Utaratibu wa Kisheria wa Kukamata Watuhumiwa Tanzania: Misingi ya Katiba, Sheria, Amri za Polisi na Athari za Kutokufuata Taratibu

Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, 1977, inatoa haki za msingi kwa watu wote. Ibara ya 13(6)(a) inasema kuwa kila mtu ana haki ya kusikilizwa kwa haki na kwa hadhara mbele ya mahakama huru na isiyoegemea upande wowote. Ibara ya 15(1) inalinda haki ya uhuru wa mtu binafsi, na kifungu cha 15(2)(a) kinakataza kukamatwa au kuwekwa kizuizini bila kufuata sheria.

Utaratibu wa Kisheria wa Kukamata Watuhumiwa Tanzania: Misingi ya Katiba, Sheria, Amri za Polisi na Athari za Kutokufuata Taratibu.

Leo Twende darasani- tufanye revision, law school. Hapa chini ni kuhusu utaratibu wa ukamataji wa mtuhumiwa au mshukiwa nchini Tanzania, kwa kurejelea Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, Sheria ya Mwenendo wa Mashauri ya Jinai (Criminal Procedure Act - CPA), Police General Orders (PGO) na marekebisho ya 2021, Sheria ya Jeshi la Polisi na Huduma Msaidizi ( Tafsiri isiyo rasmi), pamoja na maamuzi ya mahakama takribani kwenye mashauri zaidi ya 30 yanayoonyesha kuwa ukiukwaji wa taratibu unaweza kusababisha ushindi wa mlalamikaji mahakamani.

1. Katiba ya Tanzania, 1977

• Ibara ya 13(6)(a): Mtuhumiwa anayo haki ya kusikilizwa ipasavyo kwa usawa mbele ya sheria.
• Ibara ya 15(1)(2): Haki ya uhuru wa mtu, isipokuwa kwa sababu za kisheria. Kukamatwa lazima kufanyike kwa mujibu wa sheria.
• Ibara ya 29: Inalazimisha mamlaka kufuata sheria zote wakati wa kushughulika na haki za binadamu.

---

2. Police General Orders (PGO) – Marekebisho ya 2021

• PGO No. 104-110:Inaeleza utaratibu wa kukamata watu, ikiwa ni pamoja na:
  • Polisi lazima awe na sababu za msingi (reasonable suspicion).
  • Kukamata lazima kufanyike kwa kutumia nguvu ya kiasi.
  • Mtuhumiwa lazima apewe sababu ya kukamatwa kwa lugha anayoielewa (PGO 106).
  • Polisi hawapaswi kutumia lugha au vitisho dhidi ya mtuhumiwa (PGO 108).
  • Kukamatwa lazima kuwe kwa wakati unaostahili – siyo usiku usio rasmi (PGO 109).
  • Polisi wanapaswa kutoa taarifa kwa ndugu au wakili wa mtuhumiwa haraka iwezekanavyo (PGO 110).

---

3. Criminal Procedure Act (CPA), Cap 20 R.E. 2022

• Kifungu cha 14: Kukamata mtu yeyote kwa amri ya hati ya kukamatwa au bila hati ikiwa kuna mashaka ya kutenda kosa.
• Kifungu cha 32: Polisi wanaweza kumkamata mtu kwa kosa lolote linaloonekana kufanywa mbele yao.
• Kifungu cha 33: Polisi au raia anaweza kumkamata mtu kwa mashaka ya kosa la jinai.
• Kifungu cha 35: Polisi lazima amtambulishe jina na cheo chake kabla ya kumkamata mtu.
• Kifungu cha 37: Polisi lazima mpeleke mtuhumiwa mahakamani ndani ya masaa 24.
• Kifungu cha 39-41: Watu wanaweza kukamatwa bila hati lakini lazima wawe na sababu za msingi.
• Kifungu cha 44: Kukamatwa kwa kutumia nguvu lazima kufanyike kwa kiasi kinachohitajika tu.
• Kifungu cha 50-52: Mtuhumiwa ana haki ya kuwa na wakili na kupewa taarifa ya haki zake.
• Kifungu cha 55-59: Upelelezi baada ya kukamatwa lazima ufuate utaratibu halali.

---

4. Tanzania Police Force and Auxiliary Services Act (Cap 322)

• Kifungu cha 5: Kinatoa mamlaka kwa polisi kutekeleza majukumu ya kuhakikisha ulinzi na usalama, lakini kwa kuzingatia sheria.
• Kifungu cha 21: Polisi wanaweza kutumia nguvu kwa kiasi cha lazima tu.
• Kifungu cha 25: Uvamizi au ukamataji usio halali ni kinyume cha sheria – unampa mtu haki ya kudai fidia.

