Wageni waheshimiwa, wapigania uhuru na wanaharakati wa haki za binadamu kutoka kote duniani. Mabibi na mabwana, hii ni mara yangu ya pili kuzungumza katika Mkutano wa Geneva wa Haki za Binadamu na Demokrasia, na ninawashukuru sana waandaaji kwa kuniwezesha kuzungumza nanyi leo.
Mnamo mwaka 2022, nilizungumza kuhusu nchi ninayoiita nyumbani, Uganda, taifa lenye watu milioni 50 wanaoishi chini ya udikteta wa kijeshi wenye vurugu wa Jenerali Yoweri Museveni, ambaye kwa miaka 40 amepindisha sheria na kutumia jeshi kubaki madarakani.
Niliwaeleza jinsi nilivyogombea urais dhidi yake mwaka 2021. Jinsi ilivyokuwa kampeni ya kisiasa yenye vurugu zaidi kuwahi kutokea na jinsi alivyowaua mamia ya watu wetu tarehe 18 na 19 Novemba 2020. Jinsi alivyofunga mtandao wa intaneti usiku kabla ya uchaguzi, akanifungia ndani ya nyumba yangu kwa wiki kadhaa, kisha akajitangaza mshindi wa uchaguzi wa urais wa 2021.
Sasa ni mwaka 2026 na nipo hapa tena nikizungumza nanyi katika Mkutano wa Geneva. Hakuna kilichobadilika kuwa bora; mambo yamezidi kuwa mabaya zaidi.
Licha ya yaliyotokea mwaka 2021, tulisukumwa na matumaini kujaribu tena. Hivyo mwaka 2025, nilitangaza kuwa ninagombea urais tena. Kwa siku 112, nilizunguka nchi nzima nikifanya kampeni na wananchi walijitokeza kwa wingi mkubwa.
Kwa mara nyingine tena, kampeni zetu zilishambuliwa kwa vurugu. Wafuasi wetu waliuawa. Tulizuiwa kufika maeneo mengi na pia kuzuiwa kuonekana katika vituo kadhaa vya habari.
Kama ilivyo kawaida, Museveni alifunga tena mtandao wa intaneti, safari hii siku 3 kabla ya uchaguzi. Na kilichotokea baada ya hapo hakikuwa uchaguzi bali operesheni ya kijeshi.
Uchaguzi uliibiwa kwa kiwango kwamba hata katika kituo cha kupigia kura alikopiga kura Museveni, alipata kura nyingi zaidi kuliko idadi halisi ya wapiga kura waliokuwa wameandikishwa kwenye daftari.
Mawakala wetu wa uchaguzi katika maeneo kadhaa walikamatwa na kupelekwa kusikojulikana. Viongozi kadhaa wa chama chetu walikamatwa na wengi kutekwa nyara. Manaibu wawili wa rais wa chama chetu walitekwa na kushikiliwa bila mawasiliano katika kambi ya jeshi kwa wiki tatu kabla ya kutupwa gerezani ambako wanateseka hadi sasa.
Jeshi lilipelekwa mitaani, likiwapiga risasi papo hapo yeyote aliyethubutu kupinga uhalifu huo. Ilikuwa chini ya mazingira hayo ndipo alijitangaza tena mshindi wa uchaguzi, safari hii kwa zaidi ya asilimia 70 ya kura.
Kwa sasa ninazungumza nanyi nikiwa mafichoni. Hii ni kwa sababu mara tu uchaguzi ulipomalizika, mwana wa Museveni, ambaye pia ni mkuu wa jeshi la Uganda, alitoa amri ya kupelekwa kwake nikiwa hai au nimekufa.
Jeshi lilitekeleza amri hiyo na kuvamia nyumba yangu. Waliwaumiza na kuwatesa wanafamilia wangu, wakamdhalilisha na kumvua nguo mke wangu wakimtuhumu kunificha. Wakati huohuo walikuwa wakirekodi na kupiga picha zake, ambazo baadaye mkuu huyo wa jeshi alizichapisha kwenye Twitter akijisifu kuwa amemkamata mke wangu.
