MSWADA WA SHERIA: Pendekezo la Sheria ya kudhibiti na kutokomeza "Uchawa" maofisini na Bungeni (Udhibiti wa Chawa wa Kisiasa)

[Kijana wa Ifoza]

Ndugu wana-jamvi,

Inasikitisha kuona kuwa leo hii nchini, elimu yako, weledi wako, na uchapakazi wako maofisini havina thamani tena. Ili upandishwe cheo, ulindwe usitumbuliwe, au upate mkataba wa serikali, huna haja ya kuwa na akili kubwa—unachotakiwa kuwa nacho ni "Cheti cha Uchawa" kilichotukuka.
Wimbi hili la kusifu na kuabudu viongozi, kupiga magoti, kuvaa nguo zenye sura zao, na kuimba mapambio yasiyo na tija sasa limehamia rasmi ndani ya ofisi za serikali, kwenye korido za Bunge, na kimefurika hadi kwenye mitandao ya kijamii. Viongozi hawataki tena kusikia ushauri wa kitaalamu; wanataka kusikia sifa kutoka kwa watu walioweka akili zao likizo.
Athari kwenye Kodi zetu na Mifano Hai:
Huu sio utani tena, ni janga la kitaifa linalotafuna kodi zetu:

• Kugharimia Chawa: Kodi za wavuja jasho sasa hivi zinatumika kulipia posho za vikao, mafuta ya magari ya serikali, na safari za nje kwa ajili ya watu ambao kazi yao pekee ni kubeba mikoba na kushangilia kila neno linalotamkwa na wakubwa.
• Mifano ya wazi: Tumeshudia kwenye mikutano ya hadhara na ndani ya kumbi za maamuzi, chawa wakipewa nafasi mbele kuliko wataalamu wetu wa uchumi na maendeleo. Tunaona watu wasio na sifa zozote za kiungozi wakiteuliwa kwenye nafasi nyeti za utumishi wa umma kwa kigezo kimoja tu—walikuwa mabingwa wa kupaza sauti au kuanzisha 'cliques' za mtandaoni kumsifu aliyewateua.
• Kuuawa kwa Weledi na Uenezi wa Majungu: Wakati mwalimu au nesi wa vijijini akikosa laki moja ya nyongeza, mabilioni ya shilingi yanapotea kwenye matukio ya hovyo yaliyoandaliwa kwa ajili ya kubatiza viongozi majina ya utukufu. Uchawa huu unajenga matabaka, unaleta chuki maofisini kupitia majungu (ili chawa aonekane mwema kwa bosi), na unawafanya viongozi wetu kuwa miungu watu wasioguswa.

Kutokana na hali hii, nimeamua kuwasilisha mbele yenu rasimu ya Mswada wa Sheria ya Kuzuia Ushawishi Haramu na Udhibiti wa Machawa wa Mwaka 2026. Lengo ni kuweka makosa ya jinai na adhabu kali (ikiwemo kufukuzwa kazi, faini, na vifungo) kwa wale wote wanaofanya utumishi wa umma na mitandao ya kijamii kuwa kijiwe cha sifa.
Naomba tuujadili, tuuboreshe, na ikiwezekana tuupitishe hapa kabla haujaenda Dodoma.

JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA

MSWADA WA SHERIA YA KUZUIA USHAWISHI HARAMU NA CHANZO CHA CHUKI (UDHIBITI WA MACHAWA) WA MWAKA 2026
YALIYOMO
SEHEMU YA KWANZA
MASHARTI YA UTANGULIZI

1. Jina la Sheria na Kuanza Kutumika.
2. Matumizi ya Sheria.
3. Tafsiri.

SEHEMU YA PILI
MAKATAZO NA MAKOSA YA JINAI
4. Marufuku ya Kujipendekeza na Kusifu kwa Maslahi Binafsi.
5. Kupiga Marufuku Ahadi au Zawadi za Upendeleo.
6. Kuzuia Uenezi wa Majungu na Umbea Maofisini.
7. Udhibiti wa Ushawishi Haramu na Uchawa Kwenye Mitandao ya Kijamii.
SEHEMU YA TATU
ADHABU NA TARATIBU ZA KINIDHAMU
8. Adhabu kwa Watumishi wa Umma.
9. Adhabu kwa Raia au Wageni (Machawa wa Nje).
10. Adhabu kwa Chawa wa Mtandaoni (Cyber-Chawas).
11. Mamlaka ya Kusimamia Sheria hii.

---

SHERIA YA KUZUIA USHAWISHI HARAMU NA CHANZO CHA CHUKI (UDHIBITI WA MACHAWA) YA MWAKA 2026
SHERIA ya kuzuia, kudhibiti, na kuadhibu vitendo vya ujipendekezaji uliopitiliza (uchawa), kusifu viongozi kwa lengo la kujipatia manufaa binafsi, kupotosha ukweli, kudhibiti chawa wa mtandaoni, na kueneza majungu ndani ya ofisi zote za serikali na majengo ya Bunge; na kwa malengo mengine yanayohusiana nayo.
INAPITISHWA na Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

---

SEHEMU YA KWANZA: MASHARTI YA UTANGULIZI
Jina la Sheria na Kuanza Kutumika

1. Sheria hii itajulikana kama Sheria ya Kuzuia Ushawishi Haramu na Udhibiti wa Machawa ya Mwaka 2026, na itaanza kutumika tarehe itakayoteuliwa na Waziri mwenye dhamana ya Utumishi wa Umma kwa kutoa taarifa kwenye Gazeti la Serikali.

Matumizi ya Sheria
2. Sheria hii itatumika kwa watumishi wote wa umma, wabunge, viongozi wa kisiasa, na raia yeyote anayezuru, anayefanya kazi, au anayetumia mifumo ya kiteknolojia kuwasiliana na ofisi za serikali au majengo ya Bunge la Jamhuri ya Muungano.
Tafsiri
3. Katika Sheria hii, usipokuwa mazingira yakitaka vinginevyo—

• "Chawa" maana yake ni mtu yeyote anayetumia sifa zisizo na ukweli, kelele, mapambio, majungu, au mbinu za kujipendekeza kimwili au kidijitali kwa kiongozi ili kupata fedha, vyeo, teuzi, au upendeleo wa aina yoyote.
• "Ofisi ya Serikali" inajumuisha wizara, idara, wakala, na halmashauri zote nchini.
• "Bunge" maana yake ni majengo yote ya Bunge na maeneo yanayozunguka yaliyopo chini ya mamlaka ya Spika.
• "Mitandao ya Kijamii" inajumuisha majukwaa yote ya kidijitali kama vile X (zamani Twitter), Instagram, TikTok, Facebook, WhatsApp, na majukwaa mengine ya mtandaoni.

