S.M.P2503
Platinum Member
- Nov 25, 2008
- 3,442
- 6,457
KUZUIWA KWA CHADEMA KUNALISITISHA BUNGE ZIMA KWA MUJIBU WA KATIBA NA SHERIA ZA TANZANIA
Maamuzi ya mahakama yaliyotolewa jana dhidi ya Chama cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA), kwamba kisitishe shughuli zake za kisiasa kwa muda wa siku 14, yameibua maswali mazito ya kikatiba, kisheria na kiutawala. Huu si tu uamuzi wa muda unaoathiri mikutano ya hadhara au maandamano, bali ni uamuzi wenye madhara ya kina kwa uendeshaji mzima wa dola, hususan kwa Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
1. Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na Uhuru wa Vyama vya Siasa
Ibara ya 20(1) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977 (kama ilivyorekebishwa), inatamka:
“Kila mtu anayo haki ya uhuru wa kuungana na wengine, ikiwa ni pamoja na kuanzisha au kujiunga na vyama vya siasa.”
Vilevile, Ibara ya 107A(1) inatamka kuwa kazi ya msingi ya mahakama ni kutoa haki kwa kuzingatia misingi ya usawa na bila kupendelea upande wowote. Maamuzi ya kuzuia chama cha siasa kwa ujumla wake, bila kuzingatia matokeo kwa mihimili mingine ya dola, yanakiuka usawa huu.
2. Sheria ya Vyama vya Siasa, Sura ya 258
Kwa mujibu wa Sheria ya Vyama vya Siasa, kifungu cha 9(2), chama cha siasa kilichosajiliwa kihalali kina haki ya kushiriki katika siasa, ikiwa ni pamoja na kuwakilishwa bungeni. Kifungu hicho kinatoa ulinzi wa kisheria dhidi ya masharti ya kiholela yanayoweza kukandamiza uendeshaji wa chama.
Maamuzi ya jana, yanayozuia CHADEMA kufanya shughuli zote za kisiasa, yamevuka mipaka ya haki ya kikatiba na kisheria kwa chama chenye wabunge halali walioko Bungeni. Kuzuia chama kufanya siasa ni sawasawa na kuwataka wabunge wake kusitisha kazi zao, kwa sababu wao ni wawakilishi wa chama hicho.
3. Madhara kwa Bunge: Je, Bunge linaweza kuendelea bila CHADEMA?
Wabunge wa CHADEMA ni sehemu halali na muhimu ya Bunge la Jamhuri ya Muungano. Wanachangia kwenye mijadala, maamuzi ya kibajeti, na uundwaji wa sheria. Aidha, wapo kwenye Kamati za Kudumu za Bunge kama Kamati ya Bajeti, Kamati ya Sheria Ndogo, Kamati ya Hesabu za Serikali (PAC), n.k.
Kama CHADEMA imesitishiwa shughuli zake zote za kisiasa, ni wazi kuwa hata ushiriki wa wabunge wake bungeni unakuwa umefungwa. Hii ni kwa sababu kwa mujibu wa Katiba, Ibara ya 71(1)(f), mbunge hupoteza ubunge iwapo atajiengua au chama chake kitaenguliwa au kupoteza sifa za kisheria.
Kwa maamuzi ya jana, serikali (kupitia mahakama) imeweka chama katika hali ya “kutoweza kujihusisha kisiasa,” ambayo ni sawa na kukivua uhai wa kisiasa kwa muda. Hali hii inamaanisha kuwa wabunge wake nao hawapo kihalali kisheria ndani ya Bunge kwa kipindi hicho, na hivyo Bunge haliwezi kuendelea kihalali bila kuwapo kwa wawakilishi wa chama kikuu cha upinzani.
4. Mfano wa Kesi na Tafsiri za Mahakama
Katika kesi ya Rev. Christopher Mtikila v Attorney General [1995] TLR 31, Mahakama Kuu ilisisitiza kwamba haki za kikatiba haziwezi kukandamizwa bila msingi mzito wa kisheria na kikatiba. Kufuta au kusitisha shughuli za chama kizima cha siasa bila kutoa nafasi ya kusikilizwa au kuzingatia athari kwa mihimili mingine ya dola ni kinyume na misingi ya haki na utawala wa sheria.
Vivyo hivyo, katika kesi ya Julius Ishengoma Francis Ndyanabo v. Attorney‑General,, Mahakama ya Rufaa ilisisitiza kuwa mahakama hazipaswi kutoa maamuzi yenye athari pana bila tafakari ya kina kuhusu athari zake kwa haki za msingi za watu wengine au taasisi za kikatiba. Kesi hii inayojulikana pia kama Ndyanabo v Attorney‑General (Court of Appeal, 14 Februari 2002)
Bunge Lisitishwe kwa Mujibu wa Maamuzi ya Mahakama
Kwa maamuzi ya mahakama yaliyosimamisha CHADEMA kufanya siasa kwa siku 14, kuna maana kwamba hata wabunge wa chama hicho hawawezi kuendelea na majukumu yao, kwani chanzo cha mamlaka yao – chama chao – kimefungwa kisiasa. Hali hii inaleta mkwamo wa kikatiba na kisheria, na inapaswa kuibua mjadala wa kitaifa.
Kwa msingi huo, ni wazi kwamba kwa mujibu wa Katiba na sheria za Tanzania, Bunge haliwezi kuendelea na shughuli zake kwa uhalali kamili bila kuwapo kwa wabunge wa CHADEMA. Hivyo basi, kama kweli CHADEMA imesimamishwa, basi Bunge nalo linapaswa kusimamishwa.