Pia walichukua nyumba yangu na kuizingira, na hadi sasa wanaikalia. Mke wangu na watoto wangu walilazimika kukimbia nchi kwa hofu ya maisha yao.
Niko mafichoni, lakini sitaki kuwa mafichoni. Ilikuwa lazima ili niweze kubaki hai na kuzungumza nanyi sasa. Nimesema hapo awali na narudia tena kuwa nitarudi hadharani kwa wakati muafaka katika nchi yangu.
Ninahisi kama jumuiya ya kimataifa imetuacha. Imetupuuza na kutuacha mikononi mwa madikteta.
Nilipogombea urais mwaka 2021, Museveni na wafuasi wake walikanusha uhalifu wao. Waliwaua watu wetu na wakakana. Waliwatesa watu na wakakana. Walivamia nyumba zetu na wakakana.
Museveni amekuwa dikteta mwenye ujanja kwa sababu huvaa suti, huenda Magharibi na katika Umoja wa Mataifa, huzungumza vizuri kuhusu demokrasia na haki za binadamu, lakini kiuhalisia hana maana yoyote na maneno hayo.
Huzungumzia kile kinachoitwa tume ya haki za binadamu ya Uganda. Lakini yeye huyo huyo alifunga ofisi ya haki za binadamu ya Umoja wa Mataifa nchini Uganda miaka miwili iliyopita kwa sababu walithubutu kumuuliza kuhusu ukatili wake. Hivyo ndivyo ameweza kudumisha taswira ya demokrasia kwa miaka 40 na kuendelea.
Sasa ana miaka 83 na mwanawe mwenye miaka 51, Muhoozi, anaongoza jeshi la Uganda (Uganda People’s Defence Forces) — jeshi linaloonekana zaidi kama ulinzi dhidi ya watu wake wenyewe. Na kivitendo ndiye mwenye mamlaka.
Kama baba yake, Muhoozi hafichi udikteta wake. Husema waziwazi mambo ya aibu kwenye mitandao ya kijamii. Kwenye Twitter, hukiri na kujisifu waziwazi kutenda ukatili dhidi ya watu wa Uganda.
Alipoitwa na Bunge, aliita Bunge nyumba ya vichekesho na wajinga, na akatishia kuwakamata wote. Amewaita majaji wa Mahakama ya Juu ya Uganda vichekesho wenye kuvaa majoho. Na ametishia kuwakandamiza waandishi wa habari wote wanaothubutu kukosoa matendo yake.
Mwezi Aprili mwaka jana, alimteka nyara, kumzuilia na kumtesa rafiki yangu wa karibu na mlinzi wangu aitwaye Eddie Sebufu, anayejulikana pia kama Eddie Mutwe. Baadaye alichapisha kwenye Twitter picha zake akiwa uchi, akijisifu kuwa Eddie Mutwe yuko kwenye chumba chake cha chini akijifunza lugha yake ya mama.
Mwezi uliopita, alijisifu kuwaua marafiki zangu 22 na akasema anaomba mimi niwe wa 23 kumuua.
Kwa maneno mengine, Museveni na mwanawe hawaogopi tena kulipiziwa kimataifa kwa uhalifu wao.
Wametiwa moyo na ukosefu wa hatua kutoka kwenu.
Wanajua wanaweza kuwaua watu wao, kuwafunga, kuwatesa, kung’oa kucha zao, kuingiza sindano kwenye sehemu zao za siri, na hakuna kitakachowatokea.
Sasa wanatumia ubakaji kama silaha. Wavulana na wasichana, wanaume na wanawake, watu wa rika zote wameripoti kushambuliwa kingono na jeshi la Muhoozi. Si jambo la nadra. Wengi wa wanaotekwa na kufungwa kinyume cha sheria wameripoti kubakwa, wawe wanaume au wanawake.