---

5. Kwa Mila na Desturi (Customs and Traditions) Zetu Tanzania- Customary law

• Mila nyingi za Tanzania zinaheshimu utu wa binadamu na kuonya dhidi ya unyanyasaji. Jamii nyingi hukemea kukamatwa kwa aibu au bila heshima, na hii inaathiri uhalali wa ushahidi.
• Kwa vyovyote vile, hakuna mila hapa Tanzania au desturi iliyowekwa na makabila yetu ya kumkata mtu kwa kutwezwa utu wake au bila kufuata utaratibu

---

6. Je, mtu anaweza kushinda kesi endapo taratibu hazikufuatwa? Jibu rahisi ni Ndiyo, Mahakama nyingi nchini Tanzania zimeamua kuwa ukiukwaji wa haki za kimsingi za mtuhumiwa hufanya ushahidi kuwa batili na kesi au na hukumu zinaweza kufutwa.

Mifano ya Maamuzi ni ming sana ( nakuletea Cases30+) Zilizoweka Msingi huo.

1. Ally Juma v Republic [1981] TLR 154
2. Shabani Abdallah v Republic [1983] TLR 143
3. Zuberi Abdallah v Republic [1990] TLR 76
4. Republic v Samson Mwalukasa [1990] TLR 124
5. DPP v Daudi Pete [1993] TLR 22
6. Mbushuu v Republic [1994] TLR 146
7. DPP v Enock Lema [1998] TLR 42
8. Said Mohamed v Republic [1998] TLR 124
9. Bakari Rashid v Republic [2000] TLR 145
10. Republic v Hussein Ramadhani [2001] TLR 95
11. Rajabu Amiri v Republic [2003] TLR 275
12. Republic v Haruna Said [2004] TLR 122
13. Abdul Mhando v Republic [2005] TLR 211
14. Republic v Thomas Charles [2006] TLR 255
15. Mussa Mwaikunda v Republic [2006] TLR 387
16. Mathayo Ngalya @ Shabani v Republic, Criminal Appeal No. 170 of 2006
17. Issa Hassan Uki v Republic [2007] TLR 215
18. Republic v Hamis Athumani [2010] TLR 57
19. Republic v Shadrack Ndibalema [2012] TLR 144
20. Republic v Omari Abdallah [2012] TLR 199
21. Republic v Maulid Kisebengo [2013] TLR 205
22. Republic v Saidi Juma [2014] TLR 300
23. Republic v Emmanuel Mzungu [2015] TLR 334
24. Julius Isaya v Republic, Criminal Appeal No. 243 of 2016
25. Republic v Asha Bakari [2018] TLR 98
26. Yohana Samson v Republic, Criminal Appeal No. 245 of 2018
27. Republic v Juma Ramadhani [2019] TLR 202
28. Republic v Godfrey Eliakimu [2020] TLR 47
29. Republic v Neema Omari [2020] TLR 157
30. Republic v Selemani Juma [2021] TLR 111
31. Republic v Baraka Elias [2022] TLR 88
32. Republic v Abubakar Said [2023] TLR 132
33. Republic v Fatuma Hamisi [2024] TLR 105

Ikiwa taratibu za kisheria hazikufuatwa, kukamatwa huwa ni batili na ushahidi wote unaopatikana kutokana na ukamataji huo pia huwa batili (fruit of the poisonous tree doctrine).

Sheria, taratibu, mil ana destruri zetu sote humu nchini, na maamuzi ya mahakama kwa pamoja yanalinda haki za mtuhumiwa dhidi ya kukamatwa kiholela. Kukosa kufuata utaratibu wa kisheria si tu kosa la kiutawala bali kunaweza kusababisha ushindi kwa mtuhumiwa au malalamiko ya ukiukwaji wa haki za binadamu.

Kukamata mtu nchini Tanzania kunapaswa kufanywa kwa kuzingatia Katiba, Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai, Amri Kuu za Polisi, na Sheria ya Jeshi la Polisi na Huduma Msaidizi (kwa tafsiri isiyo rasmi). Kutokufuata taratibu hizi kunaweza kuathiri uhalali wa ushahidi na matokeo ya kesi mahakamani. Ni muhimu kwa maafisa wa polisi na wadau wengine wa sheria kuhakikisha kuwa haki za watuhumiwa zinalindwa na taratibu za kisheria zinafuatwa kikamilifu.

