Fbn
JF-Expert Member
- Jul 31, 2016
- 14,138
- 33,524
Saudi Arabia ni taifa la Waislamu wa Sunni (kabila la Wahhabi) na Iran ni taifa la Waislamu wa Shia, na ndiyo ngome kuu ya Shia duniani.
Syria, chini ya utawala wa Bashar al-Assad, inaongozwa na Alawite — tawi la Shia.
Iraq, baada ya Saddam Hussein (Sunni), sasa ina serikali yenye ushawishi mkubwa wa Shia (hasa baada ya kuanguka kwa Saddam mwaka 2003 na kuingilia kwa Marekani).
Tofauti hizi za kiimani zimekuwa chanzo kikuu cha mivutano, huku kila upande ukijaribu kupanua ushawishi wake katika ulimwengu wa Kiislamu.
Mashindano ya Ushawishi wa Kanda (Regional Power Struggle) ambayo Saudi Arabia inajiona kama mlinzi wa Uislamu wa Sunni na nchi muhimu kwa Waarabu kwa upande wa Iran inajiona kama taifa lenye dhamira ya kulinda na kueneza mafundisho ya Kishia.
Nchi hizi mbili zimekuwa zikipambana kisiasa na kijeshi kupitia vita vya mabeproxy (proxy wars) katika mataifa mengine.
Mfano:
Yemen: Saudi Arabia inaongoza muungano dhidi ya Wahouthi (Shia wanaoungwa mkono na Iran).
Syria: Saudi Arabia iliunga mkono waasi dhidi ya Bashar al-Assad (anayeungwa mkono na Iran).
Lebanon: Saudi haitaki ushawishi wa Hezbollah (Shia, wa Iran).
Iraq: Iran ina ushawishi mkubwa ndani ya vikundi vya Kishia, jambo linaloikera Saudi.
Migogoro ya Kisiasa na Kijeshi kwa nchi ya Iran inaunga mkono makundi yenye msimamo mkali wa Kishia kote Mashariki ya Kati.
Saudi Arabia inaunga mkono makundi ya Kisunni na serikali rafiki wa Magharibi Hili limesababisha vita vya baridi (cold war) ya Mashariki ya Kati: Iran vs Saudi Arabia.
Uhusiano na Marekani na Israel umefanya Saudi Arabia ina uhusiano wa karibu sana na Marekani na kwa sasa inafanya hatua kuelekea urekebishaji wa mahusiano na Israel.
Iran, kwa upande mwingine, ina uhasama mkubwa na Marekani na Israel kupelekea kuongeza mvutano, hasa kutokana na suala la mpango wa nyuklia wa Iran.
Historia ya Mapinduzi ya Kiislamu ya Iran (1979),Baada ya mapinduzi ya Kiislamu, Iran ilitangaza nia ya kueneza mapinduzi hayo kwa nchi nyingine za Kiislamu, jambo ambalo Saudi Arabia iliona kama tishio kwa tawala za kifalme na za Kisunni.
Kwa Nini Syria na Iraq Wanatajwa?
Syria Ni mshirika wa karibu wa Iran.
Saudi Arabia ilijaribu kuiondoa serikali ya Assad wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe.
Assad alibaki madarakani kwa msaada wa Iran na Urusi.
Iraq Baada ya kuanguka kwa Saddam Hussein (aliyekuwa adui wa Iran), ushawishi wa Iran umeongezeka sana ndani ya Iraq kufanya Saudi Arabia inaona Iraq mpya kama taifa lenye mwelekeo wa Kishia linalotegemea Iran — jambo linalotishia ushawishi wa Kiarabu na Kisunni.
Turudi nyuma ziara ya Donald Trump Saudi Arabia mwaka 2017, na matokeo ya baadaye yanayohusisha uhusiano wa Israel, Saudi Arabia na mashambulizi dhidi ya Iran na Palestina.
Tutachambua suala hili katika vipengele 4 vikuu:
1. Ziara ya Trump Saudi Arabia 2017: Ilikuwa na maana gani?
Ziara ya Rais Donald Trump mwezi Mei 2017 ilikuwa Ziara ya kwanza ya rais mpya wa Marekani nje ya nchi.