Haiwezekani tena kwa jumuiya ya kimataifa kupuuza vurugu na ukatili huu. Yote yako wazi kwenye mitandao ya kijamii na leo ninazungumza nanyi kuhusu hilo.
Huu ndio wito wetu wa kuchukua hatua.
Kwa mtazamo wangu, ikiwa jumuiya ya kimataifa itaendelea kuwa kimya, Uganda itaendelea kuzorota. Jeshi la Museveni litaua Waganda wengi wasio na hatia. Ninyi huko Magharibi mtalazimika kukabiliana na mamilioni ya wakimbizi wa Uganda wanaomiminika katika nchi zenu.
Labda ndipo mtakapokuja kuomboleza pamoja na watu wa Uganda kama ilivyokuwa baada ya mauaji ya kimbari ya Rwanda — lakini itakuwa imechelewa.
Chaguo la pili ni kwa jumuiya ya kimataifa kusimama kidete. Kusimama kwa misingi mnayoitangaza: demokrasia na haki za binadamu. Mnaweza kumwekea Museveni na mwanawe vikwazo maalum, pamoja na shinikizo za kifedha na kisheria.
Mabibi na mabwana, Waganda hawaombi huruma. Wanaomba tu kuona dunia ikichukua hatua dhidi ya watu waliokiuka haki zao kwa muda mrefu. Wale waliotumia vibaya demokrasia bila kuwajibishwa wanapaswa kuwa mwanzo.
Tafadhali wawekeeni vikwazo watu hawa. Mwekeeni vikwazo Jenerali Museveni. Mwekeeni vikwazo Jenerali Muhoozi. Wawekeeni vikwazo maafisa wote wa polisi na jeshi wanaohusika na ukiukwaji mkubwa wa haki za binadamu.
Wawekeeni vikwazo makamanda hao. Wawekeeni vikwazo maafisa wa mahakama waliowezesha uhalifu kwa kupotosha makusudi sheria au kuigeuza. Wale wanaohalalisha wizi wa kura. Wale wanaowapeleka gerezani watuhumiwa wanaopaswa kupelekwa hospitalini.
Wawekeeni vikwazo watu hawa kwa sababu juhudi zao za pamoja katika uchaguzi uliopita zimeipa tawala za kiimla ruhusa ya kuendelea kutawala Uganda kwa miaka 5 zaidi.
Tunaiomba jumuiya ya kimataifa imchukulie Jenerali Museveni kama walivyomchukulia Idi Amin, kwa sababu Idi Amin alitenda aliyotenda kwa Waganda kwa miaka 8 tu. Museveni amefanya mabaya zaidi kwa miaka 40 na kuendelea.
Kwa sababu ya kutochukuliwa hatua na jumuiya ya kimataifa, mfumo wa udikteta na ukiukwaji wa haki za binadamu wa Museveni unaonekana kukubalika katika eneo hili, na lazima usitishwe kabla haujasambaa katika nchi nyingine za ukanda na bara zima.
Tunaiomba jumuiya ya kimataifa isimtambue Museveni kama kiongozi halali kwa sababu utawala wake si halali. Tafadhali sitisheni aina yoyote ya ushirikiano na serikali hii kwa sababu si halali.
Kwa upande wetu sisi watu wa Uganda, tumejizatiti kutumia njia zisizo za vurugu kubadilisha nchi yetu, kumaliza udikteta huu wa miaka 40.
Na mnaweza kuwa na uhakika kuwa watu wa Uganda mapema au baadaye watajikomboa, kwa sababu watu waliokandamizwa hawawezi kubaki wakikandamizwa milele.
Kwa msaada wenu, marafiki, kwa msaada wa jumuiya ya kimataifa na washirika wa maendeleo, tunaweza kuibadilisha nchi yetu. Tunaweza kuikomboa Uganda kabla haijachelewa.
