S.M.P2503
Platinum Member
- Nov 25, 2008
- 3,442
- 6,457
MAANA NA VIPENGELE VYA KOSA LA UHAINI (TREASON) KWA MUJIBU WA KATIBA YA TANZANIA NA SHERIA ZINGINE HUSIKA
Povu Ruksa Ila Kwa vifungu sio maneno Matupu.
1. Maana ya Uhaini (Treason)
Kwa mujibu wa sheria za Tanzania, kosa la uhaini linahusiana na vitendo vinavyolenga kuangusha serikali halali, kuua au kumdhuru Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, au kushiriki njama za kuivuruga amani ya nchi kwa njia ya kijeshi au ya mabadiliko ya utawala kwa nguvu. Sheria mahsusi inayobainisha kosa hili ni Kanuni ya Adhabu, Sura ya 16 (Penal Code, Cap 16, R.E 2022), kifungu cha 39–41.
Kifungu cha 39 cha Penal Code kinafafanua Uhaini kama ifuatavyo:
• Mtu yeyote anayefanya jaribio au kushiriki katika mpango wa kumuua Rais;
• Mtu anayeshiriki katika njama ya kuangusha serikali halali kwa nguvu;
• Mtu anayetoa msaada wa kisiasa, kifedha au kijeshi kwa adui wa nchi;
• Au kushiriki katika uasi dhidi ya Jamhuri ya Muungano.
2. Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977 (Marejeo ya 2020)
Ingawa Katiba haifafanui kwa kina kosa la uhaini, inaweka msingi wa mamlaka na ulinzi wa haki za raia.
Misingi muhimu kutoka Katiba:
• Ibara ya 3(1): Tanzania ni Jamhuri ya Muungano yenye mfumo wa kidemokrasia na wa vyama vingi.
• Ibara ya 18: Uhuru wa maoni, uhuru wa kujieleza, kupata na kutoa habari.
• Ibara ya 20(1): Haki ya kushiriki katika chama chochote cha kisiasa.
• Ibara ya 13(6)(a): Haki ya kusikilizwa na kutendewa haki mbele ya vyombo vya sheria.
3. Vipengele Muhimu vya Kosa la Uhaini
Ili mtu apatikane na kosa la uhaini kisheria, masharti haya lazima yawepo:
• Kusudi la kuangusha serikali au kuleta mabadiliko ya kikatiba kwa njia isiyo halali;
• Vitendo vya wazi na vya moja kwa moja vinavyothibitisha jaribio hilo (siyo maneno ya kisiasa tu);
• Ushahidi wa njama, mawasiliano au msaada kwa adui wa taifa;
• Ushawishi wa kutumia nguvu au silaha dhidi ya serikali halali.
4. Hoja Dhidi ya Matumizi Mabaya ya Mashtaka ya Uhaini dhidi ya Vyama vya Siasa
(a) Kukandamiza Haki ya Maoni na Ushiriki wa Kisiasa
Kama ilivyoainishwa kwenye Ibara ya 18 na 20 ya Katiba, kila raia ana haki ya kutoa maoni, kukosoa serikali, na kushiriki katika siasa kupitia vyama halali. Mashtaka ya uhaini dhidi ya viongozi wa kisiasa kwa kutoa matamshi ya upinzani ni ukiukaji wa haki hizi za msingi.
(b) Matumizi Mabaya ya Dola Kuwaminya Wapinzani
Historia ya Tanzania imeonyesha mifano ambapo viongozi wa vyama vya upinzani wamefunguliwa mashtaka ya uhaini kwa kutoa tu maoni ya kisiasa au kupinga matokeo ya uchaguzi. Hii ni matumizi mabaya ya vyombo vya sheria kwa lengo la kuwatisha wapinzani na kuzuia mjadala wa kisiasa.
(c) Kukosekana kwa Ushahidi wa Vitendo Halisi vya Uhaini
Mara nyingi, mashitaka ya uhaini hufunguliwa bila ushahidi wa kutosha unaoonesha nia au vitendo vya moja kwa moja vya kuangusha serikali kwa nguvu. Hii inakiuka kanuni ya msingi ya sheria ya jinai, inayosema “mtu hawezi kutiwa hatiani bila ushahidi wa kosa alilofanya kwa nia na kwa kitendo”.
(d) Kuporomoka kwa Demokrasia
Kuwaweka wapinzani kizimbani kwa tuhuma za uhaini bila msingi madhubuti kunadhoofisha misingi ya utawala wa sheria na demokrasia ya vyama vingi, ambayo ndiyo msingi wa Katiba ya 1977.