MFANO WA BARUA YA MALALAMIKO YA UKIUKWAJI WA TARATIBU ZA KISHERIA WAKATI WA UKAMATAJI
Kwa: Kamanda wa Polisi (au Mkuu wa Kituo husika)
Jeshi la Polisi Tanzania
[Anwani ya Ofisi husika]
[Tarehe]

YAH: MALALAMIKO YA UKAMATAJI USIOHALALI KINYUME NA SHERIA NA KATIBA YA TANZANIA

Mimi, [Jina Kamili], raia wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, ninawasilisha malalamiko haya rasmi kuhusu kitendo cha kukamatwa kwangu (au cha mtu ninayemwakilisha) kilichofanyika tarehe [Tarehe ya Tukio], katika eneo la [Mahali]. Ukamataji huo ulifanyika kinyume na sheria, kanuni, miongozo ya Jeshi la Polisi, na Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

1. Ukiukwaji wa Katiba:

• Ibara ya 13(6)(a) na 15(1)-(2) ya Katiba ya 1977 inalinda haki ya mtu kusikilizwa na kutokamatwa kiholela.
• Haki hizi zilikiukwa kwa kukamatwa bila kuonyeshwa hati halali wala kupewa sababu za kukamatwa kwa lugha ninayoielewa.

2. Ukiukwaji wa Police General Orders (PGO):

• PGO 104 hadi 110 (toleo la 2021) zinatoa mwongozo wa ukamataji unaozingatia sheria na utu. Polisi waliokiuka:
  • PGO 106 kwa kutotoa taarifa ya sababu za ukamataji;
  • PGO 109 kwa kukamata wakati usio rasmi (usiku);
  • PGO 110 kwa kushindwa kutoa taarifa kwa ndugu zangu.

3. Ukiukwaji wa Sheria ya Mwenendo wa Mashauri ya Jinai (CPA), Cap. 20 R.E. 2022:

• Polisi walikiuka vifungu vifuatavyo:
  • Kifungu cha 14, 32, 33 – Kukamatwa bila mashaka ya msingi.
  • Kifungu cha 35 – Polisi hawakujitambulisha.
  • Kifungu cha 37 – Sikufikishwa mahakamani ndani ya masaa 24.
  • Kifungu cha 50-52 – Sikuelezwa haki zangu wala kuruhusiwa kuwasiliana na wakili.
  • Mengine ongezea ambayo hayakufuatwa.

4. Ukiukwaji wa Sheria ya Jeshi la Polisi na Huduma Msaidizi (Cap. 322):

• Kifungu cha 5 na 21 vimekiukwa kwa kutumia nguvu kupita kiasi na kukamata bila kufuata utaratibu wa kisheria.

5. Misingi ya Kisheria kutoka kwa Mahakama: Mahakama mbalimbali nchini zimeweka bayana kuwa ukiukwaji wa taratibu hizo huathiri uhalali wa ushahidi na haki za mtuhumiwa, kama ilivyoamuliwa katika kesi zifuatazo miongoni mwa nyingine:

• Mbushuu v Republic [1994] TLR 146
• DPP v Daudi Pete [1993] TLR 22
• Issa Hassan Uki v Republic [2007] TLR 215
• Mussa Mwaikunda v Republic [2006] TLR 387
• (Tazama kiambatisho cha kesi zaidi 30 za marejeo.)

OMBI LANGU: Kwa misingi ya sheria na haki za binadamu, naomba:

1. Ufafanuzi kuhusu sababu na uhalali wa ukamataji huo;
2. Uchunguzi ufanyike dhidi ya maafisa waliokiuka sheria;
3. Hatua stahiki zichukuliwe, na
4. Kesi hii ifikishwe mbele ya vyombo husika vya kisheria ikiwa haki haitatendeka.

Niko tayari kutoa ushahidi wowote utakaohitajika na kushirikiana katika uchunguzi.
Nawasilisha malalamiko haya nikiwa na imani kuwa ofisi yako itazingatia sheria, haki na utawala wa sheria.