Ilifanyika Riyadh, Saudi Arabia Iliwaleta pamoja zaidi ya viongozi 50 wa mataifa ya Kiislamu.
Iliambatana na makubaliano ya kijeshi ya kihistoria: Saudi Arabia ilinunua silaha za thamani ya $110 bilioni kutoka Marekani.
Malengo ya Trump yalikuwa Kuzuia ushawishi wa Iran katika Mashariki ya Kati na Kuwahamasisha Waarabu kuwa marafiki wa Israel dhidi ya adui wa pamoja — Iran.
Kujenga ushirikiano wa kiusalama kati ya Marekani, Saudi Arabia, na mataifa ya Kiarabu.
Kufungua njia ya mabadiliko ya uhusiano kati ya Israel na Waarabu.
Trump aliita mkutano huo “summit ya kukabiliana na ugaidi”, lakini kwa undani zaidi ulikuwa muungano dhidi ya Iran.
https://www.americanprogress.org/article/trumps-conflicts-interest-saudi-arabia/
2. Nini kilifuatia baada ya mkutano huo?
Baada ya mkutano huo, mambo haya yalifuatana na Kukaziwa kwa msimamo dhidi ya Iran ambapo raisi Trump alijiondoa kwenye mkataba wa nyuklia wa Iran (JCPOA) mwaka 2018.
Marekani iliweka vikwazo vikali vya kiuchumi dhidi ya Iran Hii ilichochea mivutano mikubwa kati ya Iran, Marekani na washirika wake.
Mshikamano wa Israel na mataifa ya Kiarabu Kupitia sera ya “Abraham Accord” (2020), UAE, Bahrain, Morocco na Sudan zilianza uhusiano wa kidiplomasia na Israel.
Saudi Arabia haikutia saini rasmi, lakini iliruhusu ndege za Israel kupita anga zake — ishara ya ukaribu wa ndani na Kugawanyika kwa waarabu dhidi ya Iran
Mataifa ya Kiarabu yalianza kuacha suala la Palestina na kujiweka upande wa Israel na Marekani dhidi ya Iran na washirika wake (Syria, Hezbollah, Hamas).
3. Mashambulizi ya Israel dhidi ya Iran na Palestina: Trump alihusika? Siyo moja kwa moja, lakini alichangia kwa njia ya sera.
Mifano Alihamishia ubalozi wa Marekani kutoka Tel Aviv kwenda Jerusalem — hatua iliyochochea hasira kwa Wapalestina.
Alitambua rasmi Jerusalem kama mji mkuu wa Israel na Alikatisha misaada kwa wakimbizi wa Kipalestina kupitia UNRWA.
Alitoa ruhusa ya wazi kwa Israel kujitetea kwa nguvu dhidi ya Hamas, Hezbollah na Iran.
Hii yote ilitia moyo Israel kuchukua msimamo mkali zaidi — hasa chini ya Netanyahu — dhidi ya wapinzani wao.
4. Hali ya sasa kuna mpango wa mabadiliko ya Mashariki ya Kati ambao uliobuniwa na Marekani, Saudi Arabia na Israel Kuanzisha muungano wa kijeshi na kiusalama kati ya Israel na mataifa ya Kiarabu dhidi ya Iran.
Saudi Arabia kuweka uhusiano rasmi na Israel kwa masharti maalum (mf. kusaidia Wapalestina, msaada wa nyuklia kwa amani, n.k.).
Iran kushinikizwa hadi ipunguze ushawishi wake nchini Syria, Lebanon, Iraq, na Yemen.
Hatima ya Mashariki ya Kati, ambapo mgongano wa kimaslahi kati ya Iran, Saudi Arabia, Israel, Marekani, na hata mataifa memgine unazidi kuchukua sura ya hatari.
Kihistoria Iran na Saudi Arabia walikuwa maadui wa wazi kwa miongo kadhaa, hasa baada ya mapinduzi ya Iran (1979).
Ni kwamba Tofauti za Shia-Sunni, na ushindani wa ushawishi viliwafanya kupigana kwa njia zisizo za moja kwa moja (proxy wars: Yemen, Syria, Iraq).
Lakini mwaka 2023 China ilisaidia kusuluhisha mgogoro kati ya Iran na Saudi Wakaamua kufungua balozi zao na kurejesha uhusiano wa kidiplomasia.