UTATA VYA VIFUNGU NA TAFSIRI YA VIFUNGU VYA UHAINI:
1. Vifungu vya Uhaini katika Katiba ya Tanzania
Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977 (kama ilivyorekebishwa hadi 2020), haiainishi moja kwa moja kosa la uhaini, lakini ina vifungu vinavyoweza kutumika kwa tafsiri pana kuhalalisha au kuhusiana na kosa hilo. Vifungu hivyo ni:
(a) Ibara ya 30(2)(b) na (c) – Mipaka ya Haki
“Sheria inaweza kuweka mipaka ya haki ya mtu kama ni kwa ajili ya usalama wa taifa, utulivu wa jamii, au kuepusha fujo…”
Tafsiri: Hii huipa Serikali mamlaka ya kupunguza au kuminya haki za mtu (kama uhuru wa kutoa maoni au kushiriki siasa) iwapo itaamini kuna tishio kwa usalama wa taifa — hali inayoweza kutumika kuhalalisha mashitaka ya uhaini dhidi ya wapinzani.
(b) Ibara ya 28(1) – Wajibu wa Kulinda Taifa
“Kila raia ana wajibu wa kulinda uhuru wa nchi, mamlaka yake, na Katiba…”
Tafsiri: Ibara hii inaweza kutumiwa kuonyesha kuwa yeyote anayefanya kitendo kinachodhaniwa kuhatarisha mamlaka au uhuru wa nchi anaweza kuhusishwa na uhaini. Lakini tafsiri isiyo ya tahadhari inaweza kufifisha haki halali za kisiasa.
2. Tathmini ya Kina ya Vifungu Hivyo (Critical Assessment)
(i) Kukosekana kwa Ufafanuzi wa Moja kwa Moja wa Kosa la Uhaini ndani ya Katiba
• Katiba haielezi moja kwa moja “uhaini ni nini”. Hili linaacha tafsiri mikononi mwa Bunge au Serikali kupitia sheria kama Penal Code (Cap. 16) — jambo linalofungua mlango wa tafsiri za kisiasa na zisizo na uwiano wa kisheria.
(ii) Uwezekano wa Mamlaka Kutumia Vifungu Hivi Kudhibiti Maoni Mbadala
• Ibara ya 30(2) inaweza kutumika kuminya haki za msingi (kama uhuru wa kujieleza) chini ya kivuli cha “usalama wa taifa”. Hii limekuwa silaha ya kisheria dhidi ya wapinzani, wanaharakati, au waandishi wa habari wanaoikosoa serikali.
(iii) Kukosekana kwa Mizania Kati ya Haki za Raia na Usalama wa Taifa
• Ingawa usalama wa taifa ni muhimu, hakuna vigezo vya wazi vya kutofautisha kati ya upinzani halali wa kisiasa na njama halisi za kuangusha serikali. Hili linakiuka misingi ya uwiano wa haki katika demokrasia.
(iv) Matumizi ya Vifungu hivi ni Kupunguza Nafasi ya Vyama vya Upinzani
• Kwa miaka ya karibuni, Siku na miezi inavyoendelea, viongozi wa upinzani wamefunguliwa mashtaka ya uhaini au uchochezi kwa kutoa matamshi ya kisiasa tu —
mfano: kumtaka Rais awajibike au kuhoji matokeo ya uchaguzi. Hii ni hatari kwa mustakabali wa mfumo wa vyama vingi.
Mapendekezo
• Kosa la uhaini ni kosa nyeti na kubwa linalopaswa kuthibitishwa kwa ushahidi wa hali ya juu.
• Serikali na vyombo vya dola visitumie kosa hili kama silaha ya kisiasa dhidi ya wapinzani.
• Iundwe tume huru ya kisheria kupitia Bunge itakayopitia mashtaka ya kisiasa yenye utata kama uhaini.
• Mahakama zisimamie haki kwa kufuata misingi ya Katiba na kuhakikisha vyama vya upinzani havinyanyaswi kwa misingi ya maoni yao.
• (a) Katiba iweke tafsiri ya wazi ya kosa la uhaini ili kulinda haki za kisiasa.
• (b) Sheria ya Kanuni ya Adhabu (Penal Code) irekebishwe kuondoa vifungu vya uhaini visivyo na mipaka ya wazi ya kiusalama.
• (c) Ianzishwe tume huru ya kusimamia usalama wa taifa na mashtaka ya uhaini ili kuondoa udhibiti wa kisiasa kutoka kwa Serikali.
• (d) Mahakama za hakimu mkazi zipewe mamlaka ya kupima uzito wa matumizi ya Ibara ya 30(2) dhidi ya haki za msingi na kosa la uhaini lidhaminike.
(e) wanasheria wa serikali wanaobambikizia watu kesi za uhaini au ugaidi bila kuwa na ushahidi madhubuti nao wapewe joto ya jiwe ikiwemo kufutwa kazi na adhabu nyinginezo ( kuwafungia ku practice sheria nchini ) ili kudhibiti au kukomesha vitendo vya uonevu dhidi ya wakosoaji wa serikali.