Nawashukuru kwa kunisikiliza.
Kwa ajili ya Mungu na nchi yangu.
Mnamo mwaka 2022, nilizungumza kuhusu nchi ninayoiita nyumbani, Uganda, taifa lenye watu milioni 50 wanaoishi chini ya udikteta wa kijeshi wenye vurugu wa Jenerali Yoweri Museveni, ambaye kwa miaka 40 amepindisha sheria na kutumia jeshi kubaki madarakani.
Niliwaeleza jinsi nilivyogombea urais dhidi yake mwaka 2021. Jinsi ilivyokuwa kampeni ya kisiasa yenye vurugu zaidi kuwahi kutokea na jinsi alivyowaua mamia ya watu wetu tarehe 18 na 19 Novemba 2020. Jinsi alivyofunga mtandao wa intaneti usiku kabla ya uchaguzi, akanifungia ndani ya nyumba yangu kwa wiki kadhaa, kisha akajitangaza mshindi wa uchaguzi wa urais wa 2021.
Sasa ni mwaka 2026 na nipo hapa tena nikizungumza nanyi katika Mkutano wa Geneva. Hakuna kilichobadilika kuwa bora; mambo yamezidi kuwa mabaya zaidi.
Licha ya yaliyotokea mwaka 2021, tulisukumwa na matumaini kujaribu tena. Hivyo mwaka 2025, nilitangaza kuwa ninagombea urais tena. Kwa siku 112, nilizunguka nchi nzima nikifanya kampeni na wananchi walijitokeza kwa wingi mkubwa.
Kwa mara nyingine tena, kampeni zetu zilishambuliwa kwa vurugu. Wafuasi wetu waliuawa. Tulizuiwa kufika maeneo mengi na pia kuzuiwa kuonekana katika vituo kadhaa vya habari.
Kama ilivyo kawaida, Museveni alifunga tena mtandao wa intaneti, safari hii siku 3 kabla ya uchaguzi. Na kilichotokea baada ya hapo hakikuwa uchaguzi bali operesheni ya kijeshi.
Uchaguzi uliibiwa kwa kiwango kwamba hata katika kituo cha kupigia kura alikopiga kura Museveni, alipata kura nyingi zaidi kuliko idadi halisi ya wapiga kura waliokuwa wameandikishwa kwenye daftari.
Mawakala wetu wa uchaguzi katika maeneo kadhaa walikamatwa na kupelekwa kusikojulikana. Viongozi kadhaa wa chama chetu walikamatwa na wengi kutekwa nyara. Manaibu wawili wa rais wa chama chetu walitekwa na kushikiliwa bila mawasiliano katika kambi ya jeshi kwa wiki tatu kabla ya kutupwa gerezani ambako wanateseka hadi sasa.
Jeshi lilipelekwa mitaani, likiwapiga risasi papo hapo yeyote aliyethubutu kupinga uhalifu huo. Ilikuwa chini ya mazingira hayo ndipo alijitangaza tena mshindi wa uchaguzi, safari hii kwa zaidi ya asilimia 70 ya kura.
Kwa sasa ninazungumza nanyi nikiwa mafichoni. Hii ni kwa sababu mara tu uchaguzi ulipomalizika, mwana wa Museveni, ambaye pia ni mkuu wa jeshi la Uganda, alitoa amri ya kupelekwa kwake nikiwa hai au nimekufa.
Jeshi lilitekeleza amri hiyo na kuvamia nyumba yangu. Waliwaumiza na kuwatesa wanafamilia wangu, wakamdhalilisha na kumvua nguo mke wangu wakimtuhumu kunificha. Wakati huohuo walikuwa wakirekodi na kupiga picha zake, ambazo baadaye mkuu huyo wa jeshi alizichapisha kwenye Twitter akijisifu kuwa amemkamata mke wangu.
