Tatizo la Bei za Bendi na Pesa za Mtandao

[Analogia Malenga]

Ameandika Firas Ahmed

Kwa nini ada za pesa za mtandao zinabaki kuwa kubwa kwa ukaidi nchini Tanzania, ambapo kuna msukumo mkubwa wa kisera kwa malipo ya kidijitali, kipato kinachopatikana ni kidogo, na bado zaidi ya 90% ya miamala inafanyika kwa pesa taslimu?

Ingawa kuna watoa huduma wapya wanaoibuka sokoni kama AzamPesa na Selcom Tanzania, watumiaji wengi bado hutumia huduma zilizopo ambazo zinategemea usambazaji kupitia SIM-card kwa gharama za juu zaidi kwa ujumla.

Tuachie kando suala la usambazaji kwa sasa. Nitalijadili katika makala nyingine.

Sehemu moja ya pesa za mtandao inayochangia asili ya gharama kubwa ni viwango vya ada vya bendi.

Ada ya bendi, au bei ya kulingana na viwango, huweka malipo kwa kuzingatia makundi ya miamala ambayo hutofautiana kulingana na huduma. Ada hizi zilianza na M-Pesa nchini Kenya mwaka 2007 ili kuleta uwazi katika bei za huduma. Badala ya mfumo wa asilimia unaomlazimisha mteja kukokotoa ada mwenyewe, mfumo wa bendi huruhusu kujua bei ya huduma moja kwa moja kupitia jedwali.

Kwa mfano, kama unatoa pesa taslimu 8,000 TZS kutoka kwa wakala wa pesa za mtandao, utaingia katika bendi ya 7,000 hadi 9,999. Ada itakuwa ile ile ikiwa utoe 7,000 au 9,999.

Jedwali hili hapo juu linaonyesha bendi 8 tu za huduma moja (utoaji pesa) kutoka kwa watoa huduma wanne nchini Tanzania (watoa huduma wakubwa watatu + AzamPesa). Kuna zaidi ya bendi 24 zinazowezekana na huduma zaidi ya tano, ikiwemo utoaji, uhamisho wa mtu kwa mtu, uhamisho kwenda benki au kwa mtoa huduma mwingine wa pesa za mtandao—vyote vikifuata mfumo wa bendi. Hii ni zaidi ya vipindi 120 vya bei ambavyo mteja anapaswa kuvijua kwa mtoa huduma mmoja tu. Ukizingatia kuwa kuna zaidi ya watoa huduma watano nchini Tanzania, inamaanisha 120 x 5 = bei 600 tofauti ambazo mteja anapaswa kupenyeza ili kubaini ni nani anayetoa thamani bora zaidi kwa huduma fulani katika bendi maalum.

Bei ya bendi ni ngumu kuelewa na haiwezekani kufuatilia kwa muda mrefu kwa watumiaji wengi. Kulingana na utafiti wa Innovations for Poverty Action (ukurasa wa 48):

Tunaona tofauti kubwa katika uelewa wa wateja juu ya ada za miamala kati ya nchi. Ni 6% tu ya washiriki nchini Tanzania walioweza kutaja ada rasmi ya kutoa kwa thamani ya kawaida ya muamala.

Madhumuni ya awali ya mfumo huu—kuleta uwazi wa bei—yanaondolewa na kuongezeka kwa huduma, kodi na watoa huduma. Bei ya bendi pia inafanya iwe vigumu kwa wateja kuelewa na kulinganisha thamani ya huduma. Hata pale ambapo watoa huduma wa gharama nafuu wanapunguza bei kwa huduma maalum, ni vigumu kufikisha thamani hiyo kwa wateja kwa ufasaha. Ninaokoa kiasi gani? Kwa aina gani ya muamala? Je, nikibadilisha bendi akiba zinabadilika vipi?

Hakuna anayepata muda wa hayo yote.

Bei ya bendi inawawekea wateja mzigo wa utafiti, uchambuzi na kutafuta kwenye majedwali magumu, jambo linalowasukuma watu wengi kuchagua pesa taslimu badala ya malipo ya kidijitali kwa sababu ya gharama kubwa au hata dhana ya gharama kubwa. Hii ndiyo sababu zaidi ya 90% ya malipo nchini Tanzania bado yanafanyika kwa pesa taslimu.