Msuguano wa mawazo ndio huleta afya ya Maendeleo ya nchi.
Povu Ruksa Ila Kwa vifungu sio maneno Matupu.
1. Maana ya Uhaini (Treason)
Kwa mujibu wa sheria za Tanzania, kosa la uhaini linahusiana na vitendo vinavyolenga kuangusha serikali halali, kuua au kumdhuru Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, au kushiriki njama za kuivuruga amani ya nchi kwa njia ya kijeshi au ya mabadiliko ya utawala kwa nguvu. Sheria mahsusi inayobainisha kosa hili ni Kanuni ya Adhabu, Sura ya 16 (Penal Code, Cap 16, R.E 2022), kifungu cha 39–41.
Kifungu cha 39 cha Penal Code kinafafanua Uhaini kama ifuatavyo:
• Mtu yeyote anayefanya jaribio au kushiriki katika mpango wa kumuua Rais;
• Mtu anayeshiriki katika njama ya kuangusha serikali halali kwa nguvu;
• Mtu anayetoa msaada wa kisiasa, kifedha au kijeshi kwa adui wa nchi;
• Au kushiriki katika uasi dhidi ya Jamhuri ya Muungano.
2. Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977 (Marejeo ya 2020)
Ingawa Katiba haifafanui kwa kina kosa la uhaini, inaweka msingi wa mamlaka na ulinzi wa haki za raia.
Misingi muhimu kutoka Katiba:
• Ibara ya 3(1): Tanzania ni Jamhuri ya Muungano yenye mfumo wa kidemokrasia na wa vyama vingi.
• Ibara ya 18: Uhuru wa maoni, uhuru wa kujieleza, kupata na kutoa habari.
• Ibara ya 20(1): Haki ya kushiriki katika chama chochote cha kisiasa.
• Ibara ya 13(6)(a): Haki ya kusikilizwa na kutendewa haki mbele ya vyombo vya sheria.
3. Vipengele Muhimu vya Kosa la Uhaini
Ili mtu apatikane na kosa la uhaini kisheria, masharti haya lazima yawepo:
• Kusudi la kuangusha serikali au kuleta mabadiliko ya kikatiba kwa njia isiyo halali;
• Vitendo vya wazi na vya moja kwa moja vinavyothibitisha jaribio hilo (siyo maneno ya kisiasa tu);
• Ushahidi wa njama, mawasiliano au msaada kwa adui wa taifa;
• Ushawishi wa kutumia nguvu au silaha dhidi ya serikali halali.
4. Hoja Dhidi ya Matumizi Mabaya ya Mashtaka ya Uhaini dhidi ya Vyama vya Siasa
(a) Kukandamiza Haki ya Maoni na Ushiriki wa Kisiasa
Kama ilivyoainishwa kwenye Ibara ya 18 na 20 ya Katiba, kila raia ana haki ya kutoa maoni, kukosoa serikali, na kushiriki katika siasa kupitia vyama halali. Mashtaka ya uhaini dhidi ya viongozi wa kisiasa kwa kutoa matamshi ya upinzani ni ukiukaji wa haki hizi za msingi.
(b) Matumizi Mabaya ya Dola Kuwaminya Wapinzani
Historia ya Tanzania imeonyesha mifano ambapo viongozi wa vyama vya upinzani wamefunguliwa mashtaka ya uhaini kwa kutoa tu maoni ya kisiasa au kupinga matokeo ya uchaguzi. Hii ni matumizi mabaya ya vyombo vya sheria kwa lengo la kuwatisha wapinzani na kuzuia mjadala wa kisiasa.
(c) Kukosekana kwa Ushahidi wa Vitendo Halisi vya Uhaini
Mara nyingi, mashitaka ya uhaini hufunguliwa bila ushahidi wa kutosha unaoonesha nia au vitendo vya moja kwa moja vya kuangusha serikali kwa nguvu. Hii inakiuka kanuni ya msingi ya sheria ya jinai, inayosema “mtu hawezi kutiwa hatiani bila ushahidi wa kosa alilofanya kwa nia na kwa kitendo”.
(d) Kuporomoka kwa Demokrasia
Kuwaweka wapinzani kizimbani kwa tuhuma za uhaini bila msingi madhubuti kunadhoofisha misingi ya utawala wa sheria na demokrasia ya vyama vingi, ambayo ndiyo msingi wa Katiba ya 1977.
