali wa biashara ndogo katika ukanda. Lengo lake si kutetea ukiukwaji wa sheria wala kupinga haki ya Kenya kulinda maslahi ya wananchi wake, bali kuhimiza suluhisho linaloheshimu sheria za Kenya, makubaliano ya Jumuiya ya Afrika Mashariki na utu wa wananchi wa ukanda huu.

Revocatus James Ng'oja
Mwanaharakati na Mtetezi wa Haki za Binadamu
05/09/2026
REHA-ROMBO-KILIMANJARO

Kila mtu apambana na nchi yake