Sasa Kama Saudi Arabia itaunga mkono wazi Israel (hasa kijeshi au kiintelijensia), Iran bila shaka itachukulia hili kama usaliti.
Hili linaweza kufuta makubaliano ya amani yaliyosainiwa Beijing.
Iran inaweza Kuanza tena mashambulizi ya Houthi dhidi ya Saudi.
Kufadhili vikundi vya Shia ndani ya Saudi (hasa sehemu za Mashariki kama Qatif).
Kuishtumu Saudi kwa kukiuka “umah wa Kiislamu” kwa kushirikiana na Israel dhidi ya Waislamu wa Palestina.
Kama Iran inaweza kupigana vita wazi na Israel au washirika wake?
Kwa sasa tayari ishara zimeonekana kama ambapo Iran ilirusha makombora ya moja kwa moja kwenda Israel (Aprili 2024) — kwa mara ya kwanza.
Israel imeshambulia maeneo ya nyuklia ya Iran (mfano Isfahan) Kwa sasa bado vita ni ya kisasa na ya kisayansi/intelijensia/anga — lakini kuna uwezekano wa kuwa ya wazi kabisa Ikiwa Israel itaendelea kushambulia ndani ya Iran.
Saudi Arabia itaungana na Israel,Marekani itaingilia moja kwa moja basi Iran inaweza kutangaza rasmi vita dhidi ya Israel, na huenda ikahusisha makundi kama ya Hezbollah (Lebanon), Hamas/Islamic Jihad (Gaza),Makundi ya Shia Iraq, Houthi (Yemen)
Hii itakuwa vita ya kikanda (regional war) au hata vita ya dunia kwa kiwango cha kisiasa.
Inawezekana China itasimama na Iran na si urusi katika mgogoro huu lakini kwa njia za kiuchumi na kisiasa na si za kijeshi.
Ushirikiano wao unahusisha Mikataba ya kiuchumi ya miaka 25 yenye thamani ya zaidi ya $400 bilioni.
Iran kuuza mafuta kwa China kwa bei nafuu.
China kuwekeza katika miundombinu ya Iran.
China kuwa mpatanishi (mediator) kati ya Iran na mataifa mengine ya Kiarabu.
Lakini China haitaki vita ya wazi Mashariki ya Kati, kwa sababu Inategemea mafuta kutoka Saudi Arabia na Iran.
Vita ingeathiri mchakato wake wa biashara (Belt & Road Initiative).
China haingependa kuingia moja kwa moja katika vita dhidi ya Marekani au Israel.
China itasaidia Iran kwa njia zisizo za moja kwa moja kama Diplomasia ya kimataifa (kupinga vikwazo) kama Teknolojia na biashara,Kuipa Iran msaada wa kisiasa kupitia Umoja wa Mataifa au BRICS.
Nini kinaweza kutokea hatimaye?
Hatima ya mzozo huu inaweza kwenda katika njia kuu 3:
A. Vita Kubwa ya Kikanda
Israel vs Iran, kwa msaada wa Marekani.
Iran na washirika wake (Hezbollah, Houthi, nk) wakijibu.
Saudi Arabia ikijaribu kusawazisha bila kuingia moja kwa moja.
B. Muungano Mpya wa Dunia
China, Russia, Iran, BRICS — dhidi ya Israel, Marekani, na washirika wa Kiarabu.
Mashariki ya Kati kuwa uwanja wa mapambano ya nguvu mpya za dunia.
C. Suluhu ya kisiasa (chini ya shinikizo la kiuchumi na la raia) kupelekea Wananchi kuchoka vita.
Mataifa kulazimika kufanya mazungumzo (kama yale ya Oslo au Camp David).
✅ Hitimisho:
• Iran inaweza kuchukia tena Saudi Arabia ikiwa itaona inashirikiana wazi na Israel.
• Vita ya Israel na Iran inaweza kupanuka, lakini Iran itapendelea kutumia washirika wake wa mabeproxy kuliko kujihusisha moja kwa moja — isipokuwa ishambuliwe vikali.