---

SEHEMU YA PILI: MAKATAZO NA MAKOSA YA JINAI
Marufuku ya Kujipendekeza na Kusifu kwa Maslahi Binafsi
4.—(1) Ni marufuku kwa mtu yeyote kusifu kiongozi wa umma au mbunge kwa namna inayovuka mipaka ya utendaji kazi wa kawaida (kitaaluma) kwa nia ya kujipendekeza au kujipatia manufaa.
(2) Mtu yeyote atakayepatikana na hatia ya kupiga makofi, kushangilia kwa fujo, au kuimba mapambio yasiyo rasmi kwenye korido za ofisi za serikali atakuwa ametenda kosa.
Kupiga Marufuku Ahadi au Zawadi za Upendeleo
5. Kiongozi yeyote wa umma hatoruhusiwa kutoa upendeleo wa kifedha, safari, au vyeo kwa mtu yeyote kulingana na kiwango cha sifa au "uchawa" anachofanyiwa na mtu huyo.
Kuzuia Uenezi wa Majungu na Umbea Maofisini
6. Mtu yeyote atakayepeleka taarifa za uongo, majungu, au kashfa dhidi ya mtumishi mwingine kwa bosi wake ili yeye aonekane mwema (mbinu ya uchawa), atakuwa ametenda kosa la jinai chini ya sheria hii.
Udhibiti wa Ushawishi Haramu na Uchawa Kwenye Mitandao ya Kijamii
7.—(1) Ni marufuku kwa mtu yeyote au kikundi cha watu kutumia mitandao ya kijamii kufanya vitendo vya uchawa vinavyolenga viongozi wa umma au wabunge kwa maslahi binafsi.
(2) Mtu atakuwa ametenda kosa chini ya kifungu hiki iwapo atafanya yafuatayo mtandaoni:

• (a) Kuanzisha hashtag, kurasa (pages), au kampeni maalum za kusifu viongozi kwa lengo la kutafuta teuzi, vyeo, au mikataba ya serikali.
• (b) Kushambulia, kutukana, au kudhalilisha mtandaoni raia yeyote anayetoa ukosoaji wa kitaalamu na wenye nia njema dhidi ya utendaji wa serikali au kiongozi fulani.
• (c) Kusambaza taarifa za uongo au zilizopikwa ili kutengeneza sifa za kubuni kwa kiongozi wa umma kwa malipo ya kifedha au ahadi ya fadhila.

(3) Ni marufuku kwa kiongozi yeyote wa umma au mbunge kufadhili, kuratibu, au kulipa vikundi vya mtandaoni (cyber-chawas) kwa kutumia fedha za umma au kutoa ahadi za upendeleo ili wamsifie na kuwamaliza wapinzani wake wa kisiasa au kikazi.

---

SEHEMU YA TATU: ADHABU NA TARATIBU ZA KINIDHAMU
Adhabu kwa Watumishi wa Umma
8. Mtumishi wa umma au mbunge atakayebainika kujihusisha na tabia ya uchawa au kulea "machawa" katika ofisi yake:

• Atapunguziwa mshahara kwa miezi sita; au
• Atasimamishwa kazi au kushushwa cheo mara moja; au
• Atashitakiwa kwa matumizi mabaya ya madaraka na ubadhirifu wa kodi za wananchi iwapo itathibitika alitumia rasilimali za umma kuwalipa chawa.

Adhabu kwa Raia au Wageni (Machawa wa Nje)
9. Raia yeyote wa nje ya utumishi wa umma atakayeingia ofisini au bungeni na kuanza tabia ya uchawa:

• Atapigwa faini isiyopungua Shilingi Milioni Moja (Tsh 5,000,000); au
• Kifungo cha miezi sita jela; au vyote viwili kwa pamoja.
• Atapigwa marufuku (ban) kukanyaga kwenye ofisi hiyo ya serikali kwa muda wa miaka viwili.

Adhabu kwa Chawa wa Mtandaoni (Cyber-Chawas)
10.—(1) Mtu yeyote atakayepatikana na hatia ya kufanya uchawa wa mtandaoni chini ya kifungu cha 7:

• (a) Atatozwa faini isiyopungua Shilingi Milioni Mbili (Tsh 5,000,000) au kifungo kisichopungua mwaka mmoja jela, au vyote viwili.
• (b) Mahakama itataifisha vifaa vyote vya kielektroniki (simu, kompyuta) vilivyotumika kuratibu na kutekeleza uchawa huo.
• (c) Akaunti zake zote za mitandao ya kijamii zilizotumika kufanya kosa hilo zitafungwa kabisa kwa amri ya mahakama kupitia Mamlaka ya Mawasiliano (TCRA).

Mamlaka ya Kusimamia Sheria hii
11.—(1) Katika ngazi ya Bunge, Kamati ya Maadili chini ya Spika itakuwa na mamlaka kamili ya kuwakamata, kuwahoji, na kuwawajibisha "machawa".
(2) Katika ngazi ya serikali, Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa (TAKUKURU) na Mamlaka ya Nidhamu ya Utumishi wa Umma zitakuwa na jukumu la kufanya uchunguzi wa siri maofisini na kwenye mifumo ya TEHAMA ili kuwakamata wafadhili na watendaji wa uchawa.

 

[Kijana wa Ifoza]

Ndugu wana-jamvi,

Inasikitisha kuona kuwa leo hii nchini, elimu yako, weledi wako, na uchapakazi wako maofisini havina thamani tena. Ili upandishwe cheo, ulindwe usitumbuliwe, au upate mkataba wa serikali, huna haja ya kuwa na akili kubwa—unachotakiwa kuwa nacho ni "Cheti cha Uchawa" kilichotukuka.
Wimbi hili la kusifu na kuabudu viongozi, kupiga magoti, kuvaa nguo zenye sura zao, na kuimba mapambio yasiyo na tija sasa limehamia rasmi ndani ya ofisi za serikali, kwenye korido za Bunge, na kimefurika hadi kwenye mitandao ya kijamii. Viongozi hawataki tena kusikia ushauri wa kitaalamu; wanataka kusikia sifa kutoka kwa watu walioweka akili zao likizo.
Athari kwenye Kodi zetu na Mifano Hai:
Huu sio utani tena, ni janga la kitaifa linalotafuna kodi zetu:

• Kugharimia Chawa: Kodi za wavuja jasho sasa hivi zinatumika kulipia posho za vikao, mafuta ya magari ya serikali, na safari za nje kwa ajili ya watu ambao kazi yao pekee ni kubeba mikoba na kushangilia kila neno linalotamkwa na wakubwa.
• Mifano ya wazi: Tumeshudia kwenye mikutano ya hadhara na ndani ya kumbi za maamuzi, chawa wakipewa nafasi mbele kuliko wataalamu wetu wa uchumi na maendeleo. Tunaona watu wasio na sifa zozote za kiungozi wakiteuliwa kwenye nafasi nyeti za utumishi wa umma kwa kigezo kimoja tu—walikuwa mabingwa wa kupaza sauti au kuanzisha 'cliques' za mtandaoni kumsifu aliyewateua.
• Kuuawa kwa Weledi na Uenezi wa Majungu: Wakati mwalimu au nesi wa vijijini akikosa laki moja ya nyongeza, mabilioni ya shilingi yanapotea kwenye matukio ya hovyo yaliyoandaliwa kwa ajili ya kubatiza viongozi majina ya utukufu. Uchawa huu unajenga matabaka, unaleta chuki maofisini kupitia majungu (ili chawa aonekane mwema kwa bosi), na unawafanya viongozi wetu kuwa miungu watu wasioguswa.

Kutokana na hali hii, nimeamua kuwasilisha mbele yenu rasimu ya Mswada wa Sheria ya Kuzuia Ushawishi Haramu na Udhibiti wa Machawa wa Mwaka 2026. Lengo ni kuweka makosa ya jinai na adhabu kali (ikiwemo kufukuzwa kazi, faini, na vifungo) kwa wale wote wanaofanya utumishi wa umma na mitandao ya kijamii kuwa kijiwe cha sifa.
Naomba tuujadili, tuuboreshe, na ikiwezekana tuupitishe hapa kabla haujaenda Dodoma.

JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA

MSWADA WA SHERIA YA KUZUIA USHAWISHI HARAMU NA CHANZO CHA CHUKI (UDHIBITI WA MACHAWA) WA MWAKA 2026
YALIYOMO
SEHEMU YA KWANZA
MASHARTI YA UTANGULIZI

1. Jina la Sheria na Kuanza Kutumika.
2. Matumizi ya Sheria.
3. Tafsiri.

SEHEMU YA PILI
MAKATAZO NA MAKOSA YA JINAI
4. Marufuku ya Kujipendekeza na Kusifu kwa Maslahi Binafsi.
5. Kupiga Marufuku Ahadi au Zawadi za Upendeleo.
6. Kuzuia Uenezi wa Majungu na Umbea Maofisini.
7. Udhibiti wa Ushawishi Haramu na Uchawa Kwenye Mitandao ya Kijamii.
SEHEMU YA TATU
ADHABU NA TARATIBU ZA KINIDHAMU
8. Adhabu kwa Watumishi wa Umma.
9. Adhabu kwa Raia au Wageni (Machawa wa Nje).
10. Adhabu kwa Chawa wa Mtandaoni (Cyber-Chawas).
11. Mamlaka ya Kusimamia Sheria hii.

---

SHERIA YA KUZUIA USHAWISHI HARAMU NA CHANZO CHA CHUKI (UDHIBITI WA MACHAWA) YA MWAKA 2026
SHERIA ya kuzuia, kudhibiti, na kuadhibu vitendo vya ujipendekezaji uliopitiliza (uchawa), kusifu viongozi kwa lengo la kujipatia manufaa binafsi, kupotosha ukweli, kudhibiti chawa wa mtandaoni, na kueneza majungu ndani ya ofisi zote za serikali na majengo ya Bunge; na kwa malengo mengine yanayohusiana nayo.
INAPITISHWA na Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

---

SEHEMU YA KWANZA: MASHARTI YA UTANGULIZI
Jina la Sheria na Kuanza Kutumika

1. Sheria hii itajulikana kama Sheria ya Kuzuia Ushawishi Haramu na Udhibiti wa Machawa ya Mwaka 2026, na itaanza kutumika tarehe itakayoteuliwa na Waziri mwenye dhamana ya Utumishi wa Umma kwa kutoa taarifa kwenye Gazeti la Serikali.

Matumizi ya Sheria
2. Sheria hii itatumika kwa watumishi wote wa umma, wabunge, viongozi wa kisiasa, na raia yeyote anayezuru, anayefanya kazi, au anayetumia mifumo ya kiteknolojia kuwasiliana na ofisi za serikali au majengo ya Bunge la Jamhuri ya Muungano.
Tafsiri
3. Katika Sheria hii, usipokuwa mazingira yakitaka vinginevyo—

• "Chawa" maana yake ni mtu yeyote anayetumia sifa zisizo na ukweli, kelele, mapambio, majungu, au mbinu za kujipendekeza kimwili au kidijitali kwa kiongozi ili kupata fedha, vyeo, teuzi, au upendeleo wa aina yoyote.
• "Ofisi ya Serikali" inajumuisha wizara, idara, wakala, na halmashauri zote nchini.
• "Bunge" maana yake ni majengo yote ya Bunge na maeneo yanayozunguka yaliyopo chini ya mamlaka ya Spika.
• "Mitandao ya Kijamii" inajumuisha majukwaa yote ya kidijitali kama vile X (zamani Twitter), Instagram, TikTok, Facebook, WhatsApp, na majukwaa mengine ya mtandaoni.

---

SEHEMU YA PILI: MAKATAZO NA MAKOSA YA JINAI
Marufuku ya Kujipendekeza na Kusifu kwa Maslahi Binafsi
4.—(1) Ni marufuku kwa mtu yeyote kusifu kiongozi wa umma au mbunge kwa namna inayovuka mipaka ya utendaji kazi wa kawaida (kitaaluma) kwa nia ya kujipendekeza au kujipatia manufaa.
(2) Mtu yeyote atakayepatikana na hatia ya kupiga makofi, kushangilia kwa fujo, au kuimba mapambio yasiyo rasmi kwenye korido za ofisi za serikali atakuwa ametenda kosa.
Kupiga Marufuku Ahadi au Zawadi za Upendeleo
5. Kiongozi yeyote wa umma hatoruhusiwa kutoa upendeleo wa kifedha, safari, au vyeo kwa mtu yeyote kulingana na kiwango cha sifa au "uchawa" anachofanyiwa na mtu huyo.
Kuzuia Uenezi wa Majungu na Umbea Maofisini
6. Mtu yeyote atakayepeleka taarifa za uongo, majungu, au kashfa dhidi ya mtumishi mwingine kwa bosi wake ili yeye aonekane mwema (mbinu ya uchawa), atakuwa ametenda kosa la jinai chini ya sheria hii.
Udhibiti wa Ushawishi Haramu na Uchawa Kwenye Mitandao ya Kijamii
7.—(1) Ni marufuku kwa mtu yeyote au kikundi cha watu kutumia mitandao ya kijamii kufanya vitendo vya uchawa vinavyolenga viongozi wa umma au wabunge kwa maslahi binafsi.
(2) Mtu atakuwa ametenda kosa chini ya kifungu hiki iwapo atafanya yafuatayo mtandaoni:

• (a) Kuanzisha hashtag, kurasa (pages), au kampeni maalum za kusifu viongozi kwa lengo la kutafuta teuzi, vyeo, au mikataba ya serikali.
• (b) Kushambulia, kutukana, au kudhalilisha mtandaoni raia yeyote anayetoa ukosoaji wa kitaalamu na wenye nia njema dhidi ya utendaji wa serikali au kiongozi fulani.
• (c) Kusambaza taarifa za uongo au zilizopikwa ili kutengeneza sifa za kubuni kwa kiongozi wa umma kwa malipo ya kifedha au ahadi ya fadhila.