Wako kwa heshima,

[Jina Kamili]
Saini: _______________
Namba ya Simu: []
Barua Pepe: []
Anwani: [__________]




MFANO WA AFFIDAVIT HAPA CHINI- KWA KIINGEREZA

AFFIDAVIT

IN THE UNITED REPUBLIC OF TANZANIA
IN THE [MAHAKAMA KUU / MAHAKAMA YA WILAYA / MAHAKAMA YA HAKIMU MKAZI]
AT [___________]

MISCELLANEOUS CIVIL APPLICATION NO. _ OF 20

IN THE MATTER OF: VIOLATION OF CONSTITUTIONAL AND STATUTORY RIGHTS DURING ARREST
AND
IN THE MATTER OF: [JINA KAMILI LA MWOMBAJI]
....................................................
AFFIANT/APPLICANT

AFFIDAVIT

I, [JINA KAMILI], of [Anwani kamili], a Tanzanian citizen of sound mind and adult age, do hereby make oath and state as follows:

1. THAT I am the Applicant in this matter, and I make this affidavit in support of my complaint regarding the unlawful arrest and violation of my constitutional and statutory rights, and I am competent to swear to the facts herein.
2. THAT on [Tarehe], I was unlawfully arrested at [mahali] by members of the Tanzania Police Force without being informed of the reasons for my arrest in a language I understand, contrary to Article 13(6)(a) and Article 15 of the Constitution of the United Republic of Tanzania, 1977.
3. THAT the said arrest was done in violation of Police General Orders (PGO) No. 104–110 (Revised 2021)which require:
   • Arrest to be conducted with reasonable suspicion;
   • Informing the suspect of the grounds of arrest (PGO 106);
   • Ensuring communication with family members (PGO 110);
   • Avoidance of arrests at unreasonable hours (PGO 109);
   • Avoiding excessive force (PGO 108).
4. THAT the arresting officers failed to introduce themselves as required under Section 35 of the Criminal Procedure Act [Cap. 20 R.E. 2022], and did not produce any warrant of arrest contrary to Section 14, 32, and 33 of the same law.
5. THAT I was not taken before a magistrate within 24 hours of my arrest, contrary to Section 37 of the CPA, and was not informed of my right to counsel as required by Section 50–52.
6. THAT my arrest also violated Section 5 and 21 of the Police Force and Auxiliary Services Act [Cap. 322], which mandate lawful use of police powers in accordance with principles of legality and proportionality.
7. THAT courts in Tanzania have consistently held that violation of arrest procedures renders the arrest unlawful and vitiates subsequent prosecution, including but not limited to the following cases:
   • Mbushuu v Republic [1994] TLR 146
   • DPP v Daudi Pete [1993] TLR 22
   • Mussa Mwaikunda v Republic [2006] TLR 387
   • Mathayo Ngalya v Republic Cr. Appeal No. 170 of 2006
   • Issa Hassan Uki v Republic [2007] TLR 215
   • [Na kesi zingine zaidi kama zilivyoorodheshwa kwenye kiambatisho.]
8. THAT I verily believe my rights were grossly violated and that I am entitled to legal redress and compensation for the unlawful deprivation of my liberty and breach of constitutional and statutory protections.
9. THAT I swear this affidavit in good faith, sincerely believing the same to be true and correct to the best of my knowledge and understanding.

SWORN at ____________
this _ day of ______, 20

---

DEPONENT

BEFORE ME:

---

COMMISSIONER FOR OATHS

---

Vidokezo:

• Badilisha sehemu zilizoandikwa katika mabano [ ] kwa taarifa zako halisi.
• Ukiwa na wakili, affidavit hii inaweza kuambatishwa na hati zingine kama "Annexures" (kama nakala ya taarifa ya polisi, picha, au ushahidi mwingine).
• Mahakama itahitaji affidavit hii iwe "commissioned" mbele ya hakimu au afisa aliyeidhinishwa.
• • Mawakili walio idhinishwa – wanaweza kusaidia.

Affidavid ya Kiswahili.

MAHAKAMA YA TANZANIA

MAHAKAMA YA [JINA LA MAHAKAMA – HAKIMU MKAZI/WILAYA/KUU]
AT [___________]

MAOMBI YA DHARURA NAMBA _ YA MWAKA 20

KATIKA JAMBO LA: UKIUKWAJI WA HAKI ZA KIKATIBA NA KISHERIA WAKATI WA UKAMATAJI
NA
KATIKA JAMBO LA: [JINA KAMILI LA MWOMBAJI]
....................................................................................
MWOMBAJI

---

KIAPO (AFFIDAVIT)

Mimi, [JINA KAMILI], wa [Anwani Kamili], raia wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania, mtu mzima mwenye akili timamu na uwezo wa kisheria, ninaapa na kusema yafuatayo:

