Kumbukumbu za Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2025 nchini Tanzania zitaendelea kudumu katika akili za wengi, si tu kwa matokeo yake, bali kwa "giza la kidigitali" lililotanda nchini kote.
Uamuzi wa mamlaka kuzima mtandao wa intaneti na kufungia bila kimomo na bila kufuata misingi ya sheria mitandao muhimu ya kijamii kama vile X (zamani Twitter), JamiiForums, Telegram, na Clubhouse, ni kovu kubwa katika demokrasia yetu.
Kitendo hiki hakikuwa tu tishio kwa uhuru wa upashanaji habari, bali kilikuwa ni shambulio la moja kwa moja dhidi ya haki ya msingi ya kila Mtanzania: Uhuru wa Kujieleza.
Lakini swali la kujiuliza ni hili; je, sisi kama wananchi, wanaharakati, na watetezi wa haki za binadamu tutaendelea kukaa kimya huku haki zetu za kidigitali zikikanyagwa? Historia na sheria za kimataifa zinatutaka tusimame na kupaza sauti zetu. Hatuko peke yetu katika mapambano haya, na ushindi unawezekana kabisa.
Katika hukumu ya kihistoria iliyotolewa Julai 14, 2022 (Kesi Namba ECW/CCJ/JUD/40/22), Mahakama ya ECOWAS ilitoa tamko zito ambalo linapaswa kuwa dira kwetu:
Ibara ya 23 ya mkataba huu inazitaka nchi wanachama kuhakikisha uhuru wa kujieleza na uhuru wa vyombo vya habari na utangazaji, hasa nyakati za chaguzi, ili kuhakikisha kunakuwa na chaguzi huru, za haki, na zinazoaminika. Kuzima JamiiForums, X, au Telegram wakati wa uchaguzi ni kuvunja mkataba huu muhimu moja kwa moja. Mwananchi asiyekuwa na taarifa hawezi kufanya uamuzi sahihi wa kidemokrasia.
Kuzimwa kwa Mtandao wa Intaneti na kufungiwa bila kikomo kwa majukwaa yetu si jambo la "kawaida" wala si hisani tunayoomba kwa Serikali.
Haki za Kidigitali ni Haki za Binadamu!
Simama imara, teta haki yako. Hakuna serikali yenye mamlaka ya kuzima sauti za mamilioni ya wananchi wake kwa kubonyeza kitufe cha intaneti. Uhuru wetu wa kujieleza ni mtaji wetu mkubwa—tuulinde kwa gharama yoyote.
Uamuzi wa mamlaka kuzima mtandao wa intaneti na kufungia bila kimomo na bila kufuata misingi ya sheria mitandao muhimu ya kijamii kama vile X (zamani Twitter), JamiiForums, Telegram, na Clubhouse, ni kovu kubwa katika demokrasia yetu.
Kitendo hiki hakikuwa tu tishio kwa uhuru wa upashanaji habari, bali kilikuwa ni shambulio la moja kwa moja dhidi ya haki ya msingi ya kila Mtanzania: Uhuru wa Kujieleza.
Lakini swali la kujiuliza ni hili; je, sisi kama wananchi, wanaharakati, na watetezi wa haki za binadamu tutaendelea kukaa kimya huku haki zetu za kidigitali zikikanyagwa? Historia na sheria za kimataifa zinatutaka tusimame na kupaza sauti zetu. Hatuko peke yetu katika mapambano haya, na ushindi unawezekana kabisa.
Somo la Ushindi Kutoka Nigeria: Hukumu ya Mahakama ya ECOWAS
Kama ambavyo Serikali ya Tanzania ilifungia mitandao yetu, ndivyo ambavyo Serikali ya Nigeria ilifanya kwa mtandao wa Twitter (sasa X) mnamo Juni 4, 2021. Hata hivyo, Asasi za Kiraia nchini humo, zikiongozwa na Socio-Economic Rights and Accountability Project (SERAP), hazikukaa kimya. Ziliishitaki serikali yao katika Mahakama ya Haki ya Jumuiya ya Kiuchumi ya Nchi za Afrika Magharibi (ECOWAS).Katika hukumu ya kihistoria iliyotolewa Julai 14, 2022 (Kesi Namba ECW/CCJ/JUD/40/22), Mahakama ya ECOWAS ilitoa tamko zito ambalo linapaswa kuwa dira kwetu:
- Intaneti ni Haki: Mahakama iliamua wazi kuwa upatikanaji wa mitandao ya kijamii (kama Twitter/X, JamiiForums n.k.) ni haki inayokamilisha na kutegemeza Uhuru wa Kujieleza.
- Kuzima Mtandao ni Kinyume cha Sheria: Mahakama ilitamka kuwa kitendo cha Serikali kusimamisha mtandao bila amri ya mahakama au sheria halali ni batili na kinakiuka Ibara ya 9 ya Mkataba wa Afrika wa Haki za Binadamu na Watu (ACHPR) na Ibara ya 19 ya Mkataba wa Kimataifa wa Haki za Kiraia na Kisiasa (ICCPR).