(3) Ni marufuku kwa kiongozi yeyote wa umma au mbunge kufadhili, kuratibu, au kulipa vikundi vya mtandaoni (cyber-chawas) kwa kutumia fedha za umma au kutoa ahadi za upendeleo ili wamsifie na kuwamaliza wapinzani wake wa kisiasa au kikazi.

---

SEHEMU YA TATU: ADHABU NA TARATIBU ZA KINIDHAMU
Adhabu kwa Watumishi wa Umma
8. Mtumishi wa umma au mbunge atakayebainika kujihusisha na tabia ya uchawa au kulea "machawa" katika ofisi yake:

• Atapunguziwa mshahara kwa miezi sita; au
• Atasimamishwa kazi au kushushwa cheo mara moja; au
• Atashitakiwa kwa matumizi mabaya ya madaraka na ubadhirifu wa kodi za wananchi iwapo itathibitika alitumia rasilimali za umma kuwalipa chawa.

Adhabu kwa Raia au Wageni (Machawa wa Nje)
9. Raia yeyote wa nje ya utumishi wa umma atakayeingia ofisini au bungeni na kuanza tabia ya uchawa:

• Atapigwa faini isiyopungua Shilingi Milioni Moja (Tsh 5,000,000); au
• Kifungo cha miezi sita jela; au vyote viwili kwa pamoja.
• Atapigwa marufuku (ban) kukanyaga kwenye ofisi hiyo ya serikali kwa muda wa miaka viwili.

Adhabu kwa Chawa wa Mtandaoni (Cyber-Chawas)
10.—(1) Mtu yeyote atakayepatikana na hatia ya kufanya uchawa wa mtandaoni chini ya kifungu cha 7:

• (a) Atatozwa faini isiyopungua Shilingi Milioni Mbili (Tsh 5,000,000) au kifungo kisichopungua mwaka mmoja jela, au vyote viwili.
• (b) Mahakama itataifisha vifaa vyote vya kielektroniki (simu, kompyuta) vilivyotumika kuratibu na kutekeleza uchawa huo.
• (c) Akaunti zake zote za mitandao ya kijamii zilizotumika kufanya kosa hilo zitafungwa kabisa kwa amri ya mahakama kupitia Mamlaka ya Mawasiliano (TCRA).

Mamlaka ya Kusimamia Sheria hii
11.—(1) Katika ngazi ya Bunge, Kamati ya Maadili chini ya Spika itakuwa na mamlaka kamili ya kuwakamata, kuwahoji, na kuwawajibisha "machawa".
(2) Katika ngazi ya serikali, Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa (TAKUKURU) na Mamlaka ya Nidhamu ya Utumishi wa Umma zitakuwa na jukumu la kufanya uchunguzi wa siri maofisini na kwenye mifumo ya TEHAMA ili kuwakamata wafadhili na watendaji wa uchawa.

TANBIHI (FOOTNOTES) ZA MSWADA
[^1]: Kifungu cha 1 (Jina la Sheria): Muundo huu unafuata utaratibu wa kawaida wa utungaji sheria nchini Tanzania ambapo Waziri mwenye dhamana (kwa muktadha huu, Waziri wa Nchi, Ofisi ya Rais, Menejimenti ya Utumishi wa Umma na Utawala Bora) hupewa mamlaka ya kutangaza tarehe ya kuanza kutumika kwa Sheria kupitia Gazeti la Serikali (Government Notice - GN).
[^2]: Kifungu cha 3 (Tafsiri ya "Chawa"): Neno hili limetafsiriwa kwa mapana ili kujumuisha makosa ya kishawishi haramu (illegal lobbying) na ukiukwaji wa Maadili ya Viongozi wa Umma chini ya Sheria ya Maadili ya Viongozi wa Umma, Sura ya 398 (Public Leadership Code of Ethics Act, Cap 398).
[^3]: Kifungu cha 4 (Marufuku ya Kujipendekeza): Kifungu hiki kinasisitiza dhana ya "Weledi" (Professionalism) inayotajwa kwenye Kanuni za Kudumu za Utumishi wa Umma za Mwaka 2009 (Standing Orders for the Public Service, 2009), ambapo mtumishi anapaswa kutambuliwa kwa utendaji wake na sio kwa sifa binafsi kwa bosi.
[^4]: Kifungu cha 5 (Zawadi za Upendeleo): Rejea Sheria ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa, Sura ya 329 (PCCA, Cap 329). Uchawa unaoambatana na utoaji wa fadhila au vyeo unatafsiriwa hapa kama aina mpya ya rushwa ya fadhila au madaraka (corruption of influence/nepotism).
[^5]: Kifungu cha 6 (Majungu Maofisini): Kifungu hiki kinaendana na makosa ya uchochezi na uenezi wa taarifa za uongo maofisini ambazo zinasababisha mazingira magumu ya kazi (hostile work environment), jambo ambalo linakiuka Sheria ya Ajira na Uhusiano Kazini ya Mwaka 2004.
[^6]: Kifungu cha 7 (Uchawa Mtandaoni): Kifungu hiki kimesomwa pamoja na Sheria ya Makosa ya Mtandao ya Mwaka 2015 (Cybercrimes Act, 2015). Lengo ni kuziba pengo la kisheria ambapo akaunti feki au za kukodiwa zinatumika kupotosha umma kuhusu utendaji wa viongozi na kushambulia wakosoaji.
[^7]: Kifungu cha 8 (Adhabu za Watumishi): Utaratibu wa kushusha cheo au kusimamisha kazi unazingatia taratibu za kinidhamu zilizowekwa chini ya Sheria ya Utumishi wa Umma, Sura ya 298 (Public Service Act, Cap 298). Nyongeza ya shtaka la matumizi mabaya ya madaraka inalenga kulinda kodi za wananchi.
[^8]: Kifungu cha 10 (Adhabu kwa Cyber-Chawas): Adhabu ya kutaifisha vifaa imeingizwa chini ya Sheria ya Mwenendo wa Makosa ya Jinai, Sura ya 20 (CPA, Cap 20) kama nyenzo ya kuzuia makosa ya kidijitali, huku amri ya kufunga akaunti ikihusisha ushirikiano wa kisheria na TCRA chini ya Sheria ya Mawasiliano ya Kielektroniki na Posta (EPOCA, 2010).
[^9]: Kifungu cha 11 (Mamlaka ya Kusimamia): Mgawanyo huu wa majukumu unalinda mamlaka ya Bunge (Parliamentary Privileges) chini ya Sheria ya Haki, Kinga na Mamlaka ya Bunge, Sura ya 296, huku ikiiachia TAKUKURU na vyombo vya kiuchunguzi mamlaka ya kiutekelezaji katika ngazi ya Serikali kuu na Serikali za Mitaa.