UTATA VYA VIFUNGU NA TAFSIRI YA VIFUNGU VYA UHAINI:
1. Vifungu vya Uhaini katika Katiba ya Tanzania
Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977 (kama ilivyorekebishwa hadi 2020), haiainishi moja kwa moja kosa la uhaini, lakini ina vifungu vinavyoweza kutumika kwa tafsiri pana kuhalalisha au kuhusiana na kosa hilo. Vifungu hivyo ni:
(a) Ibara ya 30(2)(b) na (c) – Mipaka ya Haki
“Sheria inaweza kuweka mipaka ya haki ya mtu kama ni kwa ajili ya usalama wa taifa, utulivu wa jamii, au kuepusha fujo…”
Tafsiri: Hii huipa Serikali mamlaka ya kupunguza au kuminya haki za mtu (kama uhuru wa kutoa maoni au kushiriki siasa) iwapo itaamini kuna tishio kwa usalama wa taifa — hali inayoweza kutumika kuhalalisha mashitaka ya uhaini dhidi ya wapinzani.
(b) Ibara ya 28(1) – Wajibu wa Kulinda Taifa
“Kila raia ana wajibu wa kulinda uhuru wa nchi, mamlaka yake, na Katiba…”
Tafsiri: Ibara hii inaweza kutumiwa kuonyesha kuwa yeyote anayefanya kitendo kinachodhaniwa kuhatarisha mamlaka au uhuru wa nchi anaweza kuhusishwa na uhaini. Lakini tafsiri isiyo ya tahadhari inaweza kufifisha haki halali za kisiasa.
2. Tathmini ya Kina ya Vifungu Hivyo (Critical Assessment)
(i) Kukosekana kwa Ufafanuzi wa Moja kwa Moja wa Kosa la Uhaini ndani ya Katiba
• Katiba haielezi moja kwa moja “uhaini ni nini”. Hili linaacha tafsiri mikononi mwa Bunge au Serikali kupitia sheria kama Penal Code (Cap. 16) — jambo linalofungua mlango wa tafsiri za kisiasa na zisizo na uwiano wa kisheria.
(ii) Uwezekano wa Mamlaka Kutumia Vifungu Hivi Kudhibiti Maoni Mbadala
• Ibara ya 30(2) inaweza kutumika kuminya haki za msingi (kama uhuru wa kujieleza) chini ya kivuli cha “usalama wa taifa”. Hii limekuwa silaha ya kisheria dhidi ya wapinzani, wanaharakati, au waandishi wa habari wanaoikosoa serikali.
(iii) Kukosekana kwa Mizania Kati ya Haki za Raia na Usalama wa Taifa
• Ingawa usalama wa taifa ni muhimu, hakuna vigezo vya wazi vya kutofautisha kati ya upinzani halali wa kisiasa na njama halisi za kuangusha serikali. Hili linakiuka misingi ya uwiano wa haki katika demokrasia.
(iv) Matumizi ya Vifungu hivi ni Kupunguza Nafasi ya Vyama vya Upinzani
• Kwa miaka ya karibuni, Siku na miezi inavyoendelea, viongozi wa upinzani wamefunguliwa mashtaka ya uhaini au uchochezi kwa kutoa matamshi ya kisiasa tu —
mfano: kumtaka Rais awajibike au kuhoji matokeo ya uchaguzi. Hii ni hatari kwa mustakabali wa mfumo wa vyama vingi.
Mapendekezo
• Kosa la uhaini ni kosa nyeti na kubwa linalopaswa kuthibitishwa kwa ushahidi wa hali ya juu.
• Serikali na vyombo vya dola visitumie kosa hili kama silaha ya kisiasa dhidi ya wapinzani.
• Iundwe tume huru ya kisheria kupitia Bunge itakayopitia mashtaka ya kisiasa yenye utata kama uhaini.
• Mahakama zisimamie haki kwa kufuata misingi ya Katiba na kuhakikisha vyama vya upinzani havinyanyaswi kwa misingi ya maoni yao.
• (a) Katiba iweke tafsiri ya wazi ya kosa la uhaini ili kulinda haki za kisiasa.
• (b) Sheria ya Kanuni ya Adhabu (Penal Code) irekebishwe kuondoa vifungu vya uhaini visivyo na mipaka ya wazi ya kiusalama.
• (c) Ianzishwe tume huru ya kusimamia usalama wa taifa na mashtaka ya uhaini ili kuondoa udhibiti wa kisiasa kutoka kwa Serikali.
• (d) Mahakama za hakimu mkazi zipewe mamlaka ya kupima uzito wa matumizi ya Ibara ya 30(2) dhidi ya haki za msingi na kosa la uhaini lidhaminike.
(e) wanasheria wa serikali wanaobambikizia watu kesi za uhaini au ugaidi bila kuwa na ushahidi madhubuti nao wapewe joto ya jiwe ikiwemo kufutwa kazi na adhabu nyinginezo ( kuwafungia ku practice sheria nchini ) ili kudhibiti au kukomesha vitendo vya uonevu dhidi ya wakosoaji wa serikali.
Msuguano wa mawazo ndio huleta afya ya Maendeleo ya nchi.