Zaidi ya hayo, bei ya bendi kimsingi ni ya kibaguzi (regressive) na inawanyonya watumiaji maskini zaidi. Ni nafuu zaidi kutuma muamala mmoja wa 100,000 TZS kuliko kutuma miamala 10 ya 10,000 TZS kwa huduma nyingi. Watanzania wengi hawawezi kumudu kufanya miamala ya bendi kubwa, hivyo mzigo wa gharama unawaangukia watumiaji wenye kipato kidogo zaidi. Kwa maneno mengine, mfumo wa bendi ambao ulilenga kuleta uwazi, sasa unachangia kufanya pesa za mtandao zisiwe nafuu kwa walalahoi.

Mfano:

• Mteja anatozwa 1,450 TZS kutoa 10,000 TZS kutoka kwa wakala, sawa na 14.5% ya muamala.
• Mteja pia anatozwa 1,450 TZS kutoa 14,999 TZS, sawa na 9.5% ya muamala.

Hapo pana tofauti kubwa. Mtu anaweza kusema bendi zipunguzwe, lakini hilo litaongeza zaidi ukubwa wa jedwali la ada za miamala ambalo wateja watapuuza tu.

Iwapo tukizingatia asilimia ya thamani inayolipwa katika kila bendi ya chini, gharama zinaweza kufikia hadi 40% ya thamani ya muamala. Hii inamaanisha mfumo wa bendi unaficha ukweli kwa makusudi na kuwaruhusu watoa huduma kutoza viwango vya juu zaidi kwa bendi za thamani ndogo, ambapo miamala mingi hufanyika—kupandisha faida huku wakiwachanganya wateja.

Hata hivyo, kuna ukweli mwingine: mtandao wa mawakala ndio chanzo kikuu cha gharama. Ili kumlipa wakala kutoa au kuweka pesa katika muamala mdogo, lazima alipwe vizuri. Bila hivyo, wakala atakataa kutoa huduma. Hivyo watoa huduma huwalipisha wateja zaidi katika bendi ndogo kuhakikisha wakala wanalipwa na huduma inaendelea kutolewa.

Lakini pia, bei za asilimia zinaweza kuwa ngumu kwa watumiaji wengi. Ukiwauliza watu wa kawaida kukadiria ada ya 5% kwa muamala wa 27,000 TZS, wengi watashindwa. Kwa hiyo, swali la kuchagua kati ya asilimia au bendi si muhimu sana endapo gharama jumla zingekuwa ndogo. Watu wanahofia pesa za mtandao kwa sababu wanajua ada zake ni kubwa mno. Kama zingekuwa nafuu, watu wasingejali sana na wangetumia zaidi.

Hivi karibuni, SelcomPesa nchini Tanzania imeanzisha mfumo wa vifurushi kwa pesa za mtandao, sawa na jinsi vifurushi vya sauti, data na SMS vinavyouzwa. Mfano: mteja anaweza kununua thamani fulani ya miamala kwa huduma mbalimbali kwa bei moja. Mfumo huu unawafaa zaidi watumiaji wa miamala mikubwa na ya mara kwa mara, lakini unaweza usiwafae watumiaji wa kawaida ambao hutumia pesa za mtandao kwa namna isiyotabirika.

Kwa sasa AzamPesa tunafuata mfumo wa bendi kutokana na sababu mbalimbali, ikiwemo masharti ya kisheria na uelewa wa wateja. Hata hivyo, naamini tunapaswa kuachana nao ili kufanya bei na thamani ziwe wazi zaidi na rahisi kwa wateja.

AzamPesa italeta mifumo mipya ya bei sokoni hivi karibuni ili kupunguza mkanganyiko na kufanya maamuzi ya bei yawe rahisi, wazi na nafuu. Tunatarajia jitihada hizi zitawajengea watumiaji imani zaidi kwamba pesa za mtandao zinaweza kutoa thamani mpya na kuhamasisha matumizi ya kidijitali hasa pale ambapo watu wengi sasa hivi wanapendelea pesa taslimu.

Watumiaji nchini Tanzania wanajua kitu kimoja: ada ni kubwa, lakini hawajui ni kubwa kiasi gani, na hawana ufahamu sahihi wa namna ya kuzibaini. Malipo kwa pesa za mtandao hufanywa tu pale inapokuwa lazima, siyo sehemu ya kawaida ya maisha ya kila siku. Kila mtu hufikiria mara mbili kabla ya kutumia pesa za mtandao kwa sababu hajui gharama kamili, ila anajua tu kwamba ni kubwa.

Hatimaye, tatizo si mfumo wa bei pekee bali ni gharama kubwa za huduma. Kadri huduma zitakavyokuwa nafuu zaidi, ndivyo watu hawatajali gharama na watabadilisha matumizi yao mengi kuwa ya kidijitali, wakifaidika na urahisi, usalama na huduma nyingine za thamani zinazokuja pamoja na pesa za mtandao.