 

[Kijana wa Ifoza]

Wakuu, naomba ushauri wenu wa dhati wanajamii fórums:
Kutokana na uzito wa jambo hili na jinsi "uchawa" unavyoendelea kutafuna mifumo yetu ya utumishi wa umma na kodi za wananchi, nimeona sheria hii isibaki tu kama mawazo ya mtandaoni. Inabidi tuchukue hatua za kiuhalisia.
Wazo langu la kwanza ni kumkabidhi rasmi mswada huu Mheshimiwa Clayton Revocatus Chipando (Baba Levo) ili auwakilishe bungeni kama Mswada Binafsi wa Mbunge (Private Member's Bill) chini ya Kanuni ya 85 ya Kanuni za Kudumu za Bunge.
Sote tunajua kuwa yeye ana ushawishi, anajua lugha ya vijana, na anaweza kusimama kidete bila woga kuisukuma agenda hii ili kuleta nidhamu mpya maofisini na kwenye mitandao ya kijamii.
Kabla sijaenda hatua hiyo mbele, naomba maoni yenu:

• Je, mnaona Mhe. Chipando ndiye mtu sahihi wa kuifikisha sauti yetu Dodoma kwa kasi inayotakiwa?
• Je, kuna mabadiliko yoyote ya kiufundi au kisheria mnataka niyaingize kwenye mswada huu kabla haujafika mikononi mwake?

 

[konalipin]

Aliyerutubisha mfumo huu wa uchawa na anawalipa machawa wakuu akina Mwashambwa ataruhuhu hili kupitia yule spika?

 

[Annan]

Wazo lako ni zuri, ukweli uchama umeharibu nchi. Kuzuia uchawa kisheria ni jambo gumu kuthibitisha.

Unajuaje kama mtu anasifia kwa maslahi binafsi, amelipwa au kweli amevutiwa na utendaji wa huyo anayemsifia?

Huyo babalevo naye ni chawa mkubwa wa CCM, Samia, Diamond na wa matajiri, viongozi wengine wengi tu.

Uchawa ndio umemuwezesha kuupata ubunge haramu.

Tiba ni kupata viongozi wakuu waadilifu, waaminifu na wawajibikaji waliochaguliwa na wananchi.

Unahitaji katiba mpya, tume huru, chaguzi huru, za haki na zenye uwazi. Unahitaji bunge na mahakama huru zitakazoisimamia, kuihoji na kuithibiti serikali. Mfumo bora ndio unakaozalisha viongozi bora na kuua uchawa.

 

[Wildchild]

Ndugu wana-jamvi,

Inasikitisha kuona kuwa leo hii nchini, elimu yako, weledi wako, na uchapakazi wako maofisini havina thamani tena. Ili upandishwe cheo, ulindwe usitumbuliwe, au upate mkataba wa serikali, huna haja ya kuwa na akili kubwa—unachotakiwa kuwa nacho ni "Cheti cha Uchawa" kilichotukuka.
Wimbi hili la kusifu na kuabudu viongozi, kupiga magoti, kuvaa nguo zenye sura zao, na kuimba mapambio yasiyo na tija sasa limehamia rasmi ndani ya ofisi za serikali, kwenye korido za Bunge, na kimefurika hadi kwenye mitandao ya kijamii. Viongozi hawataki tena kusikia ushauri wa kitaalamu; wanataka kusikia sifa kutoka kwa watu walioweka akili zao likizo.
Athari kwenye Kodi zetu na Mifano Hai:
Huu sio utani tena, ni janga la kitaifa linalotafuna kodi zetu:

• Kugharimia Chawa: Kodi za wavuja jasho sasa hivi zinatumika kulipia posho za vikao, mafuta ya magari ya serikali, na safari za nje kwa ajili ya watu ambao kazi yao pekee ni kubeba mikoba na kushangilia kila neno linalotamkwa na wakubwa.
• Mifano ya wazi: Tumeshudia kwenye mikutano ya hadhara na ndani ya kumbi za maamuzi, chawa wakipewa nafasi mbele kuliko wataalamu wetu wa uchumi na maendeleo. Tunaona watu wasio na sifa zozote za kiungozi wakiteuliwa kwenye nafasi nyeti za utumishi wa umma kwa kigezo kimoja tu—walikuwa mabingwa wa kupaza sauti au kuanzisha 'cliques' za mtandaoni kumsifu aliyewateua.
• Kuuawa kwa Weledi na Uenezi wa Majungu: Wakati mwalimu au nesi wa vijijini akikosa laki moja ya nyongeza, mabilioni ya shilingi yanapotea kwenye matukio ya hovyo yaliyoandaliwa kwa ajili ya kubatiza viongozi majina ya utukufu. Uchawa huu unajenga matabaka, unaleta chuki maofisini kupitia majungu (ili chawa aonekane mwema kwa bosi), na unawafanya viongozi wetu kuwa miungu watu wasioguswa.

Kutokana na hali hii, nimeamua kuwasilisha mbele yenu rasimu ya Mswada wa Sheria ya Kuzuia Ushawishi Haramu na Udhibiti wa Machawa wa Mwaka 2026. Lengo ni kuweka makosa ya jinai na adhabu kali (ikiwemo kufukuzwa kazi, faini, na vifungo) kwa wale wote wanaofanya utumishi wa umma na mitandao ya kijamii kuwa kijiwe cha sifa.
Naomba tuujadili, tuuboreshe, na ikiwezekana tuupitishe hapa kabla haujaenda Dodoma.