Pia walichukua nyumba yangu na kuizingira, na hadi sasa wanaikalia. Mke wangu na watoto wangu walilazimika kukimbia nchi kwa hofu ya maisha yao.
Niko mafichoni, lakini sitaki kuwa mafichoni. Ilikuwa lazima ili niweze kubaki hai na kuzungumza nanyi sasa. Nimesema hapo awali na narudia tena kuwa nitarudi hadharani kwa wakati muafaka katika nchi yangu.
Ninahisi kama jumuiya ya kimataifa imetuacha. Imetupuuza na kutuacha mikononi mwa madikteta.
Nilipogombea urais mwaka 2021, Museveni na wafuasi wake walikanusha uhalifu wao. Waliwaua watu wetu na wakakana. Waliwatesa watu na wakakana. Walivamia nyumba zetu na wakakana.
Museveni amekuwa dikteta mwenye ujanja kwa sababu huvaa suti, huenda Magharibi na katika Umoja wa Mataifa, huzungumza vizuri kuhusu demokrasia na haki za binadamu, lakini kiuhalisia hana maana yoyote na maneno hayo.
Huzungumzia kile kinachoitwa tume ya haki za binadamu ya Uganda. Lakini yeye huyo huyo alifunga ofisi ya haki za binadamu ya Umoja wa Mataifa nchini Uganda miaka miwili iliyopita kwa sababu walithubutu kumuuliza kuhusu ukatili wake. Hivyo ndivyo ameweza kudumisha taswira ya demokrasia kwa miaka 40 na kuendelea.
Sasa ana miaka 83 na mwanawe mwenye miaka 51, Muhoozi, anaongoza jeshi la Uganda (Uganda People’s Defence Forces) — jeshi linaloonekana zaidi kama ulinzi dhidi ya watu wake wenyewe. Na kivitendo ndiye mwenye mamlaka.
Kama baba yake, Muhoozi hafichi udikteta wake. Husema waziwazi mambo ya aibu kwenye mitandao ya kijamii. Kwenye Twitter, hukiri na kujisifu waziwazi kutenda ukatili dhidi ya watu wa Uganda.
Alipoitwa na Bunge, aliita Bunge nyumba ya vichekesho na wajinga, na akatishia kuwakamata wote. Amewaita majaji wa Mahakama ya Juu ya Uganda vichekesho wenye kuvaa majoho. Na ametishia kuwakandamiza waandishi wa habari wote wanaothubutu kukosoa matendo yake.
Mwezi Aprili mwaka jana, alimteka nyara, kumzuilia na kumtesa rafiki yangu wa karibu na mlinzi wangu aitwaye Eddie Sebufu, anayejulikana pia kama Eddie Mutwe. Baadaye alichapisha kwenye Twitter picha zake akiwa uchi, akijisifu kuwa Eddie Mutwe yuko kwenye chumba chake cha chini akijifunza lugha yake ya mama.
Mwezi uliopita, alijisifu kuwaua marafiki zangu 22 na akasema anaomba mimi niwe wa 23 kumuua.
Kwa maneno mengine, Museveni na mwanawe hawaogopi tena kulipiziwa kimataifa kwa uhalifu wao.
Wametiwa moyo na ukosefu wa hatua kutoka kwenu.
Wanajua wanaweza kuwaua watu wao, kuwafunga, kuwatesa, kung’oa kucha zao, kuingiza sindano kwenye sehemu zao za siri, na hakuna kitakachowatokea.
Sasa wanatumia ubakaji kama silaha. Wavulana na wasichana, wanaume na wanawake, watu wa rika zote wameripoti kushambuliwa kingono na jeshi la Muhoozi. Si jambo la nadra. Wengi wa wanaotekwa na kufungwa kinyume cha sheria wameripoti kubakwa, wawe wanaume au wanawake.