 

[mcTobby]

Kwa nini ada za pesa za mtandao zinabaki kuwa kubwa kwa ukaidi nchini Tanzania, ambapo kuna msukumo mkubwa wa kisera kwa malipo ya kidijitali, kipato kinachopatikana ni kidogo, na bado zaidi ya 90% ya miamala inafanyika kwa pesa taslimu?

Ingawa kuna watoa huduma wapya wanaoibuka sokoni kama AzamPesa na Selcom Tanzania, watumiaji wengi bado hutumia huduma zilizopo ambazo zinategemea usambazaji kupitia SIM-card kwa gharama za juu zaidi kwa ujumla.

Tuachie kando suala la usambazaji kwa sasa. Nitalijadili katika makala nyingine.

Sehemu moja ya pesa za mtandao inayochangia asili ya gharama kubwa ni viwango vya ada vya bendi.

Ada ya bendi, au bei ya kulingana na viwango, huweka malipo kwa kuzingatia makundi ya miamala ambayo hutofautiana kulingana na huduma. Ada hizi zilianza na M-Pesa nchini Kenya mwaka 2007 ili kuleta uwazi katika bei za huduma. Badala ya mfumo wa asilimia unaomlazimisha mteja kukokotoa ada mwenyewe, mfumo wa bendi huruhusu kujua bei ya huduma moja kwa moja kupitia jedwali.

Kwa mfano, kama unatoa pesa taslimu 8,000 TZS kutoka kwa wakala wa pesa za mtandao, utaingia katika bendi ya 7,000 hadi 9,999. Ada itakuwa ile ile ikiwa utoe 7,000 au 9,999.

Jedwali hili hapo juu linaonyesha bendi 8 tu za huduma moja (utoaji pesa) kutoka kwa watoa huduma wanne nchini Tanzania (watoa huduma wakubwa watatu + AzamPesa). Kuna zaidi ya bendi 24 zinazowezekana na huduma zaidi ya tano, ikiwemo utoaji, uhamisho wa mtu kwa mtu, uhamisho kwenda benki au kwa mtoa huduma mwingine wa pesa za mtandao—vyote vikifuata mfumo wa bendi. Hii ni zaidi ya vipindi 120 vya bei ambavyo mteja anapaswa kuvijua kwa mtoa huduma mmoja tu. Ukizingatia kuwa kuna zaidi ya watoa huduma watano nchini Tanzania, inamaanisha 120 x 5 = bei 600 tofauti ambazo mteja anapaswa kupenyeza ili kubaini ni nani anayetoa thamani bora zaidi kwa huduma fulani katika bendi maalum.

Bei ya bendi ni ngumu kuelewa na haiwezekani kufuatilia kwa muda mrefu kwa watumiaji wengi. Kulingana na utafiti wa Innovations for Poverty Action (ukurasa wa 48):



Madhumuni ya awali ya mfumo huu—kuleta uwazi wa bei—yanaondolewa na kuongezeka kwa huduma, kodi na watoa huduma. Bei ya bendi pia inafanya iwe vigumu kwa wateja kuelewa na kulinganisha thamani ya huduma. Hata pale ambapo watoa huduma wa gharama nafuu wanapunguza bei kwa huduma maalum, ni vigumu kufikisha thamani hiyo kwa wateja kwa ufasaha. Ninaokoa kiasi gani? Kwa aina gani ya muamala? Je, nikibadilisha bendi akiba zinabadilika vipi?

Hakuna anayepata muda wa hayo yote.

Bei ya bendi inawawekea wateja mzigo wa utafiti, uchambuzi na kutafuta kwenye majedwali magumu, jambo linalowasukuma watu wengi kuchagua pesa taslimu badala ya malipo ya kidijitali kwa sababu ya gharama kubwa au hata dhana ya gharama kubwa. Hii ndiyo sababu zaidi ya 90% ya malipo nchini Tanzania bado yanafanyika kwa pesa taslimu.

Zaidi ya hayo, bei ya bendi kimsingi ni ya kibaguzi (regressive) na inawanyonya watumiaji maskini zaidi. Ni nafuu zaidi kutuma muamala mmoja wa 100,000 TZS kuliko kutuma miamala 10 ya 10,000 TZS kwa huduma nyingi. Watanzania wengi hawawezi kumudu kufanya miamala ya bendi kubwa, hivyo mzigo wa gharama unawaangukia watumiaji wenye kipato kidogo zaidi. Kwa maneno mengine, mfumo wa bendi ambao ulilenga kuleta uwazi, sasa unachangia kufanya pesa za mtandao zisiwe nafuu kwa walalahoi.