- Katazo la Kurudia Kosa: Serikali iliamriwa kuondoa zuio hilo mara moja na kuhakikisha kuwa haitarudia tena kitendo hicho, huku ikitakiwa kurekebisha sheria zake ili kuendana na haki za kimataifa.
Upepo wa Mabadiliko Barani Afrika: Togo na Kenya
Tanzania inapaswa kujifunza kuwa mahakama za kikanda na kitaifa zimeanza kuweka mipaka mikali dhidi ya udikteta wa kidigitali:- Kesi ya Togo (2017): Mnamo mwaka 2017, Serikali ya Togo ilizima Intaneti ili kudhibiti maandamano ya wananchi. Asasi za Kiraia (Amnesty International na wengine) walifungua kesi Mahakama ya ECOWAS. Katika hukumu yake ya mwaka 2020, mahakama iliamua kuwa kuzima intaneti kulitokana na sababu za kisiasa tu na ilikuwa ni ukiukwaji mkubwa wa uhuru wa kujieleza, na kuiamuru Serikali kuwalipa fidia waathiriwa na kuhakikisha sheria zinarekebishwa.
- Msimamo wa Ujasiri nchini Kenya (2025): Jirani zetu Kenya wametupa somo la ujasiri wa kimahakama na utetezi thabiti. Kufuatia vitisho na uzimwaji wa mtandao wakati wa maandamano makubwa ya kihistoria (Gen Z protests) mwaka 2024, watetezi wa haki walienda mahakamani. Mapema mwaka 2025, Jaji Bahati Mwamuye wa Mahakama Kuu ya Kenya alitoa amri nzito ya kuzuia Serikali, Mamlaka ya Mawasiliano (CAK), na Kampuni za Simu (watoa huduma) kuzima mtandao wa Intaneti. Uamuzi huu unathibitisha kuwa hata makampuni ya simu yanawajibika katika kulinda haki za wateja wao na hayapaswi kutii amri haramu za kisiasa.
Mikataba Inatulinda: Ibara ya 23 ya ACDEG
Tanzania imeridhia mikataba mbalimbali, ukiwemo Mkataba wa Afrika kuhusu Demokrasia, Chaguzi, na Utawala Bora (African Charter on Democracy, Elections and Governance - ACDEG).Ibara ya 23 ya mkataba huu inazitaka nchi wanachama kuhakikisha uhuru wa kujieleza na uhuru wa vyombo vya habari na utangazaji, hasa nyakati za chaguzi, ili kuhakikisha kunakuwa na chaguzi huru, za haki, na zinazoaminika. Kuzima JamiiForums, X, au Telegram wakati wa uchaguzi ni kuvunja mkataba huu muhimu moja kwa moja. Mwananchi asiyekuwa na taarifa hawezi kufanya uamuzi sahihi wa kidemokrasia.
Wakati wa Kutenda ni Sasa!
Sisi kama Watanzania—wanasheria, asasi za kiraia, waandishi wa habari, na raia wa kawaida—tunapaswa kuacha kulalamika tu pembeni.Kuzimwa kwa Mtandao wa Intaneti na kufungiwa bila kikomo kwa majukwaa yetu si jambo la "kawaida" wala si hisani tunayoomba kwa Serikali.
Haki za Kidigitali ni Haki za Binadamu!
- Hatua za Kisheria: Asasi zetu kama vile Chama cha Wanasheria Tanganyika (TLS), Kituo cha Sheria na Haki za Binadamu (LHRC), na Mtandao wa Watetezi wa Haki za Binadamu (THRDC) lazima zifuate nyayo za wenzetu wa Nigeria na Kenya. Mahakama Kuu ya Tanzania iko wazi kwa mashauri ya kikatiba. Zaidi ya hayo, tuna bahati kuwa Mahakama ya Haki ya Afrika Mashariki (EACJ) na Mahakama ya Afrika ya Haki za Binadamu na Watu (AfCHPR) zipo hapahapa nchini kwetu, Arusha. Kwa nini tusizitumie?
- Kuwajibisha Makampuni ya Simu: Ni lazima tuanze kuyawajibisha makampuni ya mawasiliano nchini ambayo yanatekeleza amri za kuzima Intaneti kinyume cha sheria kwa kisingizio cha "kufuata maelekezo ya mamlaka". Wanapaswa kulinda mikataba ya wateja wao na haki zao za kikatiba.
- Mshikamano wa Kidigitali: Wananchi tusikubali kunyamazishwa. Kuwepo kwa mifumo ya VPN pekee si suluhisho la kudumu; tunahitaji intaneti iliyo huru na salama muda wote, bila vificho.
Simama imara, teta haki yako. Hakuna serikali yenye mamlaka ya kuzima sauti za mamilioni ya wananchi wake kwa kubonyeza kitufe cha intaneti. Uhuru wetu wa kujieleza ni mtaji wetu mkubwa—tuulinde kwa gharama yoyote.