JAMHURI YA MUUNGANO WA TANZANIA

MSWADA WA SHERIA YA KUZUIA USHAWISHI HARAMU NA CHANZO CHA CHUKI (UDHIBITI WA MACHAWA) WA MWAKA 2026
YALIYOMO
SEHEMU YA KWANZA
MASHARTI YA UTANGULIZI

1. Jina la Sheria na Kuanza Kutumika.
2. Matumizi ya Sheria.
3. Tafsiri.

SEHEMU YA PILI
MAKATAZO NA MAKOSA YA JINAI
4. Marufuku ya Kujipendekeza na Kusifu kwa Maslahi Binafsi.
5. Kupiga Marufuku Ahadi au Zawadi za Upendeleo.
6. Kuzuia Uenezi wa Majungu na Umbea Maofisini.
7. Udhibiti wa Ushawishi Haramu na Uchawa Kwenye Mitandao ya Kijamii.
SEHEMU YA TATU
ADHABU NA TARATIBU ZA KINIDHAMU
8. Adhabu kwa Watumishi wa Umma.
9. Adhabu kwa Raia au Wageni (Machawa wa Nje).
10. Adhabu kwa Chawa wa Mtandaoni (Cyber-Chawas).
11. Mamlaka ya Kusimamia Sheria hii.

---

SHERIA YA KUZUIA USHAWISHI HARAMU NA CHANZO CHA CHUKI (UDHIBITI WA MACHAWA) YA MWAKA 2026
SHERIA ya kuzuia, kudhibiti, na kuadhibu vitendo vya ujipendekezaji uliopitiliza (uchawa), kusifu viongozi kwa lengo la kujipatia manufaa binafsi, kupotosha ukweli, kudhibiti chawa wa mtandaoni, na kueneza majungu ndani ya ofisi zote za serikali na majengo ya Bunge; na kwa malengo mengine yanayohusiana nayo.
INAPITISHWA na Bunge la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania.

---

SEHEMU YA KWANZA: MASHARTI YA UTANGULIZI
Jina la Sheria na Kuanza Kutumika

1. Sheria hii itajulikana kama Sheria ya Kuzuia Ushawishi Haramu na Udhibiti wa Machawa ya Mwaka 2026, na itaanza kutumika tarehe itakayoteuliwa na Waziri mwenye dhamana ya Utumishi wa Umma kwa kutoa taarifa kwenye Gazeti la Serikali.

Matumizi ya Sheria
2. Sheria hii itatumika kwa watumishi wote wa umma, wabunge, viongozi wa kisiasa, na raia yeyote anayezuru, anayefanya kazi, au anayetumia mifumo ya kiteknolojia kuwasiliana na ofisi za serikali au majengo ya Bunge la Jamhuri ya Muungano.
Tafsiri
3. Katika Sheria hii, usipokuwa mazingira yakitaka vinginevyo—

• "Chawa" maana yake ni mtu yeyote anayetumia sifa zisizo na ukweli, kelele, mapambio, majungu, au mbinu za kujipendekeza kimwili au kidijitali kwa kiongozi ili kupata fedha, vyeo, teuzi, au upendeleo wa aina yoyote.
• "Ofisi ya Serikali" inajumuisha wizara, idara, wakala, na halmashauri zote nchini.
• "Bunge" maana yake ni majengo yote ya Bunge na maeneo yanayozunguka yaliyopo chini ya mamlaka ya Spika.
• "Mitandao ya Kijamii" inajumuisha majukwaa yote ya kidijitali kama vile X (zamani Twitter), Instagram, TikTok, Facebook, WhatsApp, na majukwaa mengine ya mtandaoni.

---

SEHEMU YA PILI: MAKATAZO NA MAKOSA YA JINAI
Marufuku ya Kujipendekeza na Kusifu kwa Maslahi Binafsi
4.—(1) Ni marufuku kwa mtu yeyote kusifu kiongozi wa umma au mbunge kwa namna inayovuka mipaka ya utendaji kazi wa kawaida (kitaaluma) kwa nia ya kujipendekeza au kujipatia manufaa.
(2) Mtu yeyote atakayepatikana na hatia ya kupiga makofi, kushangilia kwa fujo, au kuimba mapambio yasiyo rasmi kwenye korido za ofisi za serikali atakuwa ametenda kosa.
Kupiga Marufuku Ahadi au Zawadi za Upendeleo
5. Kiongozi yeyote wa umma hatoruhusiwa kutoa upendeleo wa kifedha, safari, au vyeo kwa mtu yeyote kulingana na kiwango cha sifa au "uchawa" anachofanyiwa na mtu huyo.
Kuzuia Uenezi wa Majungu na Umbea Maofisini
6. Mtu yeyote atakayepeleka taarifa za uongo, majungu, au kashfa dhidi ya mtumishi mwingine kwa bosi wake ili yeye aonekane mwema (mbinu ya uchawa), atakuwa ametenda kosa la jinai chini ya sheria hii.
Udhibiti wa Ushawishi Haramu na Uchawa Kwenye Mitandao ya Kijamii
7.—(1) Ni marufuku kwa mtu yeyote au kikundi cha watu kutumia mitandao ya kijamii kufanya vitendo vya uchawa vinavyolenga viongozi wa umma au wabunge kwa maslahi binafsi.
(2) Mtu atakuwa ametenda kosa chini ya kifungu hiki iwapo atafanya yafuatayo mtandaoni:

• (a) Kuanzisha hashtag, kurasa (pages), au kampeni maalum za kusifu viongozi kwa lengo la kutafuta teuzi, vyeo, au mikataba ya serikali.
• (b) Kushambulia, kutukana, au kudhalilisha mtandaoni raia yeyote anayetoa ukosoaji wa kitaalamu na wenye nia njema dhidi ya utendaji wa serikali au kiongozi fulani.
• (c) Kusambaza taarifa za uongo au zilizopikwa ili kutengeneza sifa za kubuni kwa kiongozi wa umma kwa malipo ya kifedha au ahadi ya fadhila.

(3) Ni marufuku kwa kiongozi yeyote wa umma au mbunge kufadhili, kuratibu, au kulipa vikundi vya mtandaoni (cyber-chawas) kwa kutumia fedha za umma au kutoa ahadi za upendeleo ili wamsifie na kuwamaliza wapinzani wake wa kisiasa au kikazi.

---

SEHEMU YA TATU: ADHABU NA TARATIBU ZA KINIDHAMU
Adhabu kwa Watumishi wa Umma
8. Mtumishi wa umma au mbunge atakayebainika kujihusisha na tabia ya uchawa au kulea "machawa" katika ofisi yake:

• Atapunguziwa mshahara kwa miezi sita; au
• Atasimamishwa kazi au kushushwa cheo mara moja; au
• Atashitakiwa kwa matumizi mabaya ya madaraka na ubadhirifu wa kodi za wananchi iwapo itathibitika alitumia rasilimali za umma kuwalipa chawa.