• China ni mchezaji muhimu kwa Iran, lakini haitapigana vita — badala yake, itapigana vita ya kibiashara, diplomasia na ushawishi wa kimataifa.
MWISHO.
Syria, chini ya utawala wa Bashar al-Assad, inaongozwa na Alawite — tawi la Shia.
Iraq, baada ya Saddam Hussein (Sunni), sasa ina serikali yenye ushawishi mkubwa wa Shia (hasa baada ya kuanguka kwa Saddam mwaka 2003 na kuingilia kwa Marekani).
Tofauti hizi za kiimani zimekuwa chanzo kikuu cha mivutano, huku kila upande ukijaribu kupanua ushawishi wake katika ulimwengu wa Kiislamu.
Mashindano ya Ushawishi wa Kanda (Regional Power Struggle) ambayo Saudi Arabia inajiona kama mlinzi wa Uislamu wa Sunni na nchi muhimu kwa Waarabu kwa upande wa Iran inajiona kama taifa lenye dhamira ya kulinda na kueneza mafundisho ya Kishia.
Nchi hizi mbili zimekuwa zikipambana kisiasa na kijeshi kupitia vita vya mabeproxy (proxy wars) katika mataifa mengine.
Mfano:
Yemen: Saudi Arabia inaongoza muungano dhidi ya Wahouthi (Shia wanaoungwa mkono na Iran).
Syria: Saudi Arabia iliunga mkono waasi dhidi ya Bashar al-Assad (anayeungwa mkono na Iran).
Lebanon: Saudi haitaki ushawishi wa Hezbollah (Shia, wa Iran).
Iraq: Iran ina ushawishi mkubwa ndani ya vikundi vya Kishia, jambo linaloikera Saudi.
Migogoro ya Kisiasa na Kijeshi kwa nchi ya Iran inaunga mkono makundi yenye msimamo mkali wa Kishia kote Mashariki ya Kati.
Saudi Arabia inaunga mkono makundi ya Kisunni na serikali rafiki wa Magharibi Hili limesababisha vita vya baridi (cold war) ya Mashariki ya Kati: Iran vs Saudi Arabia.
Uhusiano na Marekani na Israel umefanya Saudi Arabia ina uhusiano wa karibu sana na Marekani na kwa sasa inafanya hatua kuelekea urekebishaji wa mahusiano na Israel.
Iran, kwa upande mwingine, ina uhasama mkubwa na Marekani na Israel kupelekea kuongeza mvutano, hasa kutokana na suala la mpango wa nyuklia wa Iran.
Historia ya Mapinduzi ya Kiislamu ya Iran (1979),Baada ya mapinduzi ya Kiislamu, Iran ilitangaza nia ya kueneza mapinduzi hayo kwa nchi nyingine za Kiislamu, jambo ambalo Saudi Arabia iliona kama tishio kwa tawala za kifalme na za Kisunni.
Kwa Nini Syria na Iraq Wanatajwa?
Syria Ni mshirika wa karibu wa Iran.
Saudi Arabia ilijaribu kuiondoa serikali ya Assad wakati wa vita vya wenyewe kwa wenyewe.
Assad alibaki madarakani kwa msaada wa Iran na Urusi.
Iraq Baada ya kuanguka kwa Saddam Hussein (aliyekuwa adui wa Iran), ushawishi wa Iran umeongezeka sana ndani ya Iraq kufanya Saudi Arabia inaona Iraq mpya kama taifa lenye mwelekeo wa Kishia linalotegemea Iran — jambo linalotishia ushawishi wa Kiarabu na Kisunni.
Turudi nyuma ziara ya Donald Trump Saudi Arabia mwaka 2017, na matokeo ya baadaye yanayohusisha uhusiano wa Israel, Saudi Arabia na mashambulizi dhidi ya Iran na Palestina.
Tutachambua suala hili katika vipengele 4 vikuu:
1. Ziara ya Trump Saudi Arabia 2017: Ilikuwa na maana gani?
Ziara ya Rais Donald Trump mwezi Mei 2017 ilikuwa Ziara ya kwanza ya rais mpya wa Marekani nje ya nchi.
Ilifanyika Riyadh, Saudi Arabia Iliwaleta pamoja zaidi ya viongozi 50 wa mataifa ya Kiislamu.