Huu ndio ukweli wa kikatiba, na ndio matokeo ya maamuzi ya kibumunda na yasiyoangalia athari za kisheria kwa mfumo mzima wa utawala.
Maamuzi ya mahakama yaliyotolewa jana dhidi ya Chama cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA), kwamba kisitishe shughuli zake za kisiasa kwa muda wa siku 14, yameibua maswali mazito ya kikatiba, kisheria na kiutawala. Huu si tu uamuzi wa muda unaoathiri mikutano ya hadhara au maandamano, bali ni uamuzi wenye madhara ya kina kwa uendeshaji mzima wa dola, hususan kwa Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.
1. Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania na Uhuru wa Vyama vya Siasa
Ibara ya 20(1) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977 (kama ilivyorekebishwa), inatamka:
“Kila mtu anayo haki ya uhuru wa kuungana na wengine, ikiwa ni pamoja na kuanzisha au kujiunga na vyama vya siasa.”
Vilevile, Ibara ya 107A(1) inatamka kuwa kazi ya msingi ya mahakama ni kutoa haki kwa kuzingatia misingi ya usawa na bila kupendelea upande wowote. Maamuzi ya kuzuia chama cha siasa kwa ujumla wake, bila kuzingatia matokeo kwa mihimili mingine ya dola, yanakiuka usawa huu.
2. Sheria ya Vyama vya Siasa, Sura ya 258
Kwa mujibu wa Sheria ya Vyama vya Siasa, kifungu cha 9(2), chama cha siasa kilichosajiliwa kihalali kina haki ya kushiriki katika siasa, ikiwa ni pamoja na kuwakilishwa bungeni. Kifungu hicho kinatoa ulinzi wa kisheria dhidi ya masharti ya kiholela yanayoweza kukandamiza uendeshaji wa chama.
Maamuzi ya jana, yanayozuia CHADEMA kufanya shughuli zote za kisiasa, yamevuka mipaka ya haki ya kikatiba na kisheria kwa chama chenye wabunge halali walioko Bungeni. Kuzuia chama kufanya siasa ni sawasawa na kuwataka wabunge wake kusitisha kazi zao, kwa sababu wao ni wawakilishi wa chama hicho.
3. Madhara kwa Bunge: Je, Bunge linaweza kuendelea bila CHADEMA?
Wabunge wa CHADEMA ni sehemu halali na muhimu ya Bunge la Jamhuri ya Muungano. Wanachangia kwenye mijadala, maamuzi ya kibajeti, na uundwaji wa sheria. Aidha, wapo kwenye Kamati za Kudumu za Bunge kama Kamati ya Bajeti, Kamati ya Sheria Ndogo, Kamati ya Hesabu za Serikali (PAC), n.k.
Kama CHADEMA imesitishiwa shughuli zake zote za kisiasa, ni wazi kuwa hata ushiriki wa wabunge wake bungeni unakuwa umefungwa. Hii ni kwa sababu kwa mujibu wa Katiba, Ibara ya 71(1)(f), mbunge hupoteza ubunge iwapo atajiengua au chama chake kitaenguliwa au kupoteza sifa za kisheria.
Kwa maamuzi ya jana, serikali (kupitia mahakama) imeweka chama katika hali ya “kutoweza kujihusisha kisiasa,” ambayo ni sawa na kukivua uhai wa kisiasa kwa muda. Hali hii inamaanisha kuwa wabunge wake nao hawapo kihalali kisheria ndani ya Bunge kwa kipindi hicho, na hivyo Bunge haliwezi kuendelea kihalali bila kuwapo kwa wawakilishi wa chama kikuu cha upinzani.
4. Mfano wa Kesi na Tafsiri za Mahakama
Katika kesi ya Rev. Christopher Mtikila v Attorney General [1995] TLR 31, Mahakama Kuu ilisisitiza kwamba haki za kikatiba haziwezi kukandamizwa bila msingi mzito wa kisheria na kikatiba. Kufuta au kusitisha shughuli za chama kizima cha siasa bila kutoa nafasi ya kusikilizwa au kuzingatia athari kwa mihimili mingine ya dola ni kinyume na misingi ya haki na utawala wa sheria.
Vivyo hivyo, katika kesi ya Julius Ishengoma Francis Ndyanabo v. Attorney‑General,, Mahakama ya Rufaa ilisisitiza kuwa mahakama hazipaswi kutoa maamuzi yenye athari pana bila tafakari ya kina kuhusu athari zake kwa haki za msingi za watu wengine au taasisi za kikatiba. Kesi hii inayojulikana pia kama Ndyanabo v Attorney‑General (Court of Appeal, 14 Februari 2002)
Bunge Lisitishwe kwa Mujibu wa Maamuzi ya Mahakama
Kwa maamuzi ya mahakama yaliyosimamisha CHADEMA kufanya siasa kwa siku 14, kuna maana kwamba hata wabunge wa chama hicho hawawezi kuendelea na majukumu yao, kwani chanzo cha mamlaka yao – chama chao – kimefungwa kisiasa. Hali hii inaleta mkwamo wa kikatiba na kisheria, na inapaswa kuibua mjadala wa kitaifa.
Kwa msingi huo, ni wazi kwamba kwa mujibu wa Katiba na sheria za Tanzania, Bunge haliwezi kuendelea na shughuli zake kwa uhalali kamili bila kuwapo kwa wabunge wa CHADEMA. Hivyo basi, kama kweli CHADEMA imesimamishwa, basi Bunge nalo linapaswa kusimamishwa.
Huu ndio ukweli wa kikatiba, na ndio matokeo ya maamuzi ya kibumunda na yasiyoangalia athari za kisheria kwa mfumo mzima wa utawala.