Adhabu kwa Raia au Wageni (Machawa wa Nje)
9. Raia yeyote wa nje ya utumishi wa umma atakayeingia ofisini au bungeni na kuanza tabia ya uchawa:

• Atapigwa faini isiyopungua Shilingi Milioni Moja (Tsh 5,000,000); au
• Kifungo cha miezi sita jela; au vyote viwili kwa pamoja.
• Atapigwa marufuku (ban) kukanyaga kwenye ofisi hiyo ya serikali kwa muda wa miaka viwili.

Adhabu kwa Chawa wa Mtandaoni (Cyber-Chawas)
10.—(1) Mtu yeyote atakayepatikana na hatia ya kufanya uchawa wa mtandaoni chini ya kifungu cha 7:

• (a) Atatozwa faini isiyopungua Shilingi Milioni Mbili (Tsh 5,000,000) au kifungo kisichopungua mwaka mmoja jela, au vyote viwili.
• (b) Mahakama itataifisha vifaa vyote vya kielektroniki (simu, kompyuta) vilivyotumika kuratibu na kutekeleza uchawa huo.
• (c) Akaunti zake zote za mitandao ya kijamii zilizotumika kufanya kosa hilo zitafungwa kabisa kwa amri ya mahakama kupitia Mamlaka ya Mawasiliano (TCRA).

Mamlaka ya Kusimamia Sheria hii
11.—(1) Katika ngazi ya Bunge, Kamati ya Maadili chini ya Spika itakuwa na mamlaka kamili ya kuwakamata, kuwahoji, na kuwawajibisha "machawa".
(2) Katika ngazi ya serikali, Taasisi ya Kuzuia na Kupambana na Rushwa (TAKUKURU) na Mamlaka ya Nidhamu ya Utumishi wa Umma zitakuwa na jukumu la kufanya uchunguzi wa siri maofisini na kwenye mifumo ya TEHAMA ili kuwakamata wafadhili na watendaji wa uchawa.

Namwomba Mzee wa kwa maslahi ya taifa asiache kutia mkona hapa.P tafadhali popote ulipo,hii ni maslahi halizi ya kizalendo kwa taifa letu hasa katika enzi hizi mpya za chawa wakulipwa tena kwa jasho la kodi ya Mtanzania.

 

[Kijana wa Ifoza]

Wazo lako ni zuri, ukweli uchama umeharibu nchi. Kuzuia uchawa kisheria ni jambo gumu kuthibitisha.

Unajuaje kama mtu anasifia kwa maslahi binafsi, amelipwa au kweli amevutiwa na utendaji wa huyo anayemsifia?

Huyo babalevo naye ni chawa mkubwa wa CCM, Samia, Diamond na wa matajiri, viongozi wengine wengi tu.

Uchawa ndio umemuwezesha kuupata ubunge haramu.

Tiba ni kupata viongozi wakuu waadilifu, waaminifu na wawajibikaji waliochaguliwa na wananchi.

Unahitaji katiba mpya, tume huru, chaguzi huru, za haki na zenye uwazi. Unahitaji bunge na mahakama huru zitakazoisimamia, kuihoji na kuithibiti serikali. Mfumo bora ndio unakaozalisha viongozi bora na kuua uchawa.

Mkuu wangu, hoja yako kuhusu Katiba Mpya na Tume Huru imegusa mfupa kabisa! Umewaza mbali sana na nimeamua kuingiza ushauri wako moja kwa moja kwenye Mswada huu ili uwe na meno ya kimfumo.
Nimeongeza Kifungu cha 3A (Mifumo na Mageuzi) ambacho kinaeleza wazi kuwa Tiba ya Uchawa sio tu kukamata chawa mmoja mmoja, bali ni kubomoa kiwanda kinachowazalisha. Chini ya kifungu hiki kipya, mswada unadai Uhuru wa Kibajeti wa Bunge na Mahakama na unavuta muundo wa Katiba Mpya kwa kutaka teuzi zote za Wakurugenzi, Ma-DC na Ma-RC zisiwe za 'fadhila za wakubwa' tena, bali zishindaniwe kwa usaili wa wazi ili wenye shule zao wapate fursa badala ya wanaojua kusifia tu.
Pia tumeweka kinga maalum kuwa 'Haki ya Uhuru wa Maoni' ya mwananchi wa kawaida haitaguswa, bali tutadhibiti wale tu wanaotumia kodi zetu au wanaolipwa kufanya uchawa. Umefungua njia nzuri sana kiongozi, soma kifungu kipya nilichokiweka hapo juu uone jinsi kilivyokaa sawa!
Kuhusu changamoto uliyotaja ya jinsi ya kuthibitisha "Uchawa wa Mtandaoni" kisheria:
Nataka nikuondoe shaka kuwa jambo hili linathibitika kiufundi kwa 100% kupitia misingi ya Ushahidi wa Kielektroniki (Electronic Evidence). Hatutahukumu mtu kwa "hisia," bali tutatumia mbinu hizi tatu za kisheria:

1. Mnyororo wa Ushahidi wa Kidijitali (Chain of Custody):
   Chini ya Sheria ya Makosa ya Mtandao ya Mwaka 2015 (Cybercrimes Act, 2015) ikisomwa pamoja na Sheria ya Ushahidi, Sura ya 6 (Evidence Act, Cap 6), picha au tweets hazitawasilishwa kama 'screenshots' za kawaida. Kitengo cha Cyber-Forensics cha Jeshi la Polisi na TCRA kitatambua kifaa halisi kilichotumika (Device ID) na mifumo ya IP Addresses. Ushahidi huo utapewa Hati ya Uthibitisho wa Kielektroniki (Certificate of Electronic Evidence) chini ya Kifungu cha 64A cha Sheria ya Ushahidi ili kuhakikisha haujachezewa.
2. Uchunguzi wa Kikaguzi wa Miamala (Forensic Financial Auditing):
   Uchawa unakuwa kosa la jinai pale unapoambatana na maslahi binafsi au malipo ya siri. Kupitia amri ya mahakama, TAKUKURU itachunguza mzunguko wa fedha (Financial Footprints). Kama kuna miamala ya kifedha (M-Pesa, Airtel Money, Tigo Pesa, au Benki) kutoka kwa kiongozi, wasaidizi wake, au rasilimali za taasisi kwenda kwa chawa wa mtandaoni, au kama chawa anapewa kandarasi ya serikali ndani ya muda mfupi baada ya kampeni bila kufuata Sheria ya Manunuzi ya Umma (Public Procurement Act), huo unakuwa ushahidi wa mazingira (circumstantial evidence) unaotosha kuwatia hatiani wote wawili kwa misingi ya Rushwa ya Fadhila na Matumizi Mabaya ya Madaraka.
3. Ufafanuzi wa Kisheria Kati ya Uhuru wa Maoni na Uhuni wa Mtandaoni:
   Mswada umeweka mstari wa wazi; Raia akisema "Nampongeza Waziri kwa kujenga barabara hii"—hiyo ni haki yake ya Kikatiba (Ibara ya 18) kwa sababu anasifia utendaji unaopimika (measurable output). Lakini watu au akaunti zinazofanya kampeni za kuratibiwa kwa siri (coordinated inauthentic behavior), zinazolipwa kodi za wananchi ili kusafisha viongozi na kushambulia, kutukana, au kudhalilisha wataalamu wanaokosoa serikali kiweledi, huo unakuwa ni uhalifu wa kupangwa (organized cyber-syndicate) unaoharibu utumishi wa umma.