Iliambatana na makubaliano ya kijeshi ya kihistoria: Saudi Arabia ilinunua silaha za thamani ya $110 bilioni kutoka Marekani.
Malengo ya Trump yalikuwa Kuzuia ushawishi wa Iran katika Mashariki ya Kati na Kuwahamasisha Waarabu kuwa marafiki wa Israel dhidi ya adui wa pamoja — Iran.
Kujenga ushirikiano wa kiusalama kati ya Marekani, Saudi Arabia, na mataifa ya Kiarabu.
Kufungua njia ya mabadiliko ya uhusiano kati ya Israel na Waarabu.
Trump aliita mkutano huo “summit ya kukabiliana na ugaidi”, lakini kwa undani zaidi ulikuwa muungano dhidi ya Iran.
https://www.americanprogress.org/article/trumps-conflicts-interest-saudi-arabia/
2. Nini kilifuatia baada ya mkutano huo?
Baada ya mkutano huo, mambo haya yalifuatana na Kukaziwa kwa msimamo dhidi ya Iran ambapo raisi Trump alijiondoa kwenye mkataba wa nyuklia wa Iran (JCPOA) mwaka 2018.
Marekani iliweka vikwazo vikali vya kiuchumi dhidi ya Iran Hii ilichochea mivutano mikubwa kati ya Iran, Marekani na washirika wake.
Mshikamano wa Israel na mataifa ya Kiarabu Kupitia sera ya “Abraham Accord” (2020), UAE, Bahrain, Morocco na Sudan zilianza uhusiano wa kidiplomasia na Israel.
Saudi Arabia haikutia saini rasmi, lakini iliruhusu ndege za Israel kupita anga zake — ishara ya ukaribu wa ndani na Kugawanyika kwa waarabu dhidi ya Iran
Mataifa ya Kiarabu yalianza kuacha suala la Palestina na kujiweka upande wa Israel na Marekani dhidi ya Iran na washirika wake (Syria, Hezbollah, Hamas).
3. Mashambulizi ya Israel dhidi ya Iran na Palestina: Trump alihusika? Siyo moja kwa moja, lakini alichangia kwa njia ya sera.
Mifano Alihamishia ubalozi wa Marekani kutoka Tel Aviv kwenda Jerusalem — hatua iliyochochea hasira kwa Wapalestina.
Alitambua rasmi Jerusalem kama mji mkuu wa Israel na Alikatisha misaada kwa wakimbizi wa Kipalestina kupitia UNRWA.
Alitoa ruhusa ya wazi kwa Israel kujitetea kwa nguvu dhidi ya Hamas, Hezbollah na Iran.
Hii yote ilitia moyo Israel kuchukua msimamo mkali zaidi — hasa chini ya Netanyahu — dhidi ya wapinzani wao.
4. Hali ya sasa kuna mpango wa mabadiliko ya Mashariki ya Kati ambao uliobuniwa na Marekani, Saudi Arabia na Israel Kuanzisha muungano wa kijeshi na kiusalama kati ya Israel na mataifa ya Kiarabu dhidi ya Iran.
Saudi Arabia kuweka uhusiano rasmi na Israel kwa masharti maalum (mf. kusaidia Wapalestina, msaada wa nyuklia kwa amani, n.k.).
Iran kushinikizwa hadi ipunguze ushawishi wake nchini Syria, Lebanon, Iraq, na Yemen.
Hatima ya Mashariki ya Kati, ambapo mgongano wa kimaslahi kati ya Iran, Saudi Arabia, Israel, Marekani, na hata mataifa memgine unazidi kuchukua sura ya hatari.
Kihistoria Iran na Saudi Arabia walikuwa maadui wa wazi kwa miongo kadhaa, hasa baada ya mapinduzi ya Iran (1979).
Ni kwamba Tofauti za Shia-Sunni, na ushindani wa ushawishi viliwafanya kupigana kwa njia zisizo za moja kwa moja (proxy wars: Yemen, Syria, Iraq).
Lakini mwaka 2023 China ilisaidia kusuluhisha mgogoro kati ya Iran na Saudi Wakaamua kufungua balozi zao na kurejesha uhusiano wa kidiplomasia.