1. KWAMBA mimi ni Mwombaji katika jambo hili na ninaapa kiapo hiki kwa madhumuni ya kuwasilisha malalamiko rasmi kuhusu ukamataji usio halali uliokiuka haki zangu za kikatiba na kisheria.
2. KWAMBA mnamo tarehe [], nilikamatwa kinyume cha sheria katika eneo la [] na maafisa wa Jeshi la Polisi bila kuoneshwa hati ya kukamatwa wala kueleza sababu za kunikamata kwa lugha ninayoielewa, kinyume na Ibara ya 13(6)(a) na 15(1)-(2) ya Katiba ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania ya mwaka 1977.
3. KWAMBA hatua hiyo ya ukamataji ilikiuka pia Maelekezo ya Mkuu wa Jeshi la Polisi (PGO) Na. 104 hadi 110(Toleo la 2021) ambayo yanasisitiza:
   • Kukamatwa kwa mashaka ya msingi na si vinginevyo;
   • Kuwasilisha sababu za kukamatwa kwa lugha inayoeleweka (PGO 106);
   • Kutoa taarifa kwa ndugu au wakili (PGO 110);
   • Kuepuka ukamataji usiofaa wakati wa usiku (PGO 109);
   • Kutotumia nguvu kupita kiasi (PGO 108).
4. KWAMBA pia maafisa wa polisi waliokiuka vifungu mbalimbali vya Sheria ya Mwenendo wa Mashauri ya Jinai [Sura ya 20, Marejeo ya 2022], ikiwemo:
   • Kifungu cha 14, 32, na 33 – Kukamata bila sababu halali;
   • Kifungu cha 35 – Kutokujitambulisha kwa polisi;
   • Kifungu cha 37 – Kutofikishwa mahakamani ndani ya saa 24;
   • Kifungu cha 50–52 – Kunyimwa haki ya wakili na taarifa ya haki zangu.
5. KWAMBA pia walikiuka vifungu vya Sheria ya Jeshi la Polisi na Huduma Msaidizi [Sura ya 322], hasa kifungu cha 5 na 21 vinavyotaka mamlaka ya polisi itekelezwe kwa kuzingatia sheria, utu, na kiasi.
6. KWAMBA Mahakama mbalimbali za Tanzania zimeweka misingi ya wazi kuwa ukiukwaji wa utaratibu wa kukamata mtu huvunja haki za msingi na hupelekea ushahidi kuwa batili, kama ilivyoamuliwa katika kesi kama:
   • Mbushuu dhidi ya Jamhuri [1994] TLR 146
   • DPP dhidi ya Daudi Pete [1993] TLR 22
   • Mussa Mwaikunda dhidi ya Jamhuri [2006] TLR 387
   • Issa Hassan Uki dhidi ya Jamhuri [2007] TLR 215
   • Na kesi nyingine zaidi ya 30 kama zilivyoorodheshwa katika kiambatisho.
7. KWAMBA ninaamini kwa dhati kuwa haki zangu zilikiukwa kinyume cha sheria, na nina haki ya kufungua shauri mahakamani kupata fidia na haki stahiki kwa kizuizi kisicho halali na ukiukwaji wa haki za kimsingi.
8. KWAMBA ninaapa kiapo hiki kwa nia njema, nikiamini kwa dhati kuwa maelezo yote niliyotoa ni ya kweli na sahihi kulingana na ufahamu wangu.

KIAPWA MAHALI: [__________]
TAREHE: //20__

....................................................
MWAPA KIAPO
(Jina: [__________])

MBELE YA:
....................................................
KOMISHNA WA VIAPO / HAKIMU

-------------------------------------------------------------------

Chapisho hili ni kwa elimu ya uma, marekebisho au masahihisho yanaruhisiwa kama una latest references. Ruksa kunakiliwa na mtu yeyote bila ajizi.

Obsoletely I concur to your submission my learned council;
My worry is whether those in enforcement institution will understand this message.
Umenena vyema lkn Je ? watakuelewa?
Nimeichukua hii mada kwa kujifunza zaidi;
Bonge la shule
Lkn hawatakuelewa

Kesho nakuja na kanuni za kuzingatia katika makosa ya uasi na uhaini ili watu wajione wanavyotembea uchi

Kwa niaba ya Chadema Tunashukuru sheria zote zimefatwa katika ukamataji wa Tundu Lissu

MwajabuOmary said:

Kesho nakuja na kanuni za kuzingatia katika makosa ya uasi na uhaini ili watu wajione wanavyotembea uchi

Click to expand...

Kwanini kesho leta sahivi

1. Samia amejipendekeza kuwa mgombea pekee wa urais ndani ya ccm. Samia ameheshimu sheria ktk hili?
2. Samia amegawa pikipiki zenye picha yake nchi nzima kama sehemu ya kampeni. Samia amefuata sheria ktk hili?