Haiwezekani tena kwa jumuiya ya kimataifa kupuuza vurugu na ukatili huu. Yote yako wazi kwenye mitandao ya kijamii na leo ninazungumza nanyi kuhusu hilo.
Huu ndio wito wetu wa kuchukua hatua.
Kwa mtazamo wangu, ikiwa jumuiya ya kimataifa itaendelea kuwa kimya, Uganda itaendelea kuzorota. Jeshi la Museveni litaua Waganda wengi wasio na hatia. Ninyi huko Magharibi mtalazimika kukabiliana na mamilioni ya wakimbizi wa Uganda wanaomiminika katika nchi zenu.
Labda ndipo mtakapokuja kuomboleza pamoja na watu wa Uganda kama ilivyokuwa baada ya mauaji ya kimbari ya Rwanda — lakini itakuwa imechelewa.
Chaguo la pili ni kwa jumuiya ya kimataifa kusimama kidete. Kusimama kwa misingi mnayoitangaza: demokrasia na haki za binadamu. Mnaweza kumwekea Museveni na mwanawe vikwazo maalum, pamoja na shinikizo za kifedha na kisheria.
Mabibi na mabwana, Waganda hawaombi huruma. Wanaomba tu kuona dunia ikichukua hatua dhidi ya watu waliokiuka haki zao kwa muda mrefu. Wale waliotumia vibaya demokrasia bila kuwajibishwa wanapaswa kuwa mwanzo.
Tafadhali wawekeeni vikwazo watu hawa. Mwekeeni vikwazo Jenerali Museveni. Mwekeeni vikwazo Jenerali Muhoozi. Wawekeeni vikwazo maafisa wote wa polisi na jeshi wanaohusika na ukiukwaji mkubwa wa haki za binadamu.
Wawekeeni vikwazo makamanda hao. Wawekeeni vikwazo maafisa wa mahakama waliowezesha uhalifu kwa kupotosha makusudi sheria au kuigeuza. Wale wanaohalalisha wizi wa kura. Wale wanaowapeleka gerezani watuhumiwa wanaopaswa kupelekwa hospitalini.
Wawekeeni vikwazo watu hawa kwa sababu juhudi zao za pamoja katika uchaguzi uliopita zimeipa tawala za kiimla ruhusa ya kuendelea kutawala Uganda kwa miaka 5 zaidi.
Tunaiomba jumuiya ya kimataifa imchukulie Jenerali Museveni kama walivyomchukulia Idi Amin, kwa sababu Idi Amin alitenda aliyotenda kwa Waganda kwa miaka 8 tu. Museveni amefanya mabaya zaidi kwa miaka 40 na kuendelea.
Kwa sababu ya kutochukuliwa hatua na jumuiya ya kimataifa, mfumo wa udikteta na ukiukwaji wa haki za binadamu wa Museveni unaonekana kukubalika katika eneo hili, na lazima usitishwe kabla haujasambaa katika nchi nyingine za ukanda na bara zima.
Tunaiomba jumuiya ya kimataifa isimtambue Museveni kama kiongozi halali kwa sababu utawala wake si halali. Tafadhali sitisheni aina yoyote ya ushirikiano na serikali hii kwa sababu si halali.
Kwa upande wetu sisi watu wa Uganda, tumejizatiti kutumia njia zisizo za vurugu kubadilisha nchi yetu, kumaliza udikteta huu wa miaka 40.
Na mnaweza kuwa na uhakika kuwa watu wa Uganda mapema au baadaye watajikomboa, kwa sababu watu waliokandamizwa hawawezi kubaki wakikandamizwa milele.
Kwa msaada wenu, marafiki, kwa msaada wa jumuiya ya kimataifa na washirika wa maendeleo, tunaweza kuibadilisha nchi yetu. Tunaweza kuikomboa Uganda kabla haijachelewa.
Nawashukuru kwa kunisikiliza.
Kwa ajili ya Mungu na nchi yangu.
