Rorscharch
JF-Expert Member
- Jul 22, 2013
- 1,431
- 3,068
Na je, tuna sababu ya kuamini kuwa akili ya bandia ni rafiki wa binadamu?
Miezi kadhaa iliyopita, nilikuwa nikisikiliza vijana wawili wakijibizana katika basi la mwendo kasi kuhusu programu mpya ya simu inayoweza kumfanyia mtu kazi ya uandishi wa habari, tafsiri, na hata ushauri wa kisheria. Mmoja alisema kwa kujiamini, "Sasa hata bila kwenda shule unaweza kufanikiwa, mradi tu una intaneti." Mwingine akajibu kwa tabasamu, "Lakini si tutaishia kuwa wajinga wa kisasa?"
Nilijiuliza: Je, kizazi hiki kinapima maendeleo kwa kipimo cha faida tu, au kina hoja nyingine nje ya ‘like’, ‘view’, na ‘algorithm’?
Na muhimu zaidi: Je, maendeleo ya kiteknolojia yamekuja kututumikia sisi—au sisi tumekuwa watumishi wa teknolojia?
Tunaongeza kasi—lakini twakimbilia wapi?
Katika enzi hizi, ambapo kila kitu kinapimwa kwa ufanisi, kasi, na gharama nafuu, tunashangilia mafanikio ya teknolojia bila kuuliza: faida hizi zina gharama gani kwa utu wetu?
Mashine zinatuandikia barua, zinapanga ratiba zetu, zinaamua nini tukitazame, nini tusome, hata jinsi ya kuhisi.
Tunasahau kwamba hakuna mashine yenye hisia, na wala haitawahi kuwa na dhamira.
Lakini tunazipa madaraka ya kuamua mambo ya watu walio hai—wenye hofu, shaka, tamaa, na ndoto.
Je, si ajabu kuwa akili isiyo na moyo inaachiwa kuamua hatima ya walio hai?
Teknolojia si mnyama—lakini pia si malaika
Katika karne ya 20, mwanafalsafa wa Kifaransa, Jacques Ellul, alituonya:
Kwa lugha nyepesi: tunabuni mambo kwa sababu tunaweza—siyo kwa sababu ni sahihi au ya lazima.
Kwa mfano, tunaweza kutengeneza kamera zinazoona kila kona ya jiji—lakini hatuoni tena jirani aliyelala njaa.
Tunaweza kuchambua tabia za wananchi kupitia ‘big data’—lakini tunashindwa kuwasikiliza watu kwenye mikutano ya vijiji.
Tumekubali teknolojia itufanyie kazi, lakini hatujiulizi kama kazi hiyo inachonga sura ya dunia tunayoitaka.
Sauti ya akili imezidiwa na sauti ya kifaa
Zamani, mtu mwenye busara alikuwa yule aliyesikilizwa na jamii kwa sababu ya maisha yake yenye mizizi ya uzoefu.
Leo, tuna watu wanaosikilizwa kwa sababu wana wafuasi 100,000 kwenye TikTok.
Tunaiita hii “demokrasia ya habari.”
Lakini je, si aina mpya ya uongozi wa kelele na picha za kuhaririwa?
Mashine hazijui utu. Hazina aibu wala imani. Hazijui toba, huruma, wala majuto.
Zinafanya kazi kwa hesabu na sheria—na sheria hazipendi mushkeli.
Zikitakiwa kuamua kati ya kuokoa watu kumi au mmoja, mashine haina muda wa kuuliza kama huyo mmoja ni mama yako.
Elimu ya nambari, lakini bila roho
Tunaandaa kizazi cha wataalamu wa kompyuta, lakini tunaacha kuwafundisha kuwa watu.
Wanafunzi wanajua kuandika programu, lakini hawajui kusema "samahani" wala kujiuliza "kwanini nafanya hivi?"
Tunafikiri maendeleo ni kujua kutumia zana mpya—lakini tusisahau kuwa silaha mikononi mwa mtu asiyejua mema na mabaya ni janga.
Mtu anapotawaliwa na zana zake, huacha kuwa mtu
Sisi hatukuumbwa kuwa viungo vya mitambo. Hatukuumbwa kuwa wasindikaji wa data.
Tuliumbwa kuwa viumbe wenye dhamira, wenye mashaka, wenye tamaa ya kuelewa, na uwezo wa kubadili uamuzi.
Mashine haiwezi kutubu. Mashine haiwezi kuchagua kati ya ubaya na wema.
Kwa hiyo tunapopoteza uwezo wa kufikiri kwa kina na kuamua kwa dhamira, tumeacha kuwa watu na tunaanza kuwa viendelezo vya mashine.
Mwisho wa tafakari, mwanzo wa msimamo
Tusidanganyike: maendeleo hayapingwi. Lakini maendeleo bila utu ni sarafu isiyo na dhamani.
Tunaweza kufurahia mapinduzi ya kidijitali—lakini tusikubali kuwa bidhaa katika mfumo unaotafuta faida kwa gharama ya utu wa binadamu.
Ni wakati wa kurejesha mazungumzo ya maana katika jamii.
Tufundishe watoto wetu siyo tu jinsi ya kutumia simu, bali jinsi ya kuishi maisha yenye maana.
Na tusikubali kabisa kuamini kuwa mashine zinaweza kuwa marafiki zetu. Zinaweza kutusaidia—lakini hatuwezi kuziamini.
Zinaweza kuwa haraka—lakini hazina moyo.
Zinaweza kutoa majibu—lakini si hekima.
Je, tutaendelea kupima maendeleo kwa kasi tu, au tutauliza kama yanatufikisha mahali pa kibinadamu zaidi?
