Historia ya dunia ina mifano mingi ya serikali au tawala zilizohusika katika mauaji ya halaiki dhidi ya raia wao au makundi fulani ya watu. Mara nyingi matokeo yake yalikuwa:
• kuporomoka kwa tawala,
• majeraha ya kizazi kwa kizazi,
• migawanyiko ya kitaifa,
• hukumu za kimataifa,
• au viongozi kuishi maisha ya hofu, uhamisho, au aibu ya kihistoria.
Karibu kila mahali ambapo serikali au tawala zilifanya mauaji makubwa dhidi ya wananchi:
• ukweli ulijaribu kufichwa mwanzoni,
• propaganda ilitumiwa,
• watu waliogopa kusema,
• taasisi zilinyamaza,
• baadhi ya wananchi walitetea ukatili huo kwa sababu ya siasa au hofu.
Lakini baadaye:
• ushahidi ulitoka,
• historia ilizungumza,
• dunia ilihukumu,
• na majina ya viongozi wengi yakabeba doa la kihistoria milele.
Ndiyo maana mataifa yenye hekima hujenga:
• taasisi huru,
• mahakama imara,
• vyombo vya habari huru,
• na uwezo wa serikali kukosolewa bila kuiona jamii kama adui.
Kwa sababu damu ya wananchi inapomwagika bila haki, athari zake zinaweza kulitesa taifa kwa vizazi.
• kuporomoka kwa tawala,
• majeraha ya kizazi kwa kizazi,
• migawanyiko ya kitaifa,
• hukumu za kimataifa,
• au viongozi kuishi maisha ya hofu, uhamisho, au aibu ya kihistoria.
Karibu kila mahali ambapo serikali au tawala zilifanya mauaji makubwa dhidi ya wananchi:
• ukweli ulijaribu kufichwa mwanzoni,
• propaganda ilitumiwa,
• watu waliogopa kusema,
• taasisi zilinyamaza,
• baadhi ya wananchi walitetea ukatili huo kwa sababu ya siasa au hofu.
Lakini baadaye:
• ushahidi ulitoka,
• historia ilizungumza,
• dunia ilihukumu,
• na majina ya viongozi wengi yakabeba doa la kihistoria milele.
Ndiyo maana mataifa yenye hekima hujenga:
• taasisi huru,
• mahakama imara,
• vyombo vya habari huru,
• na uwezo wa serikali kukosolewa bila kuiona jamii kama adui.
Kwa sababu damu ya wananchi inapomwagika bila haki, athari zake zinaweza kulitesa taifa kwa vizazi.