Sasa Kama Saudi Arabia itaunga mkono wazi Israel (hasa kijeshi au kiintelijensia), Iran bila shaka itachukulia hili kama usaliti.
Hili linaweza kufuta makubaliano ya amani yaliyosainiwa Beijing.
Iran inaweza Kuanza tena mashambulizi ya Houthi dhidi ya Saudi.
Kufadhili vikundi vya Shia ndani ya Saudi (hasa sehemu za Mashariki kama Qatif).
Kuishtumu Saudi kwa kukiuka “umah wa Kiislamu” kwa kushirikiana na Israel dhidi ya Waislamu wa Palestina.
Kama Iran inaweza kupigana vita wazi na Israel au washirika wake?
Kwa sasa tayari ishara zimeonekana kama ambapo Iran ilirusha makombora ya moja kwa moja kwenda Israel (Aprili 2024) — kwa mara ya kwanza.
Israel imeshambulia maeneo ya nyuklia ya Iran (mfano Isfahan) Kwa sasa bado vita ni ya kisasa na ya kisayansi/intelijensia/anga — lakini kuna uwezekano wa kuwa ya wazi kabisa Ikiwa Israel itaendelea kushambulia ndani ya Iran.
Saudi Arabia itaungana na Israel,Marekani itaingilia moja kwa moja basi Iran inaweza kutangaza rasmi vita dhidi ya Israel, na huenda ikahusisha makundi kama ya Hezbollah (Lebanon), Hamas/Islamic Jihad (Gaza),Makundi ya Shia Iraq, Houthi (Yemen)
Hii itakuwa vita ya kikanda (regional war) au hata vita ya dunia kwa kiwango cha kisiasa.
Inawezekana China itasimama na Iran na si urusi katika mgogoro huu lakini kwa njia za kiuchumi na kisiasa na si za kijeshi.
Ushirikiano wao unahusisha Mikataba ya kiuchumi ya miaka 25 yenye thamani ya zaidi ya $400 bilioni.
Iran kuuza mafuta kwa China kwa bei nafuu.
China kuwekeza katika miundombinu ya Iran.
China kuwa mpatanishi (mediator) kati ya Iran na mataifa mengine ya Kiarabu.
Lakini China haitaki vita ya wazi Mashariki ya Kati, kwa sababu Inategemea mafuta kutoka Saudi Arabia na Iran.
Vita ingeathiri mchakato wake wa biashara (Belt & Road Initiative).
China haingependa kuingia moja kwa moja katika vita dhidi ya Marekani au Israel.
China itasaidia Iran kwa njia zisizo za moja kwa moja kama Diplomasia ya kimataifa (kupinga vikwazo) kama Teknolojia na biashara,Kuipa Iran msaada wa kisiasa kupitia Umoja wa Mataifa au BRICS.
Nini kinaweza kutokea hatimaye?
Hatima ya mzozo huu inaweza kwenda katika njia kuu 3:
A. Vita Kubwa ya Kikanda
Israel vs Iran, kwa msaada wa Marekani.
Iran na washirika wake (Hezbollah, Houthi, nk) wakijibu.
Saudi Arabia ikijaribu kusawazisha bila kuingia moja kwa moja.
B. Muungano Mpya wa Dunia
China, Russia, Iran, BRICS — dhidi ya Israel, Marekani, na washirika wa Kiarabu.
Mashariki ya Kati kuwa uwanja wa mapambano ya nguvu mpya za dunia.
C. Suluhu ya kisiasa (chini ya shinikizo la kiuchumi na la raia) kupelekea Wananchi kuchoka vita.
Mataifa kulazimika kufanya mazungumzo (kama yale ya Oslo au Camp David).
✅ Hitimisho:
• Iran inaweza kuchukia tena Saudi Arabia ikiwa itaona inashirikiana wazi na Israel.
• Vita ya Israel na Iran inaweza kupanuka, lakini Iran itapendelea kutumia washirika wake wa mabeproxy kuliko kujihusisha moja kwa moja — isipokuwa ishambuliwe vikali.
• China ni mchezaji muhimu kwa Iran, lakini haitapigana vita — badala yake, itapigana vita ya kibiashara, diplomasia na ushawishi wa kimataifa.
MWISHO.