Mfano:

• Mteja anatozwa 1,450 TZS kutoa 10,000 TZS kutoka kwa wakala, sawa na 14.5% ya muamala.
• Mteja pia anatozwa 1,450 TZS kutoa 14,999 TZS, sawa na 9.5% ya muamala.

Hapo pana tofauti kubwa. Mtu anaweza kusema bendi zipunguzwe, lakini hilo litaongeza zaidi ukubwa wa jedwali la ada za miamala ambalo wateja watapuuza tu.

Iwapo tukizingatia asilimia ya thamani inayolipwa katika kila bendi ya chini, gharama zinaweza kufikia hadi 40% ya thamani ya muamala. Hii inamaanisha mfumo wa bendi unaficha ukweli kwa makusudi na kuwaruhusu watoa huduma kutoza viwango vya juu zaidi kwa bendi za thamani ndogo, ambapo miamala mingi hufanyika—kupandisha faida huku wakiwachanganya wateja.

Hata hivyo, kuna ukweli mwingine: mtandao wa mawakala ndio chanzo kikuu cha gharama. Ili kumlipa wakala kutoa au kuweka pesa katika muamala mdogo, lazima alipwe vizuri. Bila hivyo, wakala atakataa kutoa huduma. Hivyo watoa huduma huwalipisha wateja zaidi katika bendi ndogo kuhakikisha wakala wanalipwa na huduma inaendelea kutolewa.

Lakini pia, bei za asilimia zinaweza kuwa ngumu kwa watumiaji wengi. Ukiwauliza watu wa kawaida kukadiria ada ya 5% kwa muamala wa 27,000 TZS, wengi watashindwa. Kwa hiyo, swali la kuchagua kati ya asilimia au bendi si muhimu sana endapo gharama jumla zingekuwa ndogo. Watu wanahofia pesa za mtandao kwa sababu wanajua ada zake ni kubwa mno. Kama zingekuwa nafuu, watu wasingejali sana na wangetumia zaidi.

Hivi karibuni, SelcomPesa nchini Tanzania imeanzisha mfumo wa vifurushi kwa pesa za mtandao, sawa na jinsi vifurushi vya sauti, data na SMS vinavyouzwa. Mfano: mteja anaweza kununua thamani fulani ya miamala kwa huduma mbalimbali kwa bei moja. Mfumo huu unawafaa zaidi watumiaji wa miamala mikubwa na ya mara kwa mara, lakini unaweza usiwafae watumiaji wa kawaida ambao hutumia pesa za mtandao kwa namna isiyotabirika.

Kwa sasa AzamPesa tunafuata mfumo wa bendi kutokana na sababu mbalimbali, ikiwemo masharti ya kisheria na uelewa wa wateja. Hata hivyo, naamini tunapaswa kuachana nao ili kufanya bei na thamani ziwe wazi zaidi na rahisi kwa wateja.

AzamPesa italeta mifumo mipya ya bei sokoni hivi karibuni ili kupunguza mkanganyiko na kufanya maamuzi ya bei yawe rahisi, wazi na nafuu. Tunatarajia jitihada hizi zitawajengea watumiaji imani zaidi kwamba pesa za mtandao zinaweza kutoa thamani mpya na kuhamasisha matumizi ya kidijitali hasa pale ambapo watu wengi sasa hivi wanapendelea pesa taslimu.

Watumiaji nchini Tanzania wanajua kitu kimoja: ada ni kubwa, lakini hawajui ni kubwa kiasi gani, na hawana ufahamu sahihi wa namna ya kuzibaini. Malipo kwa pesa za mtandao hufanywa tu pale inapokuwa lazima, siyo sehemu ya kawaida ya maisha ya kila siku. Kila mtu hufikiria mara mbili kabla ya kutumia pesa za mtandao kwa sababu hajui gharama kamili, ila anajua tu kwamba ni kubwa.

Hatimaye, tatizo si mfumo wa bei pekee bali ni gharama kubwa za huduma. Kadri huduma zitakavyokuwa nafuu zaidi, ndivyo watu hawatajali gharama na watabadilisha matumizi yao mengi kuwa ya kidijitali, wakifaidika na urahisi, usalama na huduma nyingine za thamani zinazokuja pamoja na pesa za mtandao.

Madini haya