Mkuu wangu, tukiweka sheria hii, chawa wa mtandaoni na viongozi wanaowafadhili watanyooka mapema sana asubuhi! Hebu weka maoni yako tena baada ya maboresho haya.

 

[Annan]

Mkuu wangu, hoja yako kuhusu Katiba Mpya na Tume Huru imegusa mfupa kabisa! Umewaza mbali sana na nimeamua kuingiza ushauri wako moja kwa moja kwenye Mswada huu ili uwe na meno ya kimfumo.
Nimeongeza Kifungu cha 3A (Mifumo na Mageuzi) ambacho kinaeleza wazi kuwa Tiba ya Uchawa sio tu kukamata chawa mmoja mmoja, bali ni kubomoa kiwanda kinachowazalisha. Chini ya kifungu hiki kipya, mswada unadai Uhuru wa Kibajeti wa Bunge na Mahakama na unavuta muundo wa Katiba Mpya kwa kutaka teuzi zote za Wakurugenzi, Ma-DC na Ma-RC zisiwe za 'fadhila za wakubwa' tena, bali zishindaniwe kwa usaili wa wazi ili wenye shule zao wapate fursa badala ya wanaojua kusifia tu.
Pia tumeweka kinga maalum kuwa 'Haki ya Uhuru wa Maoni' ya mwananchi wa kawaida haitaguswa, bali tutadhibiti wale tu wanaotumia kodi zetu au wanaolipwa kufanya uchawa. Umefungua njia nzuri sana kiongozi, soma kifungu kipya nilichokiweka hapo juu uone jinsi kilivyokaa sawa!
Kuhusu changamoto uliyotaja ya jinsi ya kuthibitisha "Uchawa wa Mtandaoni" kisheria:
Nataka nikuondoe shaka kuwa jambo hili linathibitika kiufundi kwa 100% kupitia misingi ya Ushahidi wa Kielektroniki (Electronic Evidence). Hatutahukumu mtu kwa "hisia," bali tutatumia mbinu hizi tatu za kisheria:

1. Mnyororo wa Ushahidi wa Kidijitali (Chain of Custody):
   Chini ya Sheria ya Makosa ya Mtandao ya Mwaka 2015 (Cybercrimes Act, 2015) ikisomwa pamoja na Sheria ya Ushahidi, Sura ya 6 (Evidence Act, Cap 6), picha au tweets hazitawasilishwa kama 'screenshots' za kawaida. Kitengo cha Cyber-Forensics cha Jeshi la Polisi na TCRA kitatambua kifaa halisi kilichotumika (Device ID) na mifumo ya IP Addresses. Ushahidi huo utapewa Hati ya Uthibitisho wa Kielektroniki (Certificate of Electronic Evidence) chini ya Kifungu cha 64A cha Sheria ya Ushahidi ili kuhakikisha haujachezewa.
2. Uchunguzi wa Kikaguzi wa Miamala (Forensic Financial Auditing):
   Uchawa unakuwa kosa la jinai pale unapoambatana na maslahi binafsi au malipo ya siri. Kupitia amri ya mahakama, TAKUKURU itachunguza mzunguko wa fedha (Financial Footprints). Kama kuna miamala ya kifedha (M-Pesa, Airtel Money, Tigo Pesa, au Benki) kutoka kwa kiongozi, wasaidizi wake, au rasilimali za taasisi kwenda kwa chawa wa mtandaoni, au kama chawa anapewa kandarasi ya serikali ndani ya muda mfupi baada ya kampeni bila kufuata Sheria ya Manunuzi ya Umma (Public Procurement Act), huo unakuwa ushahidi wa mazingira (circumstantial evidence) unaotosha kuwatia hatiani wote wawili kwa misingi ya Rushwa ya Fadhila na Matumizi Mabaya ya Madaraka.
3. Ufafanuzi wa Kisheria Kati ya Uhuru wa Maoni na Uhuni wa Mtandaoni:
   Mswada umeweka mstari wa wazi; Raia akisema "Nampongeza Waziri kwa kujenga barabara hii"—hiyo ni haki yake ya Kikatiba (Ibara ya 18) kwa sababu anasifia utendaji unaopimika (measurable output). Lakini watu au akaunti zinazofanya kampeni za kuratibiwa kwa siri (coordinated inauthentic behavior), zinazolipwa kodi za wananchi ili kusafisha viongozi na kushambulia, kutukana, au kudhalilisha wataalamu wanaokosoa serikali kiweledi, huo unakuwa ni uhalifu wa kupangwa (organized cyber-syndicate) unaoharibu utumishi wa umma.

Mkuu wangu, tukiweka sheria hii, chawa wa mtandaoni na viongozi wanaowafadhili watanyooka mapema sana asubuhi! Hebu weka maoni yako tena baada ya maboresho haya.

KIjana wa Ifoza,
Hili bunge ni bunge haramu, wabunge wote ni wabunge haramu, huyu ni Rais haramu. Mimi binafsi sitambui mamlaka yao. Sababu wamepora chaguzi.

Kwa ubinafsi wao, kutojali kwao maslahi ya Tanganyika hawawezi kuweka sheria yoyote yenye maslahi kwa hili taifa. Wanachoweza ni kupiga makofi na kutunga sheria zinazowapa nguvu zaidi, kuongeza uchawa na machawa wanaoshangilia na kuuza hovyo rasilimali za Taifa.

Kinachotakiwa ni kwanza ni kurudiwa chaguzi za kitaifa na za serikali za mitaa, katiba mpya, tume huru na haki wahanga wa 29/10/26 na wote waliotekwa, kubakwa, kufirwa, kuteswa, kufungwa kwa uonevu.