Hilo ndilo swali ambalo kizazi hiki, kama hakitajibu leo, kitaamshwa na majuto kesho.
Miezi kadhaa iliyopita, nilikuwa nikisikiliza vijana wawili wakijibizana katika basi la mwendo kasi kuhusu programu mpya ya simu inayoweza kumfanyia mtu kazi ya uandishi wa habari, tafsiri, na hata ushauri wa kisheria. Mmoja alisema kwa kujiamini, "Sasa hata bila kwenda shule unaweza kufanikiwa, mradi tu una intaneti." Mwingine akajibu kwa tabasamu, "Lakini si tutaishia kuwa wajinga wa kisasa?"
Nilijiuliza: Je, kizazi hiki kinapima maendeleo kwa kipimo cha faida tu, au kina hoja nyingine nje ya ‘like’, ‘view’, na ‘algorithm’?
Na muhimu zaidi: Je, maendeleo ya kiteknolojia yamekuja kututumikia sisi—au sisi tumekuwa watumishi wa teknolojia?
Tunaongeza kasi—lakini twakimbilia wapi?
Katika enzi hizi, ambapo kila kitu kinapimwa kwa ufanisi, kasi, na gharama nafuu, tunashangilia mafanikio ya teknolojia bila kuuliza: faida hizi zina gharama gani kwa utu wetu?
Mashine zinatuandikia barua, zinapanga ratiba zetu, zinaamua nini tukitazame, nini tusome, hata jinsi ya kuhisi.
Tunasahau kwamba hakuna mashine yenye hisia, na wala haitawahi kuwa na dhamira.
Lakini tunazipa madaraka ya kuamua mambo ya watu walio hai—wenye hofu, shaka, tamaa, na ndoto.
Je, si ajabu kuwa akili isiyo na moyo inaachiwa kuamua hatima ya walio hai?
Teknolojia si mnyama—lakini pia si malaika
Katika karne ya 20, mwanafalsafa wa Kifaransa, Jacques Ellul, alituonya:
Kwa lugha nyepesi: tunabuni mambo kwa sababu tunaweza—siyo kwa sababu ni sahihi au ya lazima.
Kwa mfano, tunaweza kutengeneza kamera zinazoona kila kona ya jiji—lakini hatuoni tena jirani aliyelala njaa.
Tunaweza kuchambua tabia za wananchi kupitia ‘big data’—lakini tunashindwa kuwasikiliza watu kwenye mikutano ya vijiji.
Tumekubali teknolojia itufanyie kazi, lakini hatujiulizi kama kazi hiyo inachonga sura ya dunia tunayoitaka.
Sauti ya akili imezidiwa na sauti ya kifaa
Zamani, mtu mwenye busara alikuwa yule aliyesikilizwa na jamii kwa sababu ya maisha yake yenye mizizi ya uzoefu.
Leo, tuna watu wanaosikilizwa kwa sababu wana wafuasi 100,000 kwenye TikTok.
Tunaiita hii “demokrasia ya habari.”
Lakini je, si aina mpya ya uongozi wa kelele na picha za kuhaririwa?
Mashine hazijui utu. Hazina aibu wala imani. Hazijui toba, huruma, wala majuto.
Zinafanya kazi kwa hesabu na sheria—na sheria hazipendi mushkeli.
Zikitakiwa kuamua kati ya kuokoa watu kumi au mmoja, mashine haina muda wa kuuliza kama huyo mmoja ni mama yako.
Elimu ya nambari, lakini bila roho
Tunaandaa kizazi cha wataalamu wa kompyuta, lakini tunaacha kuwafundisha kuwa watu.
Wanafunzi wanajua kuandika programu, lakini hawajui kusema "samahani" wala kujiuliza "kwanini nafanya hivi?"
Tunafikiri maendeleo ni kujua kutumia zana mpya—lakini tusisahau kuwa silaha mikononi mwa mtu asiyejua mema na mabaya ni janga.
Mtu anapotawaliwa na zana zake, huacha kuwa mtu
Sisi hatukuumbwa kuwa viungo vya mitambo. Hatukuumbwa kuwa wasindikaji wa data.
Tuliumbwa kuwa viumbe wenye dhamira, wenye mashaka, wenye tamaa ya kuelewa, na uwezo wa kubadili uamuzi.
Mashine haiwezi kutubu. Mashine haiwezi kuchagua kati ya ubaya na wema.
Kwa hiyo tunapopoteza uwezo wa kufikiri kwa kina na kuamua kwa dhamira, tumeacha kuwa watu na tunaanza kuwa viendelezo vya mashine.
Mwisho wa tafakari, mwanzo wa msimamo
Tusidanganyike: maendeleo hayapingwi. Lakini maendeleo bila utu ni sarafu isiyo na dhamani.
Tunaweza kufurahia mapinduzi ya kidijitali—lakini tusikubali kuwa bidhaa katika mfumo unaotafuta faida kwa gharama ya utu wa binadamu.
Ni wakati wa kurejesha mazungumzo ya maana katika jamii.
Tufundishe watoto wetu siyo tu jinsi ya kutumia simu, bali jinsi ya kuishi maisha yenye maana.
Na tusikubali kabisa kuamini kuwa mashine zinaweza kuwa marafiki zetu. Zinaweza kutusaidia—lakini hatuwezi kuziamini.
Zinaweza kuwa haraka—lakini hazina moyo.
Zinaweza kutoa majibu—lakini si hekima.
Je, tutaendelea kupima maendeleo kwa kasi tu, au tutauliza kama yanatufikisha mahali pa kibinadamu zaidi?
Hilo ndilo swali ambalo kizazi hiki, kama hakitajibu leo, kitaamshwa na majuto